کنارروزی و کنارشبی
کِنارروزی و کِنارشَبی دو اصطلاح تاریخی در اخترشناسی و اختربینی فارسیاند که برای برخی از حالتهای برآمدن و فروشدن ستارهها و اختران در نزدیکی دو کرانهٔ شب به کار رفتهاند. به عبارتی دیگر، «کنارروزی» و «کنارشبی» نامهای وضعیتهای شامگاهی و بامدادیِ دیدهشدن اختراناند.
کنارروزی یعنی «پدیدار شدن اختر در شامگاه» یا «اخترِ شامگاهی»؛ یعنی سیاره یا ستارهای که پس از غروب خورشید در آسمان دیده میشود.
کنارشبی یعنی «پدیدار شدن اختر در بامداد» یا «اخترِ بامدادی»؛ یعنی سیاره یا ستارهای که پیش از طلوع خورشید دیده میشود.
معنای این دو اصطلاح در منابع کاملاً یکدست نیست؛ ازاینرو در اصطلاحشناسی روشنتر میتوان چهار پدیده را از یکدیگر جدا کرد: طلوع مقابلهای، غروب مقابلهای، طلوع مقارنهای و غروب مقارنهای.[۱]
در این نامگذاری، «مقابلهای» برای پدیدههای نزدیک به مقابله با خورشید و «مقارنهای» برای نخستین و واپسین پدیداری جرم در نزدیکی مقارنه یا دورهٔ ناپیدایی آن در فروغ خورشید به کار میرود. در واژهنامهها، انگلیسی: acronical rising برابر «طلوع مقابلهای»، انگلیسی: acronical setting برابر «غروب مقابلهای»، انگلیسی: heliacal rising برابر «طلوع مقارنهای» و انگلیسی: heliacal setting برابر «غروب مقارنهای» آمده است.[۱]
گونههای طلوع و غروب
[ویرایش | اشتراکگذاری]| اصطلاح فارسی | اصطلاح انگلیسی | زمان رخداد | تعریف |
|---|---|---|---|
| طلوع مقابلهای | acronical rising |
آغاز شب | برآمدن جرم از افق خاوری همزمان با فروشدن خورشید، یا نخستین برآمدن مشاهدهپذیر آن اندکی پس از غروب خورشید |
| غروب مقابلهای | acronical setting |
پایان شب | فروشدن جرم در افق باختری همزمان با برآمدن خورشید، یا واپسین فروشدن مشاهدهپذیر آن اندکی پیش از طلوع خورشید |
| طلوع مقارنهای | heliacal rising |
سپیدهدم | نخستین دیدهشدن جرم در افق خاوری، اندکی پیش از برآمدن خورشید و پس از یک دورهٔ ناپیدایی |
| غروب مقارنهای | heliacal setting |
شامگاه | واپسین دیدهشدن جرم در افق باختری، اندکی پس از فروشدن خورشید و پیش از آغاز دورهٔ ناپیدایی |
این چهار پدیده گاه به دو صورت «حقیقی» یا هندسی و «ظاهری» یا مشاهدهپذیر تعریف میشوند. رخداد هندسی بر پایهٔ همزمانی دقیق برآمدن یا فروشدن جرم با طلوع یا غروب خورشید تعیین میشود؛ اما رخداد ظاهری به زمانی گفته میشود که جرم واقعاً در روشنایی سپیدهدم یا شامگاه با چشم دیده شود.[۲]
طلوع و غروب مقابلهای
[ویرایش | اشتراکگذاری]طلوع مقابلهای
[ویرایش | اشتراکگذاری]
طلوع مقابلهای، برآمدن ستاره یا اختر از افق خاوری هنگام فروشدن خورشید است. در تعریف هندسی، برآمدن جرم و غروب خورشید همزماناند. در تعریف رصدی، جرم باید اندکی پس از فروشدن خورشید و در آسمانی بهاندازهٔ کافی تاریک دیده شود.[۲]
برای اختران برین، طلوع مقابلهای در نزدیکی مقابله با خورشید روی میدهد. در این هنگام اختر هنگام غروب خورشید برمیآید، نزدیک نیمهشب به بیشترین ارتفاع خود میرسد و هنگام طلوع خورشید فرو میرود؛ بنابراین تقریباً سراسر شب در آسمان دیده میشود. طلوع مقابلهای ماه نیز در نزدیکی ماه کامل رخ میدهد.
طلوع مقابلهای مشاهدهپذیر لزوماً در لحظهٔ دقیق مقابله رخ نمیدهد. در نزدیکی افق، روشنایی شامگاه و خاموشی جوی ممکن است مانع دیدهشدن جرم شود. بررسی رصدهای بابلی نشان داده است که طلوع مقابلهای اختران برین معمولاً اندکی پیش از مقابلهٔ هندسی ثبت میشد و زمان آن به روشنایی اختر، عرض سماوی، موقعیت ناظر، شرایط جو و توان بینایی رصدگر بستگی داشت.[۳]
غروب مقابلهای
[ویرایش | اشتراکگذاری]غروب مقابلهای، فروشدن ستاره یا اختر در افق باختری هنگام برآمدن خورشید است. این پدیده از نظر هندسی نیمهٔ دیگر همان وضعیت مقابلهای است: جرمی که هنگام غروب خورشید برآمده است، نزدیک طلوع خورشید فرو میرود.[۲]
در تعریف ظاهری، غروب مقابلهای واپسین فروشدن مشاهدهپذیر جرم در پایان شب است. جرم باید پیش از آنکه روشنایی سپیدهدم آن را از دید پنهان کند، در نزدیکی افق باختری دیده شود. در برخی منابع، این پدیده با «غروب کیهانی» نیز همپوشانی دارد؛ کاربرد اصطلاحات «مقابلهای» و «کیهانی» در منابع تاریخی همواره یکسان نبوده است.[۴]
طلوع و غروب مقارنهای
[ویرایش | اشتراکگذاری]طلوع مقارنهای
[ویرایش | اشتراکگذاری]طلوع مقارنهای، نخستین دیدهشدن ستاره یا اختر در افق خاوری، اندکی پیش از برآمدن خورشید و پس از دورهای ناپیدایی در روشنایی خورشید است. جرم برای مدتی کوتاه در سپیدهدم دیده میشود و سپس با افزایش روشنایی آسمان از دید ناپدید میگردد.[۲]
این پدیده را میتوان «نخستپیدایی بامدادی» نیز توصیف کرد. «مقارنهای» در اینجا به این معنا نیست که جرم در لحظهٔ مشاهده دقیقاً با خورشید مقارن است؛ طلوع مقارنهای پس از آن روی میدهد که جرم بهاندازهٔ کافی از خورشید فاصله گرفته و دوباره مشاهدهپذیر شده باشد.
زمان دقیق طلوع مقارنهای به قدر ظاهری جرم، فاصلهٔ زاویهای آن از خورشید، عرض جغرافیایی ناظر، زاویهٔ دایرةالبروج با افق، شفافیت جو، خاموشی جوی و توان بینایی رصدگر بستگی دارد.[۵]
غروب مقارنهای
[ویرایش | اشتراکگذاری]غروب مقارنهای، واپسین دیدهشدن ستاره یا اختر در افق باختری، اندکی پس از فروشدن خورشید و پیش از ناپدیدشدن آن در فروغ خورشید است. پس از این رویداد، جرم برای مدتی بیش از اندازه به خورشید نزدیک است و در روشنایی روز یا گرگومیش دیده نمیشود.[۲]
غروب مقارنهای را میتوان «واپسینپیدایی شامگاهی» نیز توصیف کرد. طلوع و غروب مقارنهای برخلاف طلوع و غروب مقابلهای، با آغاز و پایان دورهٔ ناپیدایی جرم در نزدیکی خورشید ارتباط دارند.
کنارروزی و کنارشبی در منابع فارسی
[ویرایش | اشتراکگذاری]کاربرد تاریخی «کنارروزی» و «کنارشبی» یکدست نیست. ابوریحان بیرونی در التفهیم هنگام توضیح تشریق مینویسد که زمان واقعی دیدهشدن اختر در شهرها و اقلیمهای مختلف یکسان نیست و منجمان برای آن حدی قراردادی نهادهاند. او میگوید ایرانیان این حالت را «کنارروزی» میخواندند. بیرونی در ادامه «کنارشبی» را هم برای برخی حالتهای اختران برین در سوی مقابل خورشید و هم برای تغریب به کار میبرد.[۶]
در حاشیهٔ تصحیح التفهیم، به نقل از مفاتیح العلوم، تشریق به دیدهشدن جرم در خاور پیش از طلوع خورشید و تغریب به دیدهشدن آن در باختر پس از غروب خورشید تعریف شده است. در همان نقل، «کنارروزی» جرمی دانسته شده که شامگاه دیده میشود و «کنارشبی» جرمی که بامداد دیده میشود.[۶]
در لغتنامۀ دهخدا در مورد کنارروزی آمده است: «کنارروزی . [ک َ / ک ِ] (اِ مرکب) کوکبی که دیده شود بر عشاء. (از مفاتیح). و بدین جای معنی پیدا شدن نیست زیرا که وقت پیدا شدن بهر شهری و بهر اقلیمی مخالف یکدیگر بود ولکن حدیست تشریق را نهاده و سپس ایشان را مُشَرّق خوانند و پارسیان گفتند کنارروزی. (التفهیم ص ۴۶۲). التشریق هو ان یری الکوکب فی المشرق یطلع قبل طلوع الشمس و التغریب ان یری فی المغرب یغرب بعد غروب الشمس. الکنارروزی الذی یری بالعشاء و الکنارشبی الذی یری صباحاً. (مفاتیح العلوم خوارزمی از یادداشت به خط مرحوم دهخدا). و رجوع به کنارشبی شود.»
که در معنای سادهٔ امروزی یعنی: ستارهای که در شامگاه دیده میشود. در اینجا «پیدا شدن» معنای مورد نظر نیست، زیرا زمان دیدهشدن از شهری به شهر دیگر و از اقلیمی به اقلیم دیگر فرق میکند؛ بلکه برای تشریق حدی قراردادی تعیین کردهاند و ستاره را، بر پایهٔ آن حد، «مُشَرّق» میخوانند. پارسیان این حالت را «کنارروزی» نامیدهاند. تشریق آن است که ستاره در مشرق، پیش از طلوع خورشید، دیده شود و برآید؛ تغریب آن است که ستاره در مغرب، پس از غروب خورشید، دیده شود و فرو رود. «کنارروزی» ستارهای است که شامگاه دیده شود و «کنارشبی» ستارهای که بامداد دیده شود.
و در مورد کنارشبی هم در مدخل ویژه خود آمده است:
«کنارشبی . [ک َ / ک ِ ش َ] (اِ مرکب) طلوع صبحی. کوکبی که دیده شود به صبح. (مفاتیح از یادداشت به خط مرحوم دهخدا). و این چیز است علویان را خاصه زیرا که بوقت فروشدن آفتاب همی برآیند اندر آن حال و اما پارسیان را کنارشبی خواندندی ولیکن این نام بر حالی فکندندی که هم علویان را بود و هم سفلیان را و آن تغریب است که او را هم کنارشبی خواندندی. و مغرب با وی یاد کردندی تا فرق بوده میان او و آن. (التفهیم ص ۴۶۳).»
که در معنای سادهٔ امروزی یعنی: طلوع بامدادی؛ ستارهای که صبح دیده شود. این حالت ویژهٔ اختران برین است، زیرا هنگام غروب خورشید برمیآیند. پارسیان آن را «کنارشبی» مینامیدند. اما این نام را برای حالتی نیز به کار میبردند که هم در اختران برین و هم در اختران زیرین رخ میدهد؛ آن حالت «تغریب» است که آن را نیز «کنارشبی» میخواندند. برای تمایز این دو، واژهٔ «مغرب» را همراه آن میآوردند.
در واژهنامهٔ نجوم و احکام نجوم نیز دو انطباق متفاوت دیده میشود. در بخش فارسیبهانگلیسی، «کنارروزی» برابر انگلیسی: acronical setting و «کنارشبی» برابر انگلیسی: acronical rising آمده است؛[۷] اما در بخش انگلیسیبهفارسی، انگلیسی: acronical rising برابر «کنارروزی» و انگلیسی: acronical setting برابر «کنارشبی» ثبت شده است.[۸]
ازاینرو، نسبتدادن قطعی و بدون قید «کنارروزی» و «کنارشبی» به تنها یکی از چهار پدیدهٔ طلوع و غروب مقابلهای یا مقارنهای ممکن است گمراهکننده باشد. هنگام نقل این اصطلاحات تاریخی باید تعریف منبع، زمان رخداد، جهت افق و مشاهدهپذیر یا هندسیبودن پدیده مشخص شود.
تشریق و تغریب
[ویرایش | اشتراکگذاری]در اصطلاح اخترشناسی دورهٔ اسلامی، تشریق معمولاً به آشکارشدن جرم در سوی خاور و تغریب به آشکارشدن یا فروشدن آن در سوی باختر گفته میشد. بر پایهٔ تعریف نقلشده در التفهیم، تشریق به دیدهشدن اختر در خاور پیش از برآمدن خورشید و تغریب به دیدهشدن آن در باختر پس از فروشدن خورشید گفته میشود؛ بنابراین این دو در این کاربرد بهترتیب با طلوع مقارنهای و غروب مقارنهای نزدیکاند.[۶]
بااینحال، تشریق و تغریب در متون احکام نجوم افزون بر پدیداری واقعی، برای حدهای قراردادی فاصلهٔ اختر از خورشید و حالتهای فنی اختران نیز به کار رفتهاند. ازاینرو این دو اصطلاح نیز همیشه صرفاً نام یک مشاهدهٔ افقی نیستند.
نَوْء
[ویرایش | اشتراکگذاری]در واژهنامهٔ نجوم و احکام نجوم، نَوْء، با جمع «اَنواء»، برابر طلوع مقارنهای و طلوع کیهانی آورده شده است.[۹] بااینحال، «نوء» در منابع کهن معنایی گستردهتر دارد و ممکن است به فروشدن یکی از منازل ماه در سپیدهدم و برآمدن منزل یا ستارهٔ مقابل آن نیز گفته شود. بنابراین نمیتوان آن را در همهٔ کاربردها برابر دقیق طلوع مقارنهای دانست.
جستارهای وابسته
[ویرایش | اشتراکگذاری]منابع
[ویرایش | اشتراکگذاری]- 1 2 «واژهنامهٔ ستارهشناسی؛ معرفی کامل اصطلاحات نجومی». دارالترجمهٔ رسمی زبانهای دنیا. دریافتشده در ۲ شهریور ۱۴۰۵.
{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ بهطور خودکار ترجمهشده (رده) - 1 2 3 4 5 Rocher, P. "Rising and Setting of Stars". مؤسسهٔ مکانیک سماوی و محاسبهٔ سالنامهها (in English). رصدخانهٔ پاریس. Retrieved 2 شهریور 1405.
- ↑ هالیوود, لوئیز; استیل, جان ام. (2004). "Acronycal Risings in Babylonian Astronomy". Centaurus (in English). 46 (2): 145–162. doi:10.1111/j.1600-0498.2004.00007.x.
- ↑ هاکی, توماس اِی. (2012). "Acronical Risings and Settings". بخش تاریخ اخترشناسی انجمن اخترشناسی آمریکا (in English). Retrieved 2 شهریور 1405.
- ↑ شیفر, بردلی ای. (1987). "Heliacal Rise Phenomena". Journal for the History of Astronomy (in English). 18 (11): S19–S33. doi:10.1177/002182868701801103.
- 1 2 3 بیرونی، ابوریحان محمد بن احمد (۱۳۱۸). التفهیم لاوائل صناعة التنجیم. تهران: چاپخانهٔ مجلس. صص. ۴۶۲–۴۶۳.
{{cite book}}: از پارامتر ناشناخته|ویرایشگر=صرفنظر شد (کمک)نگهداری یادکرد:تاریخ بهطور خودکار ترجمهشده (رده) - ↑ طباطبایی، محمد (۱۳۷۰). واژهنامهٔ نجوم و احکام نجوم: فارسی–انگلیسی، انگلیسی–فارسی. تهران: فرهنگان. ص. ۹۷. شابک ۹۶۴۵۵۵۸۰۱۸.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ بهطور خودکار ترجمهشده (رده) - ↑ طباطبایی، محمد (۱۳۷۰). واژهنامهٔ نجوم و احکام نجوم: فارسی–انگلیسی، انگلیسی–فارسی. تهران: فرهنگان. ص. ۴. شابک ۹۶۴۵۵۵۸۰۱۸.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ بهطور خودکار ترجمهشده (رده) - ↑ طباطبایی، محمد (۱۳۷۰). واژهنامهٔ نجوم و احکام نجوم: فارسی–انگلیسی، انگلیسی–فارسی. تهران: فرهنگان. ص. ۴۹. شابک ۹۶۴۵۵۵۸۰۱۸.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ بهطور خودکار ترجمهشده (رده)