بهرام بیضایی

«بیضایی» و «بیضائی» به اینجا تغییرِ مسیر دارند. مدخل‌های دیگر به این نام را در بیضایی (نام خانوادگی) ببینید.

بهرام بیضایی
پرترهٔ بیضایی، کارِ فخرالدّین فخرالدّینی (۱۳۸۱)
تلفظ	‎/ˈbeɪzɑːi/‎
زادهٔ	۵ دیِ ۱۳۱۷ تهران، ایران
درگذشت	۵ دیِ ۱۴۰۴ (۸۷ سال) پالو آلتو، کالیفرنیا
مدفن	بوستانِ یادمانِ اسکای‌لاون
دیگر نام‌ها	ب. همراه، مهرداد رهسپار، ع. سالک، بهروز برومند، اعظم علیان، مدبّر کیان، کاوه اسماعیلی
تحصیلات	دیپلمِ دبیرستان
محل تحصیل	دبیرستانِ دارالفنون
پیشه‌ها	فیلم‌ساز کارگردانِ تئاتر نمایشنامه‌نویس فیلم‌نامه‌نویس تدوینگر محقّق استادِ دانشگاه
سال‌های فعالیت	۱۴۰۴ – ۱۳۳۴
دوران	پهلوی و جمهوریِ اسلامی
سازمان(ها)	دانشگاهِ تهران، دانشگاهِ استنفورد
آثار	هشتمین سفر سندباد عیّارِ تنها مرگِ یزدگرد باشو، غریبه‌ی کوچک سگ‌کُشی . . .
همسر(ها)	منیراعظم رامین‌فر (ا. ۱۳۴۴) مژده شمسایی (ا. ۱۳۷۱)
فرزندان	نیلوفر (۱۳۴۵)، ارژنگ (۱۳۴۶)، نگار (۱۳۵۱)، نیاسان (۱۳۷۴)
والدین	ذکایی بیضایی آرانی (پدر) نیّره موافق (مادر)
خویشاوندان	مهدی موافق، محمّدرضا درویشی، سیاوش بیضایی، شادی بیضایی، سعیده خضوعی، ارسلان یزدانی، داریوش دانشور
خانواده	بیضائیِ کاشانی
جوایز	جایزهٔ ویژهٔ جشنوارهٔ بین‌المللیِ فیلمِ شیکاگو (۱۹۷۳) و . . .

بهرام بیضایی (یا بیضائی؛ ۵ دیِ ۱۳۱۷ – ۵ دیِ ۱۴۰۴) نویسنده و کارگردانِ ایرانیِ فیلم و نمایش بود. از کارهای دیگرش می‌شود تدوین و تهیهٔ فیلم، شاعری، مقاله‌نویسی، ترجمهٔ چند نمایشنامه، پژوهشِ تاریخی و ادبی و استادی در دانشگاه را برشمرد. بیضایی از فیلم‌سازانِ صاحبِ سبک و معتبر و از نویسندگان و متفکّرانِ برجستهٔ نمایش و ادبیاتِ نوینِ فارسی به‌شمار می‌رود. بعضی از نمایشنامه‌هایش به زبان‌های دیگری ترجمه و در آسیا و اروپا و آمریکا و استرالیا چاپ و اجرا شده است. ده فیلمِ بلند و چهار فیلمِ کوتاه و کمابیش هفتاد کتاب و شانزده نمایش بر صحنه‌های شهرهای مختلفِ ایران و گاه غیر از ایران از سالِ ۱۳۴۱ تا ۱۴۰۴ بخشِ عمدهٔ کارنامهٔ هنریِ بیضایی را تشکیل می‌دهد. بسیاری از اهلِ نظر نمایشنامه و نمایش و فیلمِ مرگ یزدگرد را شاهکارِ او دانسته‌اند.

بیضایی در تهران در خانواده‌ای «اهل شعر و سخن و ادب» به دنیا آمد. در کودکی اغلب از مدرسه به سینما می‌گریخت و فیلم تماشا می‌کرد. سالِ ۱۳۳۰، با خودکشیِ صادق هدایت، با کار و سرگذشتِ هدایت آشنا شد و از او تأثیر گرفت. سالیانی بعد از آن از دانشجوییِ ادبیاتِ فارسیِ دانشکدهٔ ادبیاتِ دانشگاهِ تهران کناره‌گرفت؛ ولی حاصلِ پژوهش‌هایش را به صورتِ کتابِ نمایش در ایران منتشر کرد، که یگانه تاریخنامهٔ مهمِّ نمایشِ ایرانی شد. هم‌زمان به نمایشنامه‌نویسی گرایید، آن هم با بهره گرفتن از شیوه‌های تعزیه که نیاکانش در آران برپا می‌کردند. نخستین نمایشنامه‌هایش – مثلاً پهلوان اکبر می‌میرد – با نمایشِ گروهِ هنرِ ملّی کامیابی یافت؛ هرچند گاهی چپی‌ها و گاهی راستی‌ها کارش را سخت نکوهیدند. سالِ ۱۳۴۴ با منیراعظم رامین‌فر ازدواج کرد. بیضایی در اوایلِ دههٔ ۱۳۴۰ «هم با» گروهِ طرفه «بود و هم نبود»، و از هنگامِ تشکیلِ کانونِ نویسندگانِ ایران از بنیان‌گذارانش و، از جمله به همین خاطر، دچارِ بدگمانیِ ساواک بود. او سالِ ۱۳۵۷ از کانون کناره‌گرفت. دههٔ ۱۳۵۰ را به استادی در دانشکدهٔ هنرهای زیبای دانشگاهِ تهران و نیز فیلم‌سازی گذرانید. سالِ ۱۳۵۸، پس از ده سالی که نمایشی اجرا نکرده بود، مرگ یزدگرد را بر صحنه برد؛ که در ۱۳۶۰، سالِ اخراجش این بار از کرسیِ استادیِ دانشگاهِ تهران، فیلم هم شد. پس از نمایشِ مرگ یزدگرد تا هجده سال امکانِ کارِ تئاتری نیافت؛ هرچند − «با تمام فشارها و سختی‌هائی که دولت برایش ایجاد می‌کرد» − توانست چند فیلم بسازد. سالِ ۱۳۷۱، که چند سالی از جدایی از همسرش می‌گذشت، با مژده شمسایی ازدواج کرد. از سالِ ۱۳۷۶ دوباره کارِ تئاتر دست داد و بیضایی به شوقِ نمایش از اقامتِ کوتاهش در استراسبورگ دست شست و تا ۱۳۸۶ به تفاریق توانست برای چند نمایش و فیلم و کتاب پروانهٔ دولتی بگیرد؛ هرچند، گاه نمایشی از صحنه پایین کشیده شد، فیلمی گرفتارِ سانسور شد یا کتابی در محاقِ توقیف ماند. سالِ ۱۳۸۹ به استادیِ دانشگاهِ استنفورد به آمریکا رفت. او در آمریکا نیز پرکار بود و، غیر از تدریس، به نوشتن و نمایش پرداخت؛ تا، سرانجام، در ۵ دیِ ۱۴۰۴ بمرد.

بیضایی، با نویسندگانی چون اکبر رادی و فیلم‌سازانی چون ناصر تقوایی و دیگرانی، در دگرگونیِ نمایش و سینما در ایران نقشِ مهمّی داشته است. او بارها در رأی‌گیری از ناقدانِ سینماییِ ایران برترین کارگردانِ تاریخِ سینمای ایران شناخته شده. باشو، غریبه‌ی کوچک، که اغلب برترین فیلمِ تاریخِ سینمای ایران شناخته شده، و سگ‌کُشی، که پرفروش‌ترین فیلمِ سالِ ۱۳۸۰ ایران شد، دو تا از برجسته‌ترین فیلم‌های بیضایی است. بعضِ تاریخ‌نگارانِ سینما سرآغازِ کارِ فیلم‌سازانی از نسلِ بیضایی و بنیانگذارانِ دیگرِ کانونِ سینماگرانِ پیشرو را سرآغازِ فصلِ جدیدِ سینمای ایران دانسته‌اند که «موجِ نو» نامیده‌اند؛ و فیلم‌های دههٔ ۱۳۵۰ بیضایی مانندِ غریبه و مه و کلاغ را در این جریانِ سینمایی گنجانیده‌اند. در تئاتر نیز اغلب او را مهم‌ترین نمایشنامه‌نویسِ تاریخِ ادبیاتِ فارسی گفته‌اند که، با نمایشنامه‌هایی چون هشتمین سفر سندباد و ندبه و نمایش‌هایی چون مرگ یزدگرد و اَفرا، همراهِ چند هم‌روزگارش گونهٔ نمایشنامه را در زبانِ فارسی به «فرازهای در خورِ اعتنا» و نمایش را به پایه‌ای استوار رسانید تا روزگارِ زرّینِ دههٔ ۱۳۴۰ و ۱۳۵۰ در نمایشِ ایران به حصول پیوست. واروژ کریم مسیحی، رضا قاسمی، سوسن تسلیمی، پرویز شهبازی و شماری دیگر از سینماگران و اهلِ نمایش و هنرمندان و اندیشه‌وران از شاگردانِ بیضایی بوده‌اند. بیضایی فقط فیلم‌نامه‌های خود را به فیلم درآورده و – به استثنای بانو آئویی و با وجودِ میل به نمایشِ کارهایی از زآمی موتوکیو و اکبر رادی و ویلیام شکسپیر – همواره نمایشنامه‌های خود را به نمایش درآورده است. او تهیه‌کننده و تدوینگر و طرّاح و کارگردانِ بیشترِ کارهای نمایشیِ خود بوده است. تأثیرِ بیضایی را بر اندیشه و هنرِ آزاد در ایران چشمگیر شمرده و او را «با فردوسی قیاس کرده‌اند یا . . . وارثِ فردوسی، یا فردوسیِ معاصر، خوانده‌اند.»

زندگی و زمانه

همچنین ببینید: سال‌شمارِ بهرام بیضایی

سال‌های آغازین: مدرسه، سینما، شاهنامه، دانشگاه، کار، تعزیه

زایش و نیاکان

ذکائی بیضائی، پدرِ بهرام بیضائی

---

ذکاییِ تذکره‌نویس و شاعر در ۱۳۰۶ از آران یا کاشان به تهران کوچید و به خدمتِ دولتی در ادارهٔ ثبت اسناد مشغول شد. چندی بعد با شاگردِ خود، نیّره موافق، ازدواج کرد. بهرام دوّمین فرزندِ این زوج بود. ذکایی، که از نیمهٔ سالِ ۱۳۲۶ به دعوتِ محمّدتقی بهار در جلسه‌های هفتگیِ انجمنِ ادبیِ فرهنگستانِ ایران شرکت می‌جست، از ۱۳۳۰ انجمنِ ادبیِ طهران را بنیان نهاد، که دوشنبه‌ها در خانه‌اش جلسه داشت. داستانِ «نقاش» ِ بهرام بیضایی در نخستین جزوهٔ همین انجمن در زمستانِ ۱۳۳۷ منتشر شد.

بهرام بیضایی در ۵ دیِ ۱۳۱۷ در خانواده‌ای بهائی در تهران زاده شد. مادرش نیّره موافق نام داشت و پدرش میرزا نعمت‌الله بیضائی آرانی، متخلّص به «ذکائی» و کوچک‌ترین برادرِ ادیب بیضائی، بود. نامِ «بیضایی» (یا «بیضائی») از تخلّصِ ادیب آمده:

جهان نمی‌برد از یاد نام بیضائی

هنوز بوی محبّت ز بیستون آید

که ذکایی نیز، همچو دیگر بازماندگان، با آغازِ صدورِ سجل همچون نامِ خانوادگی برگزید. در هنگامِ تولّدِ بهرام پنج سالی می‌شد که ادیب مرده بود، ولی اعمامِ دیگرش زنده بودند. مادرش آورده که هنگامی که او متولّد شد عموهایش از آران به تهران رفته بودند. یکی از ایشان چون نوزاد را در گهواره دیده گفته «بهرامْ پسر که زادهٔ شیر استی» و دیگری ادامه داده که «پیداست ز عارضش جهانگیر استی»!

بهرام بیضایی پدربزرگ و مادربزرگِ پدریِ خود را ندید، ولی پدربزرگ و مادربزرگِ مادریش در کودکیِ او زنده بودند و برش اثر گذاشتند. مادربزرگش برای او و خواهرِ یک سال بزرگ‌ترش قصّه می‌گفت، از جمله داستان‌های امیر ارسلان و سلطان مار. در کودکیِ این خواهر و برادر پدرشان به زندان افتاد و، تا محاکمه و تبرئه شود، سل گرفت. این دوره به تنگدستی و دشواری گذشت.

پیشینهٔ شاعری در خانوادهٔ بیضایی همچنین آمیخته به نمایش، چراکه از زمانِ ابن روح مردانِ این خانواده تعزیه‌گردان بودند. وطنِ پیشینیانِ خانوادهٔ بیضایی آرانِ کاشان است. میانِ پنج برادر و یک خواهر، ذکایی کوچک‌ترین و ادیب بیضایی بزرگ‌ترین فرزندانِ میرزا محمّدرضا، متخلّص به ابن روح (۱۲۸۸–۱۲۳۷)، و طیّبةالنسا خانم (از خانوادهٔ علمای آران؛ متوفّی به سالِ ۱۳۱۳) هستند؛ و ابن روح فرزندِ کوچک‌ترِ ملّا محمّد فقیه آرانی متخلّص به روح‌الأمین (زادهٔ حوالیِ ۱۱۸۸). شجرهٔ مختصرِ تبارِ این خانوادهٔ شاعرپیشه و تعزیه‌گردان – که از بیشترشان آثارِ منظوم و گاه منثور بر جاست – از این قرار است:

کودکی – از اشغالِ ایران تا سقوطِ دولتِ دوّمِ مصدّق

. . . در سالهای نوجوانی با چه پشتکاری و جویندگی بی‌مانندی با امکانات ناچیزی از این سینما به آن سینما می‌رفت و بسیاری از آثار کلاسیک سینمایی را بارها و بارها می‌دید و پلان به پلان در ذهن نگاه می‌داشت تا روزی فیلمساز شود.

داریوش آشوری، ۱۳۷۱

بهرام بیضایی در تهران از زادگاهِ پدرانش به دور بود و نیز از درس‌های قدیمه و تعزیه که در این خانواده ارثی به‌شمار می‌آمد. حوالیِ پایانِ جنگِ دوّمِ بین‌الملل نامش را در مدرسه نوشتند و با آموزشِ نوین پرورش یافت. در مدرسه شاگردِ زرنگی نبود؛ ولی گروهی از نویسندگان و هنرمندان و ادیبانِ آینده، از داریوش آشوری و عبدالمجید ارفعی و نادر ابراهیمی و نوذر پرنگ و بهرام بیضایی، با یکدیگر هم‌درس بودند. بیضایی نیز نویسندگی را از همین دوران آغاز کرد و نوشته‌های ماندگاری چون آرش را، با الهام از زبانِ شعرِ مهدی اخوان ثالث، در واکنش به «آرش کمانگیر» ِ سیاوش کسرایی پدیدآورد. با این که آموزشِ ادبی و مذهبی به شیوهٔ قدیم ندید، همواره در خانه شعر می‌شنید. سپس‌تر گفته «سخن ارث پدری من است.» در دورانِ مدرسه با اسماعیل نوری علا و داریوش آشوری و در اوانِ جوانی با م. آزاد و اکبر رادی و جلال آل احمد و محمّدعلی سپانلو و مهرداد صمدی دمخور بود. در دبیرستان‌های ابومسلم و دارالفنون درس خواند و در سال‌های آخر دو نمایشنامه با زبانِ تاریخی نوشت.

دارالفنون

دانشکدهٔ ادبیاتِ دانشگاهِ تهران

بیضایی از دارالفنون (که دبیرستان بود)، به فاصلهٔ یک سالِ پربار که در آن شاهنامهٔ فردوسی را خواند، به دانشکدهٔ ادبیاتِ دانشگاهِ تهران رفت (۱۳۳۸)، که تازه به ساختمانِ نوساز در محوّطهٔ اصلیِ دانشگاه منتقل شده بود؛ ولی آنجا هم نماند و در سالِ نخست دانشگاه را ترک کرد − «که»، به قولِ ایرج پارسی‌نژاد، ««آن قفس نه سزای چو او خوش‌الحانی» بود.» علی بلوکباشی، که هم‌درسِ بیضایی بود، به یاد آورده که او «دانشجویی استثنایی بود. شخصیتی ساخته و استوار داشت و جوانی خودباور و تمکین‌ناپذیر و در رفتار و بیان صریح و بی‌رودربایستی و جسور بود.»

نخستین کارها – پژوهش و نمایشنامه و یک فیلم

بیضایی در سالِ ۱۳۳۸، پس از یک سال ماندن پشتِ کنکورِ دانشگاه و شاهنامه خواندن و با معافی از خدمتِ سربازیِ عمومی در قرعه‌کشی، دانشجوی ادبیاتِ فارسی دانشکدهٔ ادبیاتِ دانشگاهِ تهران شد و سرِ درسِ استادانی از جمله محمّد معین و پرویز ناتل خانلری هم نشست و از طرفی هم به استخدامِ ادارهٔ کلِّ ثبتِ اسناد و املاکِ دماوند درآمد. ولی نه درسش به جایی رسید و نه کارمندیش: «ادبیات، آن هم به امید اینکه در آن نمایشنامه‌نویسی درس بدهند، بعد وقتی دیدم خبری نیست، بیرون آمدم. در همان سال پشت دانشگاه یا شاید هم زودتر با آشنایی با اساطیر یونان و روم، که شجاع‌الدین شفا ترجمه کرده بود، برایم این سؤال پیش آمد که چرا اساطیر ما گردآوری و طبقه‌بندی نشده، و هیچ کار تاویلی و تحلیلی و معناشناسی روی آن انجام نشده.» با استادانِ دانشگاه (صادق کیا و لطفعلی صورتگر) نساخت و درس را ناتمام رها کرد و در دماوند بود که در روستای گیلیارد یک تعزیه دید و فکرش متوجّهِ شیوهٔ ایرانیِ نمایش شد و پژوهش‌هایش را آغاز کرد. همین اواخرِ دههٔ ۱۳۳۰ بود که با داریوش آشوری و جلال آل احمد و هوشنگ کاووسی و همایون کاتوزیان و سیروس طاهباز در جلسه‌های هنریِ هفتگی در خانهٔ خلیل ملکی شرکت می‌کرد.

بیضایی نوشتنِ نقد و پژوهش و مطالبِ پراکنده دربارهٔ نمایش و سینما در نشریاتِ علم و زندگی، هنر و سینما، آرش و غیر از این‌ها را از ۱۳۳۸ آغاز کرده بود. سالِ ۱۳۴۰ مقالاتی دربارهٔ موسیقیِ فیلم در مجلّهٔ موزیک ایران و سالِ ۱۳۴۱ پژوهش‌هایش در نمایشِ ایرانی را در مجلّه موسیقی منتشر کرد. همین سال به ادارهٔ هنرهای دراماتیک دعوت و منتقل شد. پیوستنش به گروهِ هنرِ ملّی نیز در همین اوان بود.

«نقطه عطفی در تاریخ نمایشنامه‌نویسی و تآتر ایران»

. . . تئاتر رفت به سمت متن‌های آقای بیضایی، آقای رادی و آقای غلامحسین ساعدی که این‌ها علمدار این دوران تئاتری بودند که کارشان تئاتر اجتماعی بود و به جامعه داشتند می‌گفتند که در آن زمان چه اتفاقی دارد می‌افتد.

علی نصیریان، اواخرِ قرنِ چهاردهمِ هجریِ خورشیدی

از میانه‌های دههٔ ۱۳۳۰ ظهورِ پارسی‌گویانِ جدیدی از رمان‌نویس و داستان‌نویس و پاورقی‌نویس و نمایشنامه‌نویس و شاعر و مترجم و مقاله‌نویس و محاجّه‌گر و روزنامه‌نگار و قوم‌نگار و فولکلورپژوه و کارشناس و مدیرِ آموزشی و آموزگار و وزیر و وکیل و واعظ و فقیه و حقوق‌دان و متألّه و اسلام‌شناس و شرق‌شناس و افسانه‌شناس و روان‌شناس و ناقد و مجلّه‌دار و اندیشمندِ اجتماعی و تاریخ‌نگار و آوازخوان و بازیگر و فیلم‌ساز و زبان‌شناس و دانشنامه‌نویس و فیلسوف و لغت‌نویس و ادبیات‌شناس و آنتولوژیست و کتاب‌شناس و منطقی و جغرافی‌دان خبر از دورهٔ نویی از ادبیات و هنر و اندیشه و سانسورِ سازمان‌یافته و فراموشیِ بی‌سامان در ایران می‌داد. پس از تجربه‌های نویسندگانی چون سیّد علی نصر و عبدالحسین نوشین و محمّد حجازی، و با گشایشِ نسبی در زندگیِ اقتصادیِ عامّه و ایجادِ تلویزیون و کوشش‌های ادارهٔ کلِّ هنرهای زیبای کشور و کمی دیرتر برگزاریِ جشنِ هنرِ شیراز، «فضای فرهنگی به یکباره تغییر کرد» و از اواخرِ این دهه نمایشنامه‌نویسانی چون علی نصیریان و بیژن مفید و اکبر رادی و غلامحسین ساعدی و محسن یلفانی و بهمن فرسی و خجسته کیا و دیگرانی راه‌هایی نو در نمایشنامهٔ فارسی آزمودند و «بعد از دهه‌ی بیست درخشان‌ترین دوره‌ی نمایش ایران» را آغاز کردند؛ و بیضایی نیز از این نسل به‌شمار می‌آید. او از سالِ ۱۳۴۰ به‌طورِ جدّی به نوشتنِ نمایشنامه پرداخت. سالِ ۱۳۴۱ عروسک‌ها و غروب در دیاری غریب را نوشت، و سالِ ۱۳۴۲ قصّه‌ی ماه پنهان را به این دو افزود و هر سه را یکجا به صورتِ کتابِ سه نمایشنامه‌ی عروسکی منتشر کرد. در ۱۳۴۱ با یک دوربینِ عاریتی یک فیلمِ هشت‌میلیمتریِ چهاردقیقه‌ایِ سیاه‌وسفید ساخت و به دوستانش نشان داد. این فیلم باقی نمانده است. از این زمان تا ۱۳۴۹ فیلم‌سازی میسّرش نشد و به نمایشنامه‌نویسی و، هر وقت شد، کارگردانیِ نمایش در گروهِ هنرِ ملّی پرداخت: سال‌های شکوفایی.

در ۵ تیرِ ۱۳۴۲ جعفر والی نخستین بار نمایشنامه‌ای از بیضایی را در تلویزیون نمایش داد؛ و این همانا مترسکها در شب (۱۳۴۱) بود که بیضایی از کارهای خامِ خود شمرده و از تجدیدِ چاپش خودداری کرده است. در تابستانِ همین سال، امّا، یکی از پرآوازه‌ترین نمایشنامه‌هایش را نوشت، که پهلوان اکبر می‌میرد باشد. این کار تا پاییزِ ۱۳۴۴ به نمایش درنیامد؛ و این زمانی بود که گروهِ هنرِ ملّی از نمایشِ غروب در دیاری غریب و قصّه‌ی ماه پنهان در پاریس بازگشته بود، و در تدارکِ جشنوارهٔ نمایش‌های ایرانی برای گشایشِ تالارِ ۲۵ شهریور پهلوان اکبر می‌میرد را برای نمایش برگزیده بود. در این میان بیضایی در سالِ ۱۳۴۳ هشتمین سفر سندباد را نیز نوشته بود، ولی منتشر نکرده بود مگر به صورتِ شصت نسخهٔ پلی‌کپی.

بیضایی در عروسی با منیراعظم رامین‌فر، سالِ ۱۳۴۴. پرویز فنّی‌زاده و پروین و پرویز صیّاد و احمد ابراهیمی نیز در عکس پیدا هستند.

در فستیوالِ ۱۹۶۵ تئاترِ ملل در تماشاخانهٔ شهر − سارا برناردِ پاریس دو نمایشِ فرانکو زفیرلّی (نسخهٔ نمایشیِ «ماده‌گرگ» ِ جووانی ورگا و نسخهٔ ایتالیاییِ ژراردو گرییِری از رومئو و ژولیت) بیش از کارهای گروهِ هنرِ ملّی (آلونک، نوشتهٔ کورس سلحشور، و غروب در دیاری غریب و قصّه‌ی ماه پنهان) پسندیده شد. با این همه، ژان-ژاک گوتیه تک‌پرده‌ای‌های بیضایی را ستود.

کامیابیِ پهلوان اکبر می‌میرد در جشنوارهٔ مهرِ ۱۳۴۴ و اجرای عمومیِ دی و بهمن چشمگیر بود – شاه نیز شبی به تماشای این نمایش به تالارِ ۲۵ شهریور رفت – و بیضایی را همچون نمایشنامه‌نویسی پیشرو تثبیت کرد. او، که هنوز امکانِ کارِ سینمایی نیافته بود، اینک در نمایشنامه‌نویسی پایگاهی بلند داشت.

همین سالِ ۱۳۴۴، پیش از نمایشِ پهلوان اکبر می‌میرد، در جریانِ نمایش‌های گروهِ هنرِ ملّی در آبادان، بیضایی با منیراعظم رامین‌فر، خواهرزادهٔ عبّاس جوانمرد و سپس‌تر از کارکنانِ انتشاراتِ دماوند، ازدواج کرد؛ که حاصلش سه فرزند به نام‌های نیلوفر (۱۳۴۵) و ارژنگ (۱۳۴۶، مرده در صدروزگی) و نگار (۱۳۵۱) بود. نمایشنامهٔ دنیای مطبوعاتی آقای اسراری نیز کارِ همین سال است.

سالِ ۱۳۴۵ بیضایی نخستین بار کارگردانی را تجربه کرد: قصد داشت از پشت شیشه‌های اکبر رادی را بر صحنه برد، که نشد؛ و اواخرِ اسفند نسخه‌ای از عروسک‌ها را برای تلویزیون کارگردانی کرد که نخستین بار در فروردینِ سالِ بعد پخش شد.

سالِ ۱۳۴۶، که پخشِ تلویزیونیِ عروسک‌ها نویدِ کارهای بیشتری در تلویزیون می‌داد، دو طرحِ فیلمِ بیضایی در تلویزیونِ ملّیِ ایران گم شد؛ و، بدین ترتیب، عروسک‌ها شد نخستین و واپسین کارِ تلویزیونیِ بیضایی. با این همه، بهارِ این سال دو نمایشنامهٔ تک‌پرده‌ایِ ضیافت و میراث را نوشت، که در پاییز با هم در تالارِ ۲۵ شهریور به نمایش درآورد. این نخستین نمایشِ زنده‌ای بود که بیضایی کارگردانی می‌کرد. همین سال چهار صندوق را نیز نوشت و در زمستان در نخستین شمارهٔ دفترهای زمانه منتشر کرد.

بیضایی از پایه‌گذارانِ کانونِ نویسندگانِ ایران در سالِ ۱۳۴۷ بود. او با هشت نویسندهٔ دیگر بانیِ هیئتِ مؤسّسِ کانون شد و سپس عضوِ علی‌البدلِ هیئتِ دبیرانش. همین سال چند ماه به اصفهان منتقل و همنشینِ بعضِ اعضای حلقهٔ جُنگِ اصفهان شد. از سالِ ۱۳۴۸ نیز به دعوتِ پرویز ممنون در دانشکدهٔ هنرهای زیبای دانشگاهِ تهران به تدریس پرداخت. در اواخرِ دههٔ ۱۳۴۰ گروهِ دوّمِ هنرِ ملّی تشکیل شد و در چند سالی که بود سرپرستیش با بیضایی بود.

سالِ ۱۳۴۹ کانونِ پرورشِ فکریِ کودکان و نوجوانان سبب شد تا بیضایی دو کارِ نکرده را نخستین بار بیازماید: داستان نوشتن برای کودکان و فیلم‌سازی. حقیقت و مرد دانا را به خواهشِ فیروز شیروانلو نوشت؛ و این نخستین و واپسین آزمونش در این کار بود؛ ولی فیلم‌سازی همان بویه‌ای بود که از نوجوانی در پی‌اش بود و یک بار هم به‌طوری محدود با یک دوربینِ ساده دست داده بود، ولی این بار می‌توانست فیلمی برای نمایش روی پردهٔ بزرگ بسازد. حاصلِ کار عمو سیبیلو شد، که راهی بود برای آن که بیضایی سرانجام بتواند کارِ سینمایی کند. فیلم‌سازی جدّی‌ترش از دههٔ ۱۳۵۰ مقدور شد.

دههٔ انقلاب: «دورانِ طلاییِ دانشکدهٔ هنرهای زیبا» و سینمای حرفه‌ای

طرحِ چهرهٔ بیضاییِ جوان، کارِ اردشیر محصّص

پس از ساختِ فیلمِ کوتاهِ عمو سیبیلو در سالِ ۱۳۴۹، نخستین فیلمِ بلندش را در سالِ ۱۳۵۰ ساخت: رگبار. فیلم‌نامهٔ کاملی در دست نبود، ولی این یگانه داستانی بود که کسی حاضر می‌شد پشتیبانِ ساختش باشد. در واقع بیضایی در دههٔ ۱۳۵۰ پیش از همه در پیِ ساختنِ عیّار تنها بود، که دست نداد. باربد طاهریِ تهیه‌کننده هزینه‌های رگبار را بهنگام تأمین نمی‌کرد و بیضایی از پدر پول قرض کرد تا فیلم را به انجام برساند. رگبار در جشنوارهٔ فیلمِ سپاسِ سالِ ۱۳۵۲ بهترین فیلم شناخته شد و پس از جشنواره صدهزار تومان از دفترِ مخصوصِ فرح پهلوی به تهیه‌کننده‌اش رسید، ولی هنگامی که طاهری به خاطرِ بدهی به زندان افتاد، روزنامه‌ها شهرت دادند که «تهیه‌کنندهٔ رگبار» ورشکسته شده. این مسئله موجبِ بدنامیِ بیضایی همچون فیلم‌سازی شد که فیلم‌هایش کم‌فروش و زیان‌ده است؛ و سایهٔ این بدنامی تا سی سال بر سرش ماند، تا هنگامی که سگ‌کُشی رکوردِ فروشِ سالِ ۱۳۸۰ را شکست.

«متن استعفانامه هنرمندان از سندیکای هنرمندان فیلم ایرانی» در روزنامهٔ اطلاعاتِ ۱۸ تیرِ ۱۳۵۲

تیر ماهِ سالِ ۱۳۵۲، در واکنش به سینمای عامّه‌پسندِ ایران («فیلمفارسی»)، بیضایی با بیش از ده سینماگرِ دیگر از سندیکایِ هنرمندانِ فیلمِ ایرانی استعفا داد؛ و این گروه کانونِ سینماگرانِ پیشرو را تشکیل داد. بیضایی، که در مصاحبهٔ مطبوعاتیِ ۱۸ تیرِ گروه در هتل تهران پالاس − «به دلیل گرفتاری‌های شخصی» − غایب بود، شد عضوِ علی‌البدلِ هیئتِ مدیره. ولی سالِ بعد از کانونِ سینماگرانِ پیشرو نیز کناره‌گرفت.

. . . استاد تئاتر شرق بود. . . . اولین باری که بیضائی را سر کلاس دیدیم یک شلوار جین تنش بود با یک تی‌شرت معمولی! پشت میز هم ننشست، بلکه نشست روی آن. . . . فکر می‌کنم ۳۲ سالش بود. . . .

سوسن تسلیمی، حدودِ ۲۰۱۰ میلادی

سالِ ۱۳۵۲ بیضایی از ادارهٔ برنامه‌های تئاتر (که پیش‌تر «ادارهٔ هنرهای دراماتیک» نام داشت) به دانشگاهِ تهران، که از سالِ ۱۳۴۸ درش درس می‌داد، منتقل و استادیارِ تمام‌وقتِ نمایش در دانشکدهٔ هنرهای زیبا و از ۱۳۵۴ مدیرِ دپارتمانِ هنرهای نمایشی شد. پیشرفتِ چشمگیرِ نمایشِ دانشگاهی در همین اوان آغاز شده بود: گروه‌های دانشجویی مثلِ گروهِ تئاترِ پیاده نمایش می‌دادند و گروه‌های خارجی هم به دانشگاه رفت‌وآمد داشتند. بیضایی در دانشگاه بیشتر نمایشِ مشرق‌زمین درس می‌داد. به جز کسانی چون پرویز ممنون و حمید سمندریان که هم‌زمان با خودش یا از پیش‌تر در دانشگاه بودند، بیضایی اکبر رادی و هوشنگ گلشیری و احمد اشرف و داریوش آشوری و محمّد کوثر و حسینعلی طباطبایی و شمیم بهار و حسین پرورش و شاهرخ مسکوب و گلی ترقّی و غفّار حسینی و پرتو نوری علاء و آربی اوانسیان و مهرداد بهار و چند تن دیگر را به کار گرفت و نسلی از هنرمندانِ ایران در «دوران طلایی دانشکدهٔ هنرهای زیبا»، یا، به قولِ رضا فیّاضی، «عصر غول‌ها»، تربیت شد. بهروز غریب‌پور یاد کرده که در سالِ ۱۳۵۲ بیضایی هزینهٔ جشنی یک‌هفته‌ای در دانشگاهِ تهران دربارهٔ خیمه‌شب‌بازی را از حسابِ شخصیِ خود پرداخت.

در میانه‌های همین دهه بود که به دعوتِ مرکز فرهنگ مردم درس‌هایی در فرهنگِ عامّه نیز برگزار کرد.

«در موقعیت تئاتر و سینما»

۲۰ مهرِ ۱۳۵۶، در شبِ سوّمِ «شبهای نویسندگان و شاعران ایران»، بیضایی در حضورِ حدودِ هشت‌هزار نفر در باغِ انجمنِ روابطِ فرهنگیِ ایران و آلمان در تهران به ارتجال سخن راند. متنِ ویراستهٔ سخنانش در کتابِ ده شب (۱۳۵۷) چاپ شد و به نامِ «در موقعیت تئاتر و سینما» نامور شد. او پس از شِکوه از سانسورِ دولتی، از فشارِ سانسورِ اجتماعی سخن گفت؛ و از این حیث سخنانش با سخنرانانِ دیگر تفاوت‌های بنیادین داشت. در پایانِ سخن چنین گفت:

« احتمالاً این درست نیست که ما بخواهیم که یک نویسنده اون چیزی رو بگه که ما می‌خواستیم. اون کافی نیست. نویسنده باید یک چیزی بیشتر از اون رو بگه که ما می‌خواستیم. اون باید یه چیزهایی رو بگه که ما نمی‌دونیم می‌خوایم. خب، در این صورت من فکر می‌کنم که به این نوع طرز فکر متعلّقم. فکر می‌کنم اگر این شستشو می‌بایست در فضا اتّفاق بیفته یک مقدار هم باید در ما اتّفاق بیفته. ما باید این احساس رو بکنیم که کلمات، معیارها، اصطلاحاتی که به کار می‌بریم به خصوص کمی فرسوده شدند از وقتی همه به کار بردن. کلمه‌ای که از دستگاه دولتی تا روشنفکر معاصر همه به کار می‌برند به من حق بدید که نسبت به اون کلمه‌ها یک‌کمی مشکوک باشم. اگر قرار است که دستگاه‌های دولتی هم مسئولیت بگه و ما هم بگیم، من یک‌کمی به اون مسئولیت مشکوکم. اگر قراره که او هم راجع به آزادی صحبت بکنه و ما هم، من یک‌کمی راجع به این آزادی، مشکوکم. متشکّرم. »

این سالی بود که نمایشِ ندبه مجالِ اجرا نیافت و فیلمِ کلاغ ساخته شد؛ که سالِ بعد به آتش‌سوزیِ سینماها خورد و کم دیده شد. چریکه‌ی تارا (۱۳۵۷) فیلمِ بعدی بود که در ایران به نمایشِ عمومی درنیامد، ولی در بخشِ نوعی نگاهِ جشنوارهٔ فیلمِ کنِ ۱۹۸۰ چرا.

سالِ ۱۳۵۷ بیضایی از کانونِ نویسندگان کناره‌گرفت. پس از سقوطِ پهلوی روح‌الله خمینی، و به پیروی از او اغلبِ انقلابیان نیز، دیگر با تئاتر و سینما مخالفتِ اساسی نکردند: انجمنِ مشورتیِ تئاتر در اردیبهشتِ ۱۳۵۸ با شرکتِ بیضایی تشکیل شد. فتحِ اسلامیِ ایران هم شد زمینه و موضوعِ نمایشِ بعدیِ بیضایی، که مرگ یزدگرد باشد، که در پاییزِ ۱۳۵۸ در تهران بر صحنه رفت. سالِ ۱۳۶۰ بیضایی از این نمایشنامهٔ، به قولِ محمّد حقوقی، «ارجمند» فیلمی هم ساخت که توقیف شد.

پس از مرگ یزدگرد: فیلم‌سازی در سال‌های جنگ و سفرِ نافرجام

دونده (۱۳۶۳) را بیضایی تدوین کرد. امیر نادری گفت: «او استاد است و حضورش به عنوان یک فرهنگ، پشت فیلم ایستاده، و من افتخار می‌کنم.» پیش‌تر سکانسِ نهاییِ تنگنا (۱۳۵۲) را هم بیضایی تدوین کرده بود. و در ساختِ خداحافظ رفیق (۱۳۵۰) هم به نادری کمکِ مالی رسانده بود. سالِ ۱۴۰۰ نادری فیلمِ سفری به دنبال هویت را در ستایشِ بیضایی ساخت.

در انقلابِ فرهنگیِ ایران در سالِ ۱۳۶۰ بیضایی، پس از بیست سال کارِ دولتی، از دانشگاهِ تهران اخراج شد. در توضیحِ چگونگیِ خرابیِ کارِ دانشکدهٔ هنرهای زیبای دانشگاهِ تهران پس از انقلابِ ۱۳۵۷ هوشنگ گلشیری و حمید سمندریان رفتنِ بیضایی را علّتی اساسی می‌دانستند. در همین دوره بود که دخترش، نیلوفر، درگیریِ سیاسی پیدا کرد و به همین خاطر ایران را، به مقصدِ آلمان، ترک کرد: نخستین عضو از خانواده‌ای که در سال‌های ۱۳۶۴ تا ۱۳۶۶ به اروپا کوچید و بهرام بیضایی را تنها گذاشت. در سالِ ۱۳۶۵، که پدرش مرد، فیلم‌نامهٔ دیباچه‌ی نوین شاهنامه را نگاشت. ذکایی بدونِ سنگِ قبر در لعنت‌آباد به خاک سپرده شد.

باشو، غریبه‌ی کوچک، که تا جنگِ ایران و عراق تمام نشد اجازهٔ نمایشِ عمومی نیافت، مشهورترین فیلمِ بیضایی بوده است. این فیلم از پیشگامانِ صدابرداریِ سرِ صحنه در سینمای ایران بود. به قولِ داریوش مهرجویی، تجربه‌های اعضای کانونِ سینماگرانِ پیشرو بود که «سینما را به طرف رفع مشکلات تکنیکی سوق داد»؛ و «بر اساس همان پشتوانه بود که بیضایی باشو، غریبه‌ی کوچک را با صدا گرفت . . . .»

پس از فیلمِ مرگ یزدگرد بیضایی باشو، غریبه‌ی کوچک و شاید وقتی دیگر را ساخت. امکانِ فیلم کردنِ فیلم‌نامهٔ روز واقعه فراهم نشد و سپس‌تر با کارگردانیِ دیگری به همین نام فیلم شد.

میانِ رفتن و ماندن – درنگی در سوئد

سالِ ۱۳۶۷ بیضایی داراییش را به تدریج در تهران فروخت و از پیِ خانواده به آلمان رفت. آنجا ویزای سوئد گرفت تا به همسر و دخترِ دوّمش و سوسن تسلیمی و دخترش بپیوندد. در زمستانِ سردِ شمالی، چون که در دانمارک از قطار پیاده شده بود، ناگزیر تا مرزِ سوئد پیاده رفت؛ و در مقصد از کمردرد بستری شد. بیضایی در سوئد هرچه پیگیر ساخت فیلم سینمایی شد مورد حمایت قرار نگرفت و نهایتاً یکی از کارهایش را به عنوان یک کار نیمه‌بلند چهل‌وپنج‌دقیقه‌ای تصویب کردند که بیضایی شخصاً آن را دنبال نکرد. فیلم‌نامه‌های آقای لیر و برگی گم‌شده از اوراق هویت یک هموطن آینده و نیز نمایشنامهٔ جنگنامه‌ی غلامان کارِ این دورهٔ دوری از ایران است. طومار شیخ شرزین را هم، که سالِ ۱۳۶۵ نوشته بود، در این زمان در استکهلم منتشر کرد. او سرانجام از این مهاجرت پشیمان شد و سالِ بعد به تهران بازگشت؛ و چون به فرودگاهِ مهرآباد رسید، حتّی پولِ کرایه نداشت که به خانهٔ پدری برود!

در همین اوان بود که، به خاطرِ ناهماهنگیِ زندگیِ کاریش با زندگیِ خانوادگیش، از منیراعظم رامین‌فر جدا شد. در فیلمِ مستندِ عیّارِ تنها از عشق به هر دو همسرش سخن گفته و تأکید کرده که دلیل جدایی از همسر اول این بود که او نمی‌خواست بیضایی در سینما و تئاتر کار کند.

از پایانِ جنگ تا تجدیدِ حیاتِ تکنوکراسی: مسافران و ترکِ دوبارهٔ ایران

سالِ ۱۳۶۸ بیضایی به ایران برگشت و مسافران را از روی پیش‌نویسی از سالِ ۱۳۵۴ نوشت و در دو سالِ بعدی ساخت. در اواخرِ دههٔ ۱۳۶۰ در خانهٔ روشنک داریوش با شهلا لاهیجی آشنا شد و بدین واسطه انتشاراتِ روشنگران شد ناشرِ تقریباً همهٔ کتاب‌هایش. سالِ ۱۳۷۱ با مژده شمسایی ازدواج کرد؛ که فرزندِ آخرش، نیاسان، را در ۱۳۷۴ زاد. بخشی از سالِ پیش از آن، ۱۳۷۳، را به سفرهایی در آمریکا سپری کرد و طرب‌نامه را نوشت. مدیا کاشیگر در این سال به سفرهای هواییِ «روشنفکر امروزی» طعنه زد و آن را نشانِ سرگشتگی گرفت.

میانِ ماندن و رفتن – استراسبورگ

فشارها بر روشنفکرانِ ایران افزایش یافت و انتشارِ ««متن ۱۳۴» نویسنده» — که بیضایی نیز از امضاکنندگانش بود — بر این فشارها افزود. ساختِ چه کسی رئیس را کشت؟ ممکن نشد و سالِ ۱۳۷۵ بیضایی با خانواده‌اش به دعوتِ پارلمانِ بین‌المللیِ نویسندگان در استراسبورگ اقامت نمود.

بازگشت به ایران در دولتِ خاتمی: سگ‌کُشی پس از ده سال

با گشایشِ فضای سیاسی و فرهنگی در سرآغازِ ریاستِ جمهوریِ سیّد محمّد خاتمی در سالِ ۱۳۷۶، بیضایی به ایران بازگشت و پس از هجده سال دوری از صحنه، هنگامی که در ایران، به قولِ آیدین آغداشلو، «تئاتر به کلی از رمق افتاد»، نمایشِ بانو آئویی نوشتهٔ میشیما یوکیو و نیز کارنامه‌ی بُندارِ بیدَخش را هم‌زمان در سالنِ چهارسو و سالنِ قشقاییِ تئاترِ شهرِ تهران نمایش داد. او پس از نمایشِ مرگ یزدگرد در پاییزِ ۱۳۵۸ تا نزدیکِ دو دهه بعد نتوانسته بود نمایشی بر صحنه برد − چنان‌که در این میانه بعضی دوستدارانِ تئاترِ بیضایی چون بزرگ علوی و محمّد حقوقی و بهزاد عشقی افسوس می‌خوردند که او به سینما روی آورده است.

بیضاییِ این مملکت را خانه‌نشین کرده‌اند و نمی‌گذارند کار کند. حالا شما بروید برای فیلم‌های قبلی‌اش ساز و دهل بزنید، به چه دردش می‌خورد؟ . . .

ناصر تقوایی، ۱۳۷۷

ولی بیضایی تئاتر را رها نکرده بود: سالِ ۱۳۷۷ نمایشنامهٔ مجلس قربانی سِنِمّار را نوشت، که هرگز مجالِ اجرایش را نیافت. سپس فیلم‌نامهٔ گفتگو با باد را نوشت و همین سال همچون بخشی از قصّه‌های کیش ساختش − که بعداً از آن فیلمِ چندگانه جدا شد.

اواخرِ دههٔ ۱۳۷۰ الزامِ دریافتِ پروانهٔ فیلم‌نامه از وزارتِ فرهنگ و ارشادِ اسلامی پیش از ساختِ فیلم منتفی شد و، بدین ترتیب، در سالِ ۱۳۷۸ ساختنِ سگ‌کُشی آغاز شد. سالِ بعد فیلم کامل شد و به نوزدهمین دورهٔ جشنوارهٔ فیلمِ فجر رسید و فیلمِ برگزیدهٔ تماشاکنان شد و جایزه‌های دیگری هم برای فیلم‌نامه و بازیگری و فیلم‌برداری و طرّاحیِ صحنه و لباس گرفت. همین سال، یعنی ۱۳۷۹، بود که بیضایی نمایشنامهٔ مَجلس ضَربت زدن را نیز نوشت؛ ولی هرگز نتوانست بر صحنه برد.

بیضایی در پایانِ سالِ ۱۳۷۹ یک ماه به ژاپن رفت و چهارشنبه‌سوریِ تودای‌جی و جشنوارهٔ گیون را مشاهده کرد. در بازگشت درگیرِ مسائلی شد که برای سگ‌کُشی پیش آمده بود: «در غیاب او شریک مالی کوشیده بود با قراردادهایی «سگ‌کشی» را از دست او خارج کند و بیضایی را وادارد که پنجاه دقیقه از فیلم را حذف کند.» بیضایی زیرِ بار نرفت، ولی فیلم هم به ترتیبِ دلخواه به نمایش‌های خارجی نرسید. با این همه، سالِ ۱۳۸۰ نسخهٔ کاملش در ایران به نمایش درآمد و قبولِ فراوان یافت. در ماهِ آبان مادرش، نیّره موافق، مرد و نزدیکِ ذکایی به خاک سپرده شد.

دههٔ ۱۳۸۰: از شب هزارویکُم تا وقتی همه خوابیم و هجرت

خانهٔ ایرج پارسی‌نژاد در تهران. از راست به چپ، ایستاده: بیضایی، ایرج افشار، جلال خالقی مطلق، محمّدرضا شفیعی کدکنی؛ نشسته: بهروز برومند، پرویز مشکاتیان، هوشنگ ابتهاج

---

«. . . از همان آغاز ورود، چون سپند بر آتش بی‌قرار بود. می‌خواست به خانه‌اش برگردد و کار نیمه‌تمامش را تمام کند!»

ایرج پارسی‌نژاد، زمستانِ ۱۴۰۴

شب هزارویکُم را در پاییزِ ۱۳۸۲ در تالارِ چهارسوی تئاترِ شهرِ تهران اجرا کرد.

در تابستانِ سالِ ۱۳۸۴ نمایشِ مجلس شبیه؛ در ذکر مصایب استاد نوید ماکان و همسرش مهندس رُخشید فرزین را، دربارهٔ قتل‌های زنجیره‌ایِ دههٔ ۱۳۷۰ ایران، در سالنِ اصلیِ تئاترِ شهرِ تهران بر صحنه برد که استقبالِ چشمگیری دید، امّا اجرایش پس از بیست‌وچهار شب به اجبار متوقّف گردید و این نمایشنامه تا تابستانِ ۱۴۰۲ منتشر نشد (و همین انتشار هم در آمریکا ممکن شد).

روزِ ۵ دیِ ۱۳۸۵ جشنِ تولّدِ بیضایی در شبی از شب‌های مجلّهٔ بخارا در تالارِ بتهوونِ خانهٔ هنرمندانِ ایران در تهران برگزار شد. جمعیتِ انبوهی سالن‌ها و راهروهای ساختمان را آکند و مراسم با تأخیر آغاز شد.

نمایشِ بعدیِ بیضایی اَفرا، یا روز می‌گذرد بود که در زمستانِ ۱۳۸۶ در تالارِ وحدتِ تهران به صحنه رفت و با موفقیت و استقبالِ کم‌نظیر تماشاکنان مواجه شد و شد واپسین نمایشش در ایران. افتتاحِ این نمایش چند شب پس از مرگِ اکبر رادی، که افتاد به سالگردِ تولّدِ بیضایی، بود؛ و این بیضایی را سخت منقلب کرده بود، چندان که «های‌های گریه می‌کرد و اشک می‌ریخت.» او این نمایش را «پیشکش به پیشگاهِ اکبر رادی» کرد.

سالِ ۱۳۸۶ و ۱۳۸۷ وقتی همه خوابیم ساخته شد و در سالِ ۱۳۸۷ روی پرده رفت؛ ولی سالِ ۱۳۸۸ سهراب‌کُشی به جشنوارهٔ تئاترِ فجر نرسید.

سفرِ بی‌بازگشت

انسینا کمونز، مرکزِ برنامه‌های مطالعاتِ جهان (از جمله ایران‌شناسی) دانشگاهِ استنفورد از سالِ ۲۰۱۹ میلادی. از نیمهٔ سالِ ۱۳۸۹ بیضایی به دانشگاهِ استنفورد رفت و، پس از نزدیکِ سی سال، استادی در دانشگاه را از سر گرفت. از این زمان بسیاری در ایران خواستارِ بازگشت و فراهم شدنِ امکانِ کارش شدند. ولی بیضایی و دوستانش هر چه کوشیدند تا مگر بتوانند فیلمی در ایران بسازند، نشد؛ و او برنگشت. سپیده خسروجاه دربارهٔ حضورِ بیضایی در آمریکا گفته: «آقای بیضایی به جامعه ایرانی کالیفرنیا عمق فرهنگی بخشید.»

پس از فیلمِ وقتی همه خوابیم بیضایی کوشید تا تاراج‌نامه و سهراب‌کُشی را به نمایش درآورد، ولی نشد. پس از این کوشش‌های نافرجام، و پس از آزارهای فراوان، از زندگی تحتِ نظارتِ پلیسی تا تماس‌های تلفنیِ تهدیدآمیز و محرومیت‌های گوناگونِ اجتماعی برای خود و خانواده‌اش، بیضایی سفر را برگزید: اواخرِ مردادِ ۱۳۸۹ به اروپا و از آنجا به دعوتِ بخشِ ایران‌شناسیِ دانشکدهٔ انسانیّات و علومِ دانشگاهِ استنفورد همراهِ همسر و پسرش به ایالاتِ متّحدهٔ آمریکا رفت و در مرکزِ مطالعاتِ ایرانیِ این دانشگاه مشغولِ تدریس و تحقیق شد − به قولِ فریدون جیرانی، «مهاجرتی ناخواسته.»

از نیمهٔ ۱۳۸۹: سال‌های آمریکا: دانشگاه و نمایش

پس از سال‌ها استادی در دانشگاه و غیر از دانشگاه و انبوهی پژوهشِ تاریخی منتشرشده و نشده در ایران، بیضایی دوّمین استادِ مدعوِ کرسیِ بیتا دریاباریِ برنامهٔ ایران‌شناسیِ دانشگاهِ استنفورد (پس از دیک دیویس) شد و یک‌ساله به آمریکا رفت؛ ولی به خواهشِ عبّاس میلانی، مدیرِ برنامهٔ ایران‌شناسیِ استنفورد، همان‌جا ماند و تدریس و تحقیق و نمایشِ نمایشنامه‌هایش را در سالیانِ بعد پی‌گرفت؛ و نمایش در ایران، سینما در ایران و هنرِ ایرانی در مهاجرت از درس‌هایی است که در این دانشگاه داد. در این مدّت کوشش‌های دوستداران برای بازگرداندنش به ایران بی‌نتیجه ماند.

بهارِ ۱۳۹۱ پژوهشِ مفصّلش دربارهٔ هزارویک شب، پس از چند سال انتظارِ پروانهٔ نشر، در ایران چاپ شد: هِزاراَفسان کجاست؟.

. . . بیضایی هیچگاه آنقدر که استحقاقش را داشت، مورد حمایت قرار نگرفت.

مارتین اسکورسیزی، ۱۳۹۲ (ترجمه از انگلیسی)

بیضایی از سالِ ۱۳۹۱ نمایش‌هایی در آمریکا اجرا کرد. سایه‌بازیِ جانا و بلادور، که در تیرماهِ ۱۳۹۱ در مرکزِ اجتماعاتِ محلّیِ کابرلی به نمایش درآمد، نخستین از این نمایش‌هاست. زمستانِ این سال شبِ تولّدِ بیضایی با محمّدرضا شجریان دور از ایران سپری شد. پس از نمایشنامه‌خوانیِ آرش در سالِ بعد و گزارش ارداویراف در ۱۳۹۳ نمایشِ بعدیِ بیضایی طرب‌نامه بود که در سالِ ۱۳۹۵ در دو قسمت با فاصلهٔ چند ماه در کوپرتینوی کالیفرنیا بر صحنه رفت.

بیضایی در سالِ ۱۳۹۵ دکتریِ افتخاریِ دانشگاهِ سنت اندروز را به خاطرِ مشغلهٔ تمرینِ نمایشِ طرب‌نامه نپذیرفت؛ ولی سالِ بعد در سنت اندروز حاضر شد و در جشنی پس از نیمروزِ ۱ تیر از مینگیس کمبل افتخاراً دکتریِ عالیِ ادبیات گرفت. پس از مراسم نیز اجلاسی چندروزه در بررسیِ آثارش در همین دانشگاه برپا شد.

در زمستانِ ۱۳۹۶ تمرینِ نمایشِ چهارراه سرگرفت؛ که در نوروزِ ۱۳۹۷ در دانشگاهِ استنفورد به نمایش درآمد. در زمستانِ ۱۳۹۷ بیضایی تدارکِ نمایشِ جدیدی از نوشته‌های خود را آغاز کرد: داش آکُل به گُفته‌ی مرجان. ولی این نمایش به اجرا در نوروزِ ۱۳۹۹ نرسید؛ دستِ کم به خاطرِ تعطیلیِ دانشگاهِ استنفورد در دنیاگیریِ کووید ۱۹ در منطقهٔ خلیجِ سان فرانسیسکو.

۲۰ فروردینِ ۱۴۰۳، بیست روزی پس از آن که محمّد خزاعی، رئیسِ سازمانِ سینماییِ وزارتِ فرهنگ و ارشادِ اسلامی، در شبکهٔ دوی تلویزیونِ جمهوریِ اسلامیِ ایران گفت که می‌خواهد بیضایی را برای فیلم ساختن به ایران فراخواند، عکس و خبری دربارهٔ «بیماری مهلکی» منتشر شد که بیضایی، به گفتهٔ بیش از سه ماه پیش‌ترِ حمید امجد، «پشتِ سر گذاشته». اوایلِ تابستانِ همین سال آکادمیِ علوم و هنرهای سینمایی بیضایی را به عضویتش دعوت کرد. و در پایانِ همین تابستان بود که بیضایی نیمهٔ نخستِ داش آکُل به گُفته‌ی مرجان را در برکلی (کالیفرنیا) به نمایش درآورد. در ۲ دی ۱۴۰۳، به مناسبتِ سالگردِ تولّدِ بیضایی و مرگِ اکبر رادی، «شبِ نمایشنامه‌نویس» در تهران برگزار شد. نیمهٔ دوّمِ داش آکُل به گُفته‌ی مرجان نیز مردادِ ۱۴۰۴ بر صحنه رفت.

واپسین نوشتهٔ بیضایی − ۳ یا ۴ دیِ ۱۴۰۴

کُجائی گلندام − بهرام رفت / پی آهوی مرگ در غار تَف
زد آن داس‌مند خُرّم درخت / فکندم ز پیکر همه بند و رخت
همین است آری و جز این مجوی
در این دامِ هستی چه آسان چه سخت

---

گُلندام از سی سال پیش از تولّد مژده با من بوده [بهرام و گلندام]

تصویرِ دستخط در فیلم امروز (۵۹، بهمنِ ۱۴۰۴): ۴۴

مرگ در زادروز

او به راهِ خویش می‌رود
بی که اعتنا کند
برین و یا بر آن
می‌شکافد آسمانِ سبزِ صبح را
رو به رنگ‌های بی‌کران.

محمّدرضا شفیعی کدکنی، ۶ دیِ ۱۴۰۴، در مرگِ بیضایی

بهرام بیضائی
هیچ گاه نخواهد رفت

مسعود کیمیایی، دیِ ۱۴۰۴، در مرگِ بیضایی

شامگاهِ ۶ دیِ ۱۴۰۴ اعلام شد که زندگیِ بیضایی دیروز، در ۵ دی، روزِ تولّدش، در خانه‌اش در پالو آلتوی کالیفرنیا به پایان رسید. گفته شده که بیضایی از سرطان مرد که پنج سال بود که دچارش بود. بلافاصله افشین هاشمی در تلویزیونِ فارسیِ بی‌بی‌سی از احوالش در واپسین ساعاتِ هشیاری گفت. در مرگِ بیضایی بسیاری دیگر هم سوگواری نمودند؛ از مسعود پزشکیان و فرح پهلوی تا محمود دولت‌آبادی و رسول خادم و اصغر فرهادی و کیهان کلهر و جعفر پناهی و غیره. مراسمِ مختلفی به یادِ بیضایی برگزار شد، از جمله یکی در تئاترِ شهرِ تهران و یکی در استکهلم. بعضِ دوستدارانِ بیضایی خواستارِ انتقالِ جنازه به ایران شدند؛ ولی مژده شمسایی گفت انتشارِ آثارِ بیضایی در ایران اولی‌تر است و دوستدارانِ بیضایی می‌توانند به یادش درخت بکارند: «بهرام بیضایی هر کجا باشد آنجا ایران است!» ۱۳ دی (پیش از نیمروزِ ۳ ژانویهٔ ۲۰۲۶) مراسمِ خاکسپاریِ بیضایی در بوستانِ یادمانِ اسکای‌لاون (در سان ماتیوی کالیفرنیا) با مناجات‌خوانیِ همسر و شعرخوانیِ برادرش و نیز سخنرانیِ عبّاس میلانی و با نوای نوبانگ کهن برگزار شد. شمسایی پاره‌هایی از سیاوش‌خوانی را نیز برای مشایعان خواند. تصویرِ لحظاتی از این مراسم به طورِ زنده از تلویزیونِ ایران اینترنشنال پخش شد. هوشنگ گلمکانی نوشت: «دفن بیضایی در شمال کالیفرنیا . . . واکنشی به‌حق و بیضایی‌وار به جفایی بود که در حق او شد. گویی ما و این خاک سزاوارش نیستیم.»

تقارنِ تقویمیِ تولّد و مرگِ بیضایی گمان‌ها و تفسیرهایی برانگیخت. پیش از این هم ۵ دی در ایران، به مناسبتِ تولّدِ بیضایی و مرگِ اکبر رادی، گرامی داشته می‌شد.

کارنامه

"	بیضائی همه‌فن‌حریف است: نویسندهٔ نمایشنامه و نمایش عروسکی، مقاله‌نویس، نویسندهٔ داستان، کارگردان تئاتر، همچنین منتقد سینمایی بوده و تجربهٔ سینما را در سال ۱۹۵۵ با ساختن فیلمی ۸میلیمتری آغاز کرده است. . . . هر بار و هدف هر چه باشد، این کلّ فرهنگ غنی اوست که به نمایش گذاشته می‌شود.	"
—رافائل بسان، حدودِ ۱۹۸۰ میلادی (ترجمهٔ احمد میرعلایی و انور میرعلایی)

کارهای بیضایی را می‌شود به تفکیکِ شیوه چند دسته کرد. اینجا کارنامهٔ بیضایی به پنج بخشِ فیلم و نمایش و کتاب و سخنرانی و بایگانیِ دست‌نوشته‌ها و یادگارها به اضافهٔ فهرستی از کارهای ناتمامش بخش شده است.

فیلم‌ها

مقالهٔ اصلی: فیلم‌شناسیِ بهرام بیضایی

نمایش‌ها

مقالهٔ اصلی: نمایش‌شناسیِ بهرام بیضایی

نوشته‌ها

مقالهٔ اصلی: کتاب‌شناسیِ بهرام بیضایی

سخنرانی‌ها و گفتارها

مقالهٔ اصلی: فهرستِ سخنرانی‌ها و گفتارهای بهرام بیضایی

پروژه‌های ناتمام

مقالهٔ اصلی: فهرستِ کارهای نافرجامِ بهرام بیضایی

دست‌نوشته‌ها و متعلّقات

بخشِ اصلیِ مجموعهٔ خصوصیِ بیضایی (از دست‌نوشته و فیلم و عکس و کتاب و سند و غیره)، منهای هر چه که طیِّ سال‌ها از آن گم و پراکنده یا بخشیده شده، به هیچ کتابخانه یا موزه‌ای سپرده نشده و نزدِ خانواده‌اش می‌باشد. دست‌نوشته‌هایی نمایشی از دورانِ نوجوانیش، چنان‌که عبدالمجید ارفعی به سالِ ۱۳۹۸ گفته، از همان زمان نزدِ ارفعی بوده است. دست‌نوشتهٔ بعضِ فیلم‌نامه‌ها و نمایشنامه‌هایش نیز، گاه اصل و گاه کُپی، نزدِ بازیگرانی هست؛ از جمله فیلم‌نامهٔ مسافران به خطِّ نویسنده که در مجموعهٔ خصوصیِ حسن پورشیرازی است. دستخطِّ سپاسِ بیضایی از حمید امجد و محمّد رضایی راد برای کمک در انتشارِ هِزاراَفسان کجاست؟ و دستخطِ امضا و اهدای کتاب‌هایش به کسانِ گوناگون، از اکبر رادی و منوچهر فرید و شبنم فرشادجو و دیگران، نزدِ ایشان یا بازماندگانشان بوده است. دستخطِ «آن مرد» (۱۳۸۹) در پاییزِ ۱۳۹۸ در خانه-موزهٔ بتهوونِ تهران به نمایش گذاشته شد. پیش از آن نیز در پاییزِ ۱۳۸۷ دو دفترچه از دست‌نوشته‌های منتشرنشدهٔ بیضایی از دههٔ ۱۳۳۰ در سالنِ شمارهٔ سهٔ موزهٔ سینمای ایران به نمایش درآمده بود.

منشآتِ اداریِ بیضایی در بایگانی‌های سازمان‌هایی که درش کار می‌کرده، از دانشگاهِ تهران و غیره، بوده است. از بعضی از این نوشته‌ها خبرهایی هست؛ مثلاً تشویق‌نامه و درخواستِ بورسیه‌اش برای بهروز غریب‌پور.

بازیگران و همکارانِ بیضایی

مقالهٔ اصلی: فهرستِ همکارانِ چندبارهٔ بهرام بیضایی

گروهِ لیسار

در جریانِ فیلم‌برداریِ چریکه‌ی تارا در ۱۳۵۷ بیضایی و همکارانش در قلعهٔ لیسار گروهی را بنیان گذاردند که نامش تا دههٔ ۱۳۸۰ بر گروه‌های فیلم‌سازی و نمایشیِ بیضایی ماند: گروهِ لیسار.

سبک و مایگان

مقاله‌های اصلی: تأثّرات و بدایعِ بهرام بیضایی و درون‌مایه‌های آثارِ بهرام بیضایی

در تاریخ‌نگاری و افسانه‌شناسی: قدرت و عَرَض

بهرام بیضایی، در این کار سهم بزرگ و باارزشی دارد . . . جمع‌آوری اطلاعات دقیق در مورد سابقه‌های تاریخی و تحلیل ارزشهای نمایشنامه‌های عامیانه، کاری است که او انجام داده . . . حتی در میان مستشرقین هم کس کاری باین جامعی و درستی انجام نداده . . . کار بیضائی فقط یادکردن از این نمایش‌ها نبوده، بلکه با یک تحلیلی که لازمه‌ی کار تاریخ‌نویسی است، توأم بوده است . . . بیضایی جزو اولین کسانی است که بطور جدی مسایل نمایشنامه‌های عامیانه را شکافت، ریشه‌یابی کرد و شناساند.

پرویز صیّاد، ۱۳۵۲

بیضایی نویسندهٔ مهم‌ترین کتابِ تاریخِ نمایشِ ایرانی است: نمایش در ایران، پیش از کتاب شدن در سالِ ۱۳۴۴، سلسله‌ای از چهارده مقاله بود که به سال‌های ۱۳۴۱ و ۱۳۴۲ در مجلّه موسیقی چاپ شد. این پژوهش را بیضایی پس از آن نوشت که امکان نیافت در دورهٔ لیسانسِ ادبیاتِ فارسیِ دانشگاهِ تهران به نمایش در ایران بپردازد و بیش از یک سال در دانشگاه نماند. پس خود پژوهش‌هایش را پی‌گرفت و مقالات را منتشر کرد و پس کتابش کرد. غیر از نمایش در ایران، نمایش در ژاپن (۱۳۴۳) و نمایش در چین (۱۳۴۹) را نیز نوشت، و نیز جزوه‌ای در نمایشِ هندی و مقالاتِ فراوان و سرانجام ریشه‌یابیِ درخت کهن (۱۳۸۳) و هِزاراَفسان کجاست؟ (۱۳۹۱). ولی برجسته‌ترین کارِ تاریخ‌نویسیِ او نمایش در ایران بوده است. در این کتاب بیضایی نمایش‌های کهن ایرانی را طبقه‌بندی کرده و از کهن‌ترین روزگاران تا حوالیِ جنبشِ مشروطه‌خواهی به اجمال برمی‌رسد. بیضایی قدرت را از سیرِ دگرگونیِ نمایشِ ایرانی منفک نمی‌کند. پس از نمایش در ایران کتاب‌های فراوانی در تاریخِ نمایشِ نو و کهنِ ایرانی نوشته شد که اغلب از این کتاب ملهم شده بود.

پژوهشِ چشمگیرِ دیگرِ بیضایی به صورتِ کتاب‌های ریشه‌یابیِ درخت کهن (۱۳۸۳) و هِزاراَفسان کجاست؟ (۱۳۹۱) منتشر شد. اینجا بیضایی به تبارِ داستانِ اژدهاکُشی در فرهنگِ هندوایرانی پرداخت.

در نمایش: بازاَندیشیِ گذشته

مقالهٔ اصلی: تأثرات و بدایع بهرام بیضایی § در نمایش

. . . قسم به نام او (که تویی)، و نامت حجّت است بر تآتر ایران، و تویی در آستانهٔ این سالگرد خجسته، قلمدار صحنه‌های ما که از برجستگان درام جهان کسری نداری و چیزی هم سری.

اکبر رادی، ۱۳۸۶

«فلسفی و اجتماعی» اوصافِ مضامینِ نمایشنامه‌های بیضایی از نظرِ نویسندگانِ فرهنگ ادبیّات فارسی بوده است. او هم در صحنهٔ نمایش کارنامه‌ای درخشان دارد و هم در سینما. در عین حال به پژوهش در نمایش هم علاقه داشته و در سال‌های دههٔ ۱۳۴۰ کتاب‌هایی دربارهٔ نمایش در چین و ژاپن و ایران منتشر کرده که منبعِ درسیِ دانشجویانِ نمایش به‌شمار می‌رود. علی‌اصغر گرمسیری از تحقیقاتِ بیضایی در تئاترِ معاصر هم خبر داده است.

بیضایی در نمایش از صحنه‌پردازی به نفعِ بازی کاست، به‌طوری‌که در بهترین کارهایش صحنه خالی است با سکّویی گِرد و بس. این عنصر را از نقّالی و تعزیه وام گرفت، که در برخی کارهای غربی هم رایج می‌شد. این بازاَندیشیِ صوری تا بازاَندیشیِ مفهومیِ تاریخ نیز گسترش یافت و نمایش‌های تاریخیِ بیضایی با زمانه‌ستیزی و بیزاری از گذشته دست به بازسازی بخش‌های محذوفِ تاریخ زد.

در سال‌هایی که بیضایی از صحنه به دور ماند و امکانِ فیلم‌سازی نداشت به نوشتن نمایشنامه و فیلم‌نامه و پژوهش مشغول بود؛ که برخی به وسیلهٔ انتشاراتِ روشنگران و مطالعات زنان منتشر شده. بعضِ نمایشنامه‌های مهمّش عبارتند از مرگ یزدگرد، فتحنامه‌ی کلات و سهراب‌کُشی. نوشته‌های وی از جهتِ زبان مورد توجه است؛ مثلاً در آرش هیچ واژهٔ عربی به کار نبرده است.

اجراهای صحنه‌ای او اغلب از نمایش‌های پربیننده بوده.

در سینما: میزانسن و تدوین

مقالهٔ اصلی: تأثرات و بدایع بهرام بیضایی § در فیلم‌سازی

او استاد بزرگی است.

سهراب شهید ثالث، ۲۶ دیِ ۱۳۷۶

بیضایی اغلب برای ساختنِ فیلم‌هایش با مشکلاتِ فراوان، اغلب مربوط به نوعی از سانسور، روبه‌رو بوده است. او جز کارگردانی، تدوین، ساختِ عنوان‌بندی و تهیه‌کنندگی را نیز در سینما آزمود.

در ابتدای دههٔ ۱۳۵۰ بود که بیضایی به سینما روی آورد و محمود دولت‌آبادی در این باره گفته است: «بیضایی زمانیکه دیگر نتوانست تئاتر روی صحنه ببرد، سراغ سینما رفت.» در این دهه بیضایی، پس از ساخت دو فیلم کوتاه، فیلم رگبار را جلوی دوربین برد که با قیصرِ مسعود کیمیایی و گاوِ داریوش مهرجویی در زمرهٔ آثار سینمای موجِ نو ایران قرار گرفتند.

بیضایی همچنین پیشرو نگاهِ نوینی به زن از جمله در سینما شناخته شده و نگرش او به زن در سینما موضوعِ پژوهش‌هایی بوده است. از نخستین کتاب‌ها در این باره سیمای زن در آثار بهرام بیضایی کارِ شهلا لاهیجی بوده است. با این همه، بوده‌اند کسانی هم که این مطلب را قبول نداشته‌اند؛ مانندِ شیرین بزرگمهر.

عقیده

مقاله‌های اصلی: نگرشِ مذهبیِ بهرام بیضایی و نگرشِ سیاسیِ بهرام بیضایی

بهرام بیضایی بهائی‌زاده‌ای است که به این مذهب نگرویده است.

یادمان‌ها و شمایلِ فرهنگی

. . . یکی از عبارت‌های مناسب برای توصیف شمایل فرهنگی او . . . : «نمایشنامه‌نویس به منزله‌ی اندیشمند» . . .

حمید امجد، ۱۴۰۱

همچنین ببینید: فهرستِ آثار دربارهٔ بهرام بیضایی

«بهرام بیضایی همیشه شمایل فرهیختگی و دانایی بوده است.» او را «ستایش‌شده‌ترین و ستودنی‌ترین فیلمساز و درام‌پرداز تاریخ هنرهای نمایشی ایران» گفته‌اند. برخی آثار نمایشی و تجسّمی بیضایی را به صورت‌های گوناگون بازنموده‌اند. در زمانِ زندگیِ خودش، جز در شابلونِ چهرهٔ هنرمندانِ نمایش در ایستگاهِ متروی تئاترِ شهرِ تهران، شمایلِ چشمگیری از بیضایی در معابرِ عمومی نبوده است. مرتضی فرشباف نیز در دههٔ ۱۳۹۰ فیلمی تاریخی به نامِ سهراب شهید ثالث در دستِ ساخت داشته که یکی از نقش‌هایش شخصیتِ جوانیِ بیضایی بوده است. ولی نخستین شمایلِ چشمگیرِ بیضایی در سریالِ تاسیان (۱۴۰۳) به تصویر کشیده شد: در حالِ سخنرانیِ «در موقعیت تئاتر و سینما».

در بعضی از آثارِ خودِ بیضایی نیز به خودش اشاره شده است، مثلاً در نمایشنامهٔ مجلس شبیه؛ در ذکر مصایب استاد نوید ماکان و همسرش مهندس رُخشید فرزین.

جشنوارهٔ تئاترِ تجربه نیز جایزهٔ پژوهشیِ خود را به نامِ بیضایی نامیده است.

۷ بهمنِ ۱۴۰۴، در سالگردِ تأسیسِ تئاترِ شهرِ تهران، یک نهالِ افرا به یادِ بیضایی در غربِ ساختمان کاشته شد.

میراث

. . . یکی از معلمان بزرگ قرن ما به‌شمار می‌آید . . .

شهلا لاهیجی، ۱۳۹۹

. . . «بنا کرد از نثر کاخی بلند».

داریوش فرهنگ، زمستانِ ۱۴۰۴

مقالهٔ اصلی: تأثیرات و مآثرِ بهرام بیضایی

همچنین ببینید: تاریخچهٔ پذیرهٔ آثارِ بهرام بیضایی

جایزه‌ها

بیضایی با جبّهٔ سیاه و باشلقِ زردِ دکتریِ عالیِ افتخاریِ ادبیاتِ دانشگاهِ سنت اندروز، اسکاتلند، عصرِ ۱ تیرِ ۱۳۹۶، پس از جشن در تالارِ یانگر

مقالهٔ اصلی: فهرستِ جایزه‌ها و نامزدی‌های بهرام بیضایی

بیشترِ جایزه‌های بیضایی در موزهٔ سینمای ایران نگهداری می‌شود.

پانویس

منابع

همچنین ببینید: فهرستِ آثار دربارهٔ بهرام بیضایی

• − (شهریور ۱۳۵۲). «سینماگران پیشرو ایران». سینما ۵۲ (۲): ۵۵.
• − (۲ شهریور ۱۳۸۹). «بهرام بیضایی ۳ کتاب تازه منتشر می‌کند». فرهیختگان (۳۵۷): ۷.
• − (۳ تیر ۱۳۹۶). «دکترای افتخاری ادبیات دانشگاه «سنت اندروز» اسکاتلند به استاد بهرام بیضایی». اطّلاعات (۲۶۷۵۱): ۳.
• − (۱۶ تیر ۱۳۹۲). «ستایش اسکورسیزی از بیضایی». اعتماد (۲۷۲۰): ۱۶.
• − (۲۳ مهر ۱۳۸۷). «نمایش دست‌نوشته‌های بهرام بیضایی در موزه سینما». اعتماد (۱۷۹۴): ۱۶.
• آشفته، رضا (۲۹ آذر ۱۳۹۹). «باید از بهرام بیضایی گذر کرد». ایران (۷۵۲۰): ۲۰.
• آغداشلو، آیدین؛ عبداللهی، اصغر؛ عبدی، محمد (۱۳۷۹). از پیدا و پنهان: آیدین آغداشلو در گفت‌وگویی بلند با اصغر عبداللهی و محمد عبدی. تهران: انتشارات کتاب سیامک. شابک ۹۶۴-۶۱۴۱-۳۰-۷.
• احیاء، حمید (مهر ۱۳۷۹). «گلشیری و تآتر». کتاب نمایش (۸): ۱۷۱–۱۷۳.
• ارفعی، عبدالمجید؛ شهبازی، مریم (۲۴ فروردین ۱۳۹۸). «عاشق نبودم سراغ گل‌نبشته‌ها نمی‌رفتم». ایران (۷۰۳۳): ۱۵.
• اسماعیل‌پور، مهبیز (۱۳۸۱). «آوانگارد». در انوشه، حسن. فرهنگنامهٔ ادبی فارسی. ج. ۲. تهران: سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی. صص. ۹−۱۵. شابک ۹۶۴-۴۲۲-۰۵۹-۵.
• اکرمی، جمشید (تابستان ۱۳۷۵). «قیچی‌های تیز در دست‌های کور: سانسور فیلم در ایران، از آغاز تا امروز». ایران‌نامه (۵۵): ۴۵۷–۴۷۶.
• ا.، ح. (۱۳۹۷). «چکیده‌ای از زندگی و کارنامه‌ی بهرام بیضایی». دفترهای تآتر (۱۵): ۶–۱۵.
• امجد، حمید (۱۳۸۵). «در چند و چونِ معاصر بودن». بخارا (۵۷): ۱۴۴–۱۵۲.
• امجد، حمید (تیر و مرداد ۱۴۰۱). «نمایشنامه‌نویس به منزله‌ی اندیشمند: تسلایی برای بغض ناگفته‌ی بیضایی که از ابتدا در گسترده‌ترین مفهوم «شاعر» بوده است». اندیشه پویا (۸۰): ۸۰−۸۳.
• امجد، حمید (پاییز و زمستان ۱۴۰۲). «برای او که جوان می‌ماند». مامطیر (۱۵ و ۱۶): ۳۵–۳۶.
• امید، جمال (۱۴۰۲). دایرهٔ مینا: نکته‌ها، حاشیه‌ها، خاطره‌ها، دانستنی‌ها، پشت صحنه‌های فیلم‌های تاریخ سینمای ایران: ۱۳۹۰–۱۳۰۹. تهران: مؤسسه انتشارات نگاه. شابک ۹۷۸-۶۲۲-۲۶۷-۴۳۹-۷.
• بابک، رضا؛ کیانیان، داوود (۱۴۰۰). کودکی که کودک ماند. تهران: نشر ثالث. شابک ۹۷۸-۶۰۰-۴۰۵-۷۰۸-۰.
• بزرگمهر، شیرین؛ آشفته، رضا (۷ مرداد ۱۳۹۷). «زنان در تئاتر نقش قهرمانان را بازی نمی‌کنند / پر کردن خلأهای موجود در زمینه منابع تئاتری / گفت‌وگو با شیرین بزرگمهر، مترجم و استاد دانشگاه». هنرآنلاین. دریافت‌شده در ۲۷ فروردین ۱۴۰۰.
• بلوکباشی، علی؛ محمّدی، حمیدرضا (۶ بهمن ۱۳۹۰). «نمی‌دانم کِی آرام خواهیم گرفت». ضمیمهٔ روزنامهٔ شرق (۱۴۴۹): ۲۵–۲۸.
• بیضائی، ذکائی (۱۳۳۹). چهل‌وهشت تن از شعرای معاصر. تهران: انجمن ادبی طهران.
• بیضایی، بهرام؛ معصومی، پروانه؛ تسلیمی، سوسن؛ شمسایی، مژده؛ مقصودلو، بهمن (۱۴۰۲). موزاییک استعاره‌ها: گفت‌وگو با بهرام بیضایی و زنان فیلم‌هایش. تهران: نشر برج. شابک ۹۷۸-۶۲۲-۵۶۹۶-۵۷-۰.
• بیضایی، بهرام (زمستان ۱۳۸۶). «سالشمار زندگی و آثار بهرام بیضایی». سیمیا (۲): ۱۵–۲۸.
• پارسی‌نژاد، ایرج (۱۴۰۰). یادها و دیدارها. تهران: فرهنگ نشر نو و نشر آسیم. شابک ۹۷۸-۶۰۰-۴۹۰-۲۰۴-۵.
• پرورش، پرویز (۲۰۲۴ میلادی). خاطره‌ها و نوشته‌های دیگر. شهرستان اورنج، کالیفرنیا.
• پورشیرازی، حسن (دی ۱۳۸۰). «فراتر از تفاهم». فیلم (۲۷۹): ۱۱۲–۱۱۵.
• ترقی، گلی؛ فانی، کامران؛ دهباشی، علی (مرداد ۱۳۸۰). «گفتگو با گلی ترقی». بخارا (۱۹): ۳۱–۵۴.
• تسلیمی، سوسن؛ عبدی، محمد (۱۳۹۹). سوسن تسلیمی در گفت‌وگویی بلند با محمد عبدی. تهران: انتشارات بیدگل. شابک ۹۷۸-۶۰۰-۷۸۰۶-۹۶-۸.
• تندرو صالح، شاهرخ, ویراستار (۱۳۷۹). گفتمان سکوت: پیرامون مسایل عمومی ادبیات داستانی پس از انقلاب. تهران.
• جاهد، پرویز (۹ مرداد ۱۳۹۶). «بیضایی: «رگبار» شعار سیاسی نمی‌دهد». شرق (۲۹۲۴): ۱۴ و ۱۹.
• جعفری، روح‌الله, ویراستار (۱۳۹۵). گروه هنر ملی از آغاز تا پایان (۱۳۵۷–۱۳۳۵). تهران: انتشارات افراز. شابک ۹۷۸-۹۶۴-۲۴۳-۵۵۸-۶.
• جعفری‌نژاد، شهرام (خرداد ۱۳۹۸). «از «گاو» تا «گوزن‌ها»، از «ریوبراوو» تا «سرگیجه»: نتایج سه دورهٔ پیشین در یک نگاه». فیلم (۵۵۸): ۱۰−۱۱.
• جلالی فخر، مصطفی (آبان ۱۴۰۴). «سیرک بزرگ زندگی». فیلم امروز (۵۶): ۲۶−۳۰.
• حاج سید جوادی، حسن (۱۳۸۲). بررسی و تحقیق در ادبیات معاصر ایران. تهران: گروه پژوهشگران ایران. شابک ۹۶۴-۹۱۲۰۶-۶-۱.
• حقوقی، محمد (۱۳۷۷). مروری بر تاریخ ادب و ادبیات امروز ایران. ج. ۱. تهران: نشر قطره. شابک ۹۶۴-۵۹۵۸-۵۱-۲.
• خسروپناه، محمدحسین (۱۳۹۶). شب‌های نویسندگان و شاعران ایران: انستیتو گوته − تهران ۲۷–۱۸ مهر ۱۳۵۶. تهران: پیام امروز. شابک ۹۷۸-۹۶۴-۵۷۰۶-۹۵-۹.
• خسروجاه، سپیده؛ غفاری، عباس (۱۷ اسفند ۱۳۹۵). «بهرام بیضایی به جامعه ایرانی کالیفرنیا عمق فرهنگی بخشید / نمایشنامه «مرغ سحر» را از شجریان وام گرفتم / روایت سپیده خسروجاه از درام‌نویسی تا فعالیت تئاتری در آمریکا». هنرآنلاین. دریافت‌شده در ۲۶ شهریور ۱۳۹۹.
• خلخالی، سیّد عبدالحمید (۱۳۳۷). تذکرهٔ شعرای مُعاصر ایران. ج. ۲. تهران: کتابخانه طهوری.
• رادی، اکبر (۵ دی ۱۳۸۶). «تو آن درخت روشنی». اعتماد (۱۵۷۵): ۲۰.
• دادور، نازنین. الفبای تئاتر. تهران: انتشارات افراز.
• رضایی راد، محمّد (۱۳۹۸). «اَدَبیّاتِ نَمایشی». در سعادت، اسماعیل. دانشنامهٔ زبان و ادب فارسی. ج. ۱ (ویراست ۲). تهران: فرهنگستان زبان و ادب فارسی و انتشارات سخن. صص. ۵۹۲−۵۹۸.
• زاهدی، فریندخت؛ − (تیر ۱۳۹۳). «نباید اجازه بدهیم تئاتر فرهیختگی خود را از دست بدهد». نمایش (۱۷۸): ۹۵−۱۰۰.
• سرکوهی، فرج (۲۰۰۲ میلادی). یاس و داس: بیست سال روشن‌فکری و امنیتی‌ها. سوئد: نشر باران.
• سلماسی، مهرنوش (۱۳۹۸). «خداحافظی طولانی: فیلمسازان جوان دهه پنجاه چگونه از قطار سینمای ایران پیاده شدند». همشهری (۷۸۲۸): ۱۸.
• سمندریان، حمید؛ ماهیان، افسانه (۱۳۸۸). این صحنه خانه‌ی من است: زندگی، اندیشه و آثار حمید سمندریان در گفت‌وگو با افسانه ماهیان. تهران: نشر قطره. شابک ۹۷۸-۹۶۴-۳۴۱-۹۱۸-۹.
• شاه محمدلو، بهرام؛ کیانیان، داوود (۱۴۰۰). حکایت سال‌های کودکی. تهران: نشر ثالث. شابک ۹۷۸-۶۰۰-۴۰۵-۷۰۹-۷.
• شریفی، محمّد (۱۳۹۶). «بِیضائی، بهرام». در جعفری، محمّدرضا. فرهنگ ادبیّات فارسی (ویراست ۲). تهران: فرهنگ نشر نو و انتشارات آسیم. صص. ۴۰۰–۴۰۱. شابک ۹۷۸-۶۰۰-۷۴۳۹-۸۲-۱.
• شمسایی، مژده (۵ دی ۱۳۹۵). «تولدت مبارک بهرامْ پسر». شرق (۲۷۵۹): ۱۴.
• شهید ثالث، سهراب (۱۳۷۸). دهباشی، علی، ویراستار. یادنامهٔ سهراب شهید ثالث. تهران: انتشارات سخن و انتشارات شهاب ثاقب.
• صلاحی، عمران (۱۳۸۷). تاریخ شفاهی ادبیات معاصر ایران: عمران صلاحی. تهران: نشر ثالث. شابک ۹۷۸-۹۶۴-۳۸۰-۳۶۹-۸.
• صیاد، پرویز؛ − (۲۵ مرداد ۱۳۵۲). «سینماگران ما خانواده‌ها را از سینما گریزانده‌اند». فیلم و هنر (۴۴۶): ۱۶−۱۷ و ۴۷.
• طالبی‌نژاد، احمد (۲۵ فروردین ۱۴۰۳). «بیضایی فرهنگ ایران است». اعتماد (۵۷۳۶): ۴.
• طاهری، باربد؛ فرزاد، سیروس (۲۳ آذر ۱۳۵۱). «گفتگویی با باربد طاهری تهیه‌کننده فیلم رگبار». ستاره سینما (۸۰۵): ۸−۹.
• طاهری، باربد؛ جویانی، شهروز (پاییز ۱۳۶۳). «گفتگو با باربد طاهری». سینمای نوین (۴): ۷۲–۸۰.
• عشقی، بهزاد (مهر ۱۳۶۹). «با شلاق عشق در مقابل یک درام‌نویس شریف». کِلک (۷): ۱۶۲−۱۶۸.
• فُرسی، بهمن (۱۴۰۲). من‌ات به دنبال. تهران: انتشارات بیدگل. شابک ۹۷۸-۶۲۲-۳۱۳-۱۰۶-۶.
• فنائیان، تاجبخش (۱۳۸۶). هنر نمایش در ایران (تا سال ۱۳۵۷). تهران: انتشارات دانشگاه تهران. شابک ۹۷۸-۹۶۴-۰۳-۵۷۲۵-۵.
• فیاضی، رضا (۱۴۰۲). «ما در عصر غول‌ها درس خواندیم». کتاب آواژ (۳): ۳۰−۳۴.
• قوکاسیان، زاون, ویراستار (۱۳۸۱). بهرام بیضایی و پدیده‌ی سگ‌کشی. تهران: انتشارات خجسته. شابک ۹۶۴-۶۲۳۳-۴۸-۱.
• قوکاسیان، زاون, ویراستار (۱۳۷۸). مجموعهٔ مقالات در نقد و معرفی آثار بهرام بیضایی (ویراست ۲). تهران: انتشارات آگاه. شابک ۹۶۴-۴۱۶-۱۰۹-۲.
• ماه‌نامهٔ هنرهای نمایشی، دورهٔ دوم، شمارهٔ دو، مهر و آبان ۱۳۸۲
• کاتوزیان، همایون (۴ مهر ۱۳۹۲). ««غرب‌زدگی» خرده‌بورژوازی و پرولتاریای وارداتی نبود». اعتماد (۲۷۸۷): ۱۰.
• کاشیگر، مدیا (شهریور و مهر ۱۳۷۳). «در آستانه‌ی هزاره‌ی سوم». تکاپو (۱۲): ۶−۷.
• کوبان، سیما (فروردین و اردیبهشت ۱۳۸۷). «آن درخت برومند». بخارا (۶۵): ۶۴–۶۹.
• کوشان، ناصر (۱۳۷۹). تاریخ تئاتر در اصفهان. نشر آتروپات. شابک ۹۶۴-۷۰۲۳-۰۱-۴.
• کیانی، نرگس (۴ آذر ۱۴۰۲). «مظنونین همیشگی». هم‌میهن (۳۸۱).
• کیانیان، رضا (۱۳۹۳). شعبده بازیگری. تهران: نقش و نگار. شابک ۹۶۴-۷۰۰۲-۰۷-۶.
• عبدی، محمّد (۱۳۸۳). غریبهٔ بزرگ: زندگی و سینمای بهرام بیضائی. تهران: نشر ثالث. شابک ۹۶۴-۳۸۰-۰۷۹-۲.
• عظیمی فرد، فاطمه (بهار ۱۳۹۸). «ثبت علمی فرهنگ مردم؛ دستاورد سید ابوالقاسم انجوی شیرازی». فرهنگ مردم ایران (۵۶): ۱۶۵–۱۸۱.
• عنقا، حمیده بانو؛ حسینی، سید فرزام (مهر ۱۳۹۵). «آقای نمایش‌نامه‌نویس از نمای نزدیک». کتاب هفته خبر (۱۲۳): ۲۱–۳۰.
• غریب‌پور، بهروز (۵ دی ۱۳۹۵). «بیضایی تخت جمشید است». ایران (۶۳۹۰): ۱۲.
• لاهیجی، شهلا (۴ دی ۱۳۹۹). «بهرام بیضایی معلم ماندگار قرن ما است». ایران (۷۵۲۵): ۲۰.
• ممنون، پرویر (۱۴۰۱). زندگی با تئاتر. تهران: ناشر–مؤلف. شابک ۹۷۸-۶۲۲-۰۰-۲۱۵۳-۷.
• مؤمنی، باقر, ویراستار (۱۳۸۲). در خلوت دوست: نامه‌های بزرگ علوی به باقر مؤمنی. تهران: موسسهٔ انتشارات عطائی. شابک ۹۶۴-۳۱۳-۵۸۶-۱.
• مهرجویی، داریوش؛ مقصودلو، بهمن (۱۴۰۴). سینماگر متفکر: گفت‌وگو با داریوش مهرجویی. تهران: نشر برج. شابک ۹۷۸-۶۲۲-۴۷۳۸-۰۷-۳.
• میرعابدینی، حسن (۱۳۹۸). «گُلْشیری، هوشَنْگ». در سعادت، اسماعیل. دانشنامهٔ زبان و ادب فارسی. ج. ۹ (ویراست ۲). تهران: فرهنگستان زبان و ادب فارسی و انتشارات سخن. صص. ۴۳۴−۴۴۲.
• میر کتولی، دنیا سادات (۳۱ خرداد ۱۳۸۵). «بهرام بیضایی و هشت خوان گلرخ». اطّلاعات هفتگی (۳۲۳۶): ۴۰−۴۱ و ۵۷.
• میلانی، عباس (۱۴۰۲). دربارهٔ تجدد، سیاست، فرهنگ. تهران: فرهنگ نشر نو و نشر آسیم. شابک ۹۷۸-۶۰۰-۴۹۰-۳۸۷-۵.
• نادری، امیر؛ گلمکانی، هوشنگ؛ مهرابی، مسعود (بهمن ۱۳۶۴). «همهٔ ذرات فضا در فیلم من تاثیر می‌گذارد». فیلم (۳۳): ۱۶−۲۰ و ۴۶.
• نوری علا، اسماعیل (۱۴۰۴). رضایی تازیک، م.، ویراستار. جمعه‌گردی‌های اسماعیل نوری علا. ج. ۱. سوئیس: انتشارات جنبش سکولار دموکراسی ایران و انتشارات فروغ. شابک ۹۷۸-۳-۹۶۵۳۱-۱۳۴-۳.
• ولی‌زاده، محمّد, ویراستار (۱۳۹۸). یک عُمر با عزّت: یادنامه‌ی زنده‌یاد عزّت‌الله انتظامی. تهران: انتشارات بامداد نو. شابک ۹۷۸-۶۲۲-۶۶۳۷-۰۳-۹.

• Jahed, Parviz (2022). The New Wave Cinema in Iran: A Critical Study. New York: Bloomsbury. ISBN 978-1-5013-6912-4.
• Kapuscinski, Gisèle (1988). "Modern Persian Drama". In Ehsan Yarshater (ed.). Persian Literature. New York: Bibliotheca Persica. p. 381−402.

پیوند به بیرون

• وبسایتِ دانشگاهِ استنفورد برای بهرام بیضایی
• ریاضی، فرهاد. «مقاله‌ای جامع درباره استاد بهرام بیضایی». راسخون
• از رئالیسم رادی تا اسطوره‌گرایی بیضایی
• ۸۲سالگی بهرام بیضایی؛ هنرمندی که مقابل نظامِ حذف و سانسور کرنش نکرد
• بهرام بیضایی در وبگاه ایران اکت
• درباره بیضایی در روزنامه شرق
• به بهانه‌اجرای نمایش «افرا»؛ نگاهی به آثار و فعالیت‌های هنری «بهرام بیضایی»
• چرا همه خوابیم؟