گرترود بل

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو
Gertrude Bell
BellK 218 Gertrude Bell in Iraq in 1909 age 41.jpg
گرترود بل در یک کارگاه باستان‌شناسی در بابل (دولت‌شهر)
زاده Gertrude Margaret Lowthian Bell
۱۴ ژوئیهٔ ۱۸۶۸(1868-07-14)
Washington Hall, کانتی دورهام، England
مرگ ۱۲ ژوئیه ۱۹۲۶ میلادی (۵۷ سال)
بغداد، British Mandate of Mesopotamia (present day عراق)
ملیت پادشاهی متحد بریتانیای کبیر و ایرلند
شغل Traveller, political officer
شناخته‌شده برای بنیادنهادن کشورهای اردن و عراق. نویسنده، جهان‌گرد، مأمور دولت بریتانیا، جاسوس، باستان‌شناس، نقشه‌بردار مناطق سوریهٔ بزرگ، میان‌رودان، آناتولی و عربستان
والدین Sir Hugh Bell
Mary Bell (née Shield)[a]
گرترود بل در ۸ سالگی در کنار پدرش. نقاشی رنگ روغن٬ ۱۸۷۶
تاج گذاری فیصل اول، نخستین پادشاه عراق
عبدالله اول، برادر فیصل اول، نخستین پادشاه اردن هاشمی

گرترود بل، (به انگلیسی: Gertrude Bell)٬ معروف به «مادر عراق»٬ زاده ۱۴ ژوئیه ۱۸۶۸ (۱۲۴۷ خورشیدی)، در کانتی دورهم انگلستان، درگذشته ۱۲ ژوئیه ۱۹۲۶ (۱۳۰۵ خورشیدی) در بغداد، مشاور سیاسی، کوه‌نورد، جهانگرد کاوشگر در رشته‌های تاریخ و باستان‌شناسی بود ولی در عین حال از زبده‌ترین و کارآمدترین مأموران «سازمان اطلاعات و امنیت خارجی بریتانیا» (SIS) در زمان خود، به ویژه در دوران جنگ جهانی اول محسوب می‌شد. بل در سال ۱۹۱۷ بخاطر خدمات بزرگی که در راه میهن خود انجام داده بود نشان رتبه امپراتوری بریتانیا را که یک رتبه شوالیه گری است دریافت کرد.

دوران کودکی و جوانی[ویرایش]

گرترود بل در خانواده‌ای ثروتمند به دنیا آمد. او مادر خود «ماری شیلد» را در سه سالگی بخاطر مرگ سر زایمان برادرش از دست داد. پدر او در دانشگاه سوربن پاریس و در آلمان شیمی و ریاضی تحصیل کرده بود و به مرور زمان مدیریت شرکت‌های تولیدی پدر خود را بدست گرفت. او به موازات کار خود در بخش امور سیاست فرهنگ و بهداشت نیز فعال بود و سیاست مداری لیبرال محسوب می‌شد. پدر بزرگ گرترود بل «Isaac Lowthian Bell» در دهه ۱۸۷۰میلادی تقریباً یک سوم آهن و فولاد بریتانیا را در کارخانه‌های خود تولید می‌کرد. خانواده بل با توماس هنری هاکسلی، چارلز داروین، جان راسکین و این قبیل بزرگان معاشرت داشتند و این یکی از دلایل بلوغ زودرس ذهنی گرترود گشت. پدر گرترود او را در سال ۱۸۸۶ در دانشگاه آکسفورد (کالج Lady Margaret Hall) ثبت نام کرد و او توانست با چند دختر دیگر و همراهی یک خانم «محافظ اخلاق و آداب» در کلاس‌های دانشگاه شرکت کند. او در سال ۱۸۸۸ کمی قبل از بیستمین سالگرد تولدش، به عنوان اولین زن، تحصیل خود را در رشته تاریخ با بهترین نمره به پایان رساند ولی دانشگاه طبق قانون به او، چون او یک زن بود، مدرک پایان تحصیلی نداد (آکسفورد از سال ۱۹۲۰ یعنی تقریباً ۱۳۰۰ خورشیدی زنان را برابر مردها شناخت). پدر و مادر گرترود طبق روال رایج انگلستان او را پس از بازگشت از اولین سفرهایش به شرق (بخارست و استامبول)٬ طی مراسمی به دربار سلطنتی معرفی کردند تا او بتواند در صورت لزوم روزی به خدمت دربار "مفتخر" شود (استخدام در بخش های حساس دولتی).

فعالیت‌ها[ویرایش]

گرترود بل در ابتدا جاسوسی ساده بود و بیشتر در امور کسب اطلاعات و گزارش دادن فعال بود؛ ولی به مرور زمان و کسب تجربه لازم، پیشرفت بزرگی کرد و توانست به موازات لورنس عربستان، سرنوشت سازترین عملیات «کشور سازی» و «کشور زایی» را در خاور میانه انجام دهد. بل و توماس ادوارد لورنس (لورنس عربستان) توانستند با برنامه ای دقیق٬ قبیله های عرب را برای دوره کوتاهی متحد کرده و بر علیه دولت عثمانی به شورش وادارند. در حقیقت می‌توان گفت که بل در رتق و فتق خاک بازمانده از امپراطوری عثمانی، بخصوص در غرب ایران حرف اول را زد. او مشاور اصلی «ملک فیصل اول» بود. گرترود بل توانست با مهارت فراوان سران قبایل مختلف منطقه را با «روش‌های ویژه» راضی نگهدارد و در برابر خدمات ایشان، آنها را «صاحب کشور» نمود. در این باره می‌توان کشورهای نو بنیاد سوریه جدید، عراق، اردن هاشمی (پادشاه‌های عراق و اردن دو برادر بودند: فیصل اول و عبدالله اول) و کویت را برشمرد که الزاماً در بوجود آمدن مرزهای جدید عربستان نقش بازی کرده‌اند. تنها کشوری که مرزهایش در آن منطقه تغییر نکردند ایران بود. مرزها همان ماندند که ایران و عثمانی تعیین کرده بودند. یکی از اشتباهات چشمگیر گرترود بل در تقسیم خاک عثمانی، منطقه بی طرفی محسوب می‌شود که در سه کنج مرزهای عراق، عربستان و کویت به جا ماند و منابع نفتی بسیار بزرگی دارد. منطقه‌ای که انگلیسی‌ها توجه ویژه به آن داشتند. به روایتی، افسر انگلیسی مسئول نقشه‌کشی در آن شب مست بوده و درکشیدن مرز بین عراق و کویت در روی نقشه بی‌توجهی کرده.[۱] بعدها بل ادعا کرد که این منطقه بی طرف ویژه حفاظت کویت در برابر حمله‌های عراق و عربستان بوده. کردها به دفعات گلایه نزد بل بردند و خواهان خاک مستقل شدند ولی او به ایشان اعتماد نکرد. گذشته از این، انگلیس‌ها نمی‌خواستند ایران و ترکیه را علیه خود وارد میدان کنند.[۲][۳]

مأموریت تهران[ویرایش]

در سال ۱۸۹۳ بل مأموریت یافت به عنوان مشاور سفیر به مدت شش ماه به ایران رفته، اوضاع سیاسی، اقتصادی و اجتماعی ایران را بررسی و گزارش تهیه کند. او در پاییز ۱۸۹۲ شروع به آموختن زبان فارسی کرد و طبق روال رایج، طی دوره‌هایی با فرهنگ ایران آشنا شد و نهایتاً در بهار ۱۸۹۳ به همراهی خاله ناتنی خود به نام «Mary Lascelles» راهی تهران شد. در آن زمان «Frank Lascelles» (شوهرخاله ناتنی او / شوهر همسفر گرترود بل) سفیر انگلستان در دربار ناصرالدین شاه بود. بل در تهران روابط عمیقی با شرق شناس و کنسول آلمان «فریدریش روزن» و همسر او بر قرار نمود و این دو برای بل بهترین معلم در رابطه با شناخت ایران بودند. از همین طریق بل توانست زبان عربی را نیز بیاموزد. بل در خاطراتش مینویسد که علاقه بسیاری به فرهنگ و طبیعت ایران پیدا کرده... او میگوید من هرگز نمیدانستم کویر چیست و چه شکل دارد. تا اینکه روزی خود را در وسط کویری خشک یافتم... یکباره رودخانه ای با آبی خنک پیدا شد که در کنار آن آبادی چون بهشت قرار داشت... پر از گل های رُز٬ درختان سبز پر از میوه و خانه هایی شبیه خانه های افسانه های دوران کودکی... طی اقامت در ایران٬ بل برای اولین بار در زندگی دل به مردی باخت. او یکی از کارمندان سفارت انگلیس، شازده‌ای به نام «هنری کدوگن»٬ مردی بسیار دانا و باهوش بود. پدر و مادر گرترود با این رابطه مخالفت کردند زیرا پدر او در حال ورشکستگی بود و خودش نیز طی قمار بازی های کلان بدهکاری سنگینی به بار آورده بود.

گرترود بل شیفته شاعران ایرانی، بخصوص حافظ بود و پس از بازگشت به لندن کتابی نوشت به نام «Persian Pictures» که با ترجمه بسیار ظریفی از اشعار حافظ آغاز میشود. کتاب دیگر بل در رابطه با ایران، گزیده غزل‌های حافظ (The Hafez Poems of Gertrude Bell) است که هنوز تجدید چاپ می‌شود. او چند بار به شیراز و یک بار به کرمان و اصفهان سفر کرد.

بل که اطلاعات سیاسی٬ اقتصادی و فرهنگی جامعی در باره ایران جمع آوری گرده بود٬ پس از شش ماه٬ در نیمه دوم سال ۱۸۹۳جهت تسلیم گزارش، به لندن بازگشت. او چند ماه در انتظار دلداده‌اش «هنری کدوگن» در لندن گذراند و عاقبت تلگرافی دریافت کرد که او در ایران طی یک حادثه اسب سواری داخل رودخانه‌ای پرتاب شده و در اثر سینه‌پهلو درگذشته است. (ر ک: "دختر کویر. داستان گرترود بل")

مرگ[ویرایش]

بل از سال ۱۹۲۵ از ناخوشی پلورزی رنج می‌برد و در اواخر عمر روحیه‌ای نسبتاً پریشان داشت. شاید او به همین خاطر در تاریخ ۱۲ ژوییه ۱۹۲۶ در سن ۵۸ سالگی در بغداد دست به خودکشی زد و در همان شهر (به گفته خود او: وطن دومش) در گورستان ارتش انگلیس دفن شد.

جستار شخصیت‌های مشابه[ویرایش]

آن لمبتون

توماس ادوارد لورنس (لورنس عربستان)

منابع[ویرایش]

  • کارولین لاهوزن، «گرترود بل: اولین عراقی». مجله آلمانی GEO، شماره ۳، سال ۲۰۰۸
  • نامه‌های گرترود بل. لیدی بل، لندن، ۱۹۲۷
  • ژوزفین کام. «دختر کویر. داستان گرترود بل». لندن ۱۹۵۶، بنگاه نشر The Bodley Head
  • بادلی رونالد و هیرست لورنا. «گرترود بل» نیویورک، بنگاه نشر مک میلان، ۱۹۴۰
  1. نامه‌های شخصی گرترود بل، بنگاه نشر ارنست بن ۱۹۶۱
  2. مستند: گرترود بل بزرگترین دشمن کردها
  3. گرترود بل، دختر عربستان یا ملکه کویر

پیوند به بیرون[ویرایش]

گرترود بل، جاسوس کار کشته و دیپلمات ان پی آر (نشنال پابلیک رادیو، واشینگتن)

Gertrude Bell (۱۹۱۱، rep.1924) 'From Amurath to Amurath'

فیلم سینمایی زندگانی گرترود بل با نام شهبانوی بیابان (ملکه کویر) به گارگردانی ورنر هرتسوگ و ایفای نقش نیکول کیدمن٬ ساخته شده در سال ۲۰۱۵

مزار گرترود بل در گورستان ارتش انگلیس، بغداد

آرشیو نامه ها و عکس های گرترود بل، با بخشی در رابطه با ایران

کتاب "Persian Pictures" نوشته گرترود بل


خطای یادکرد: خطای یادکرد: برچسب <ref> برای گروهی به نام «lower-alpha» وجود دارد، اما برچسب <references group="lower-alpha"/> متناظر پیدا نشد.