کلیسای حواری ارمنی

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به ناوبری پرش به جستجو
فارسیEnglish
لوگو کلیسای حواری ارمنی
کلیسای حواری ارمنی
Armenian Apostolic Church
Մայր Տաճար 22.jpg
کلیسای جامع اچمیادزین, the mother church of the کلیسای حواری ارمنی
طبقه‌بندی ارتدوکسی مشرقی
سیاست اپیسکوپلین
نواحی جغرافیایی ارمنستان، جماعت ارمنیان پراکنده
مقرها کلیسای جامع اچمیادزین، Mother See of Holy Etchmiadzin, واغارشاپات، ارمنستان
بنیانگذار گریگور روشنگر
حواری ناتانائیل و تادئوس از طریق خلافت رسولی, توسط سنت
منشأ ح. سده ۱ میلادی
جدا شده از Patriarchate of Constantinople در Second Council of Dvin (۵۵۴)[۱]
اعضا ۹٬۰۰۰٬۰۰۰ (self-reported)[۲]
سایت رسمی www.armenianchurch.org

کلیسای حواری ارمنی یا به اختصار کلیسای ارمنی (به زبان ارمنی Հայ Առաքելական Սուրբ Եկեղեցի به زبان انگلیسی Armenian Apostolic Church) فقط به ارمنیان تعلق دارد و اعضای آن فقط افرادی هستند که ارمنی متولد شده‌اند. کلیسای ارمنی گاهی با نام کلیسای گریگوری بکار می‌رود و علت آن رسمیت یافتن آن در ارمنستان توسط گریگور روشنگر می‌باشد و گاهی ارمنیان خود را لوساوُرچاکان می‌نامند، یعنی متعلق به کلیسای گریگور لوساوُریچ که اصولاً صحیح نیست زیرا نام کلیسای ارمنی همانگونه که در بالا ذکر شد کلیسای حواریون ارمنی می‌باشد.

اکثریت ارمنیان عضو این کلیسا هستند و گروهی اقلیت در کلیساهای دیگر شرکت دارند:کلیسای کاتولیک از سده ۱۷م. کلیسای ارمنیان پروتستان یا کلیسای انجیلی ارمنی، کلیسای آدونتیست‌های ارمنی (یا شنبه داران)، ارمنیان کاتولیک کار ملیت، کلیسای جماعت ربانی و جماعت برادری، کلیسای گواهان یهوه.

علت مردمی و ملی بودن کلیسای ارمنی، مردم نقش مهمی در اداره مسایل کلیسایی، دینی و حوزه‌های اسقفی ایفا می‌کنند. کلیسای ارمنی از همان ابتدا دارای روحیه و ماهیت مردمی بوده‌است. چنان‌که آگاتانگغوس تاریخ‌نگار ارمنی سده پنجم ذکر کرده تیرداد سوم ارمنستان که برای انتخاب گریگور روشنگر به رهبری کلیسای ارمنی شورایی متشکل از سپاهیان و رؤسای خاندان‌های مختلف و اشراف در شهر واغارشاپات تشکیل گردد؛ و از همین‌جا همواره مردم چه در انتخاب رؤسای حوزه‌های اسقفی و چه در انتخاب جاثلیق شرکت داشته در انجام امور جاری کلیسا نقش مهمی دارند.

شرکت زنان در جلسات و هیئت‌های ملی و کلیسایی و همچنین حق انتخاب کردن و انتخاب شدن با تصمیم و فرمان رسمی کشیش خریمیان هایریک[پانویس ۱] تحقق یافت.[۳]

عیسی مسیح[ویرایش]

تصویری از مقبره منتسب به عیسی مسیح در کلیسای قبر مقدس یا کلیسای رستاخیز در شهر اورشلیم.

عیسی مسیح هم‌زمان با آغاز نبوت خویش، حواریون را از آنچه که باید در آینده انجام دهند آگاه نمود و برای تحقق این آرمان‌ها آنان را با سلاح ایمان و ثبات رأی مجهز نمود. او پس از فرارسیدن لحظه موعود و عروجش به آسمان، اراده و خواست خویش را این چنین برای آنان بیان نمود:

«بنابراین بروید و همه ملل را به پیروی از من ترغیب کنید. آنان را به نام پدر، پسر و روح‌القدس تعمید دهید، به آن‌ها بیاموزید هر آنچه را که من به شما آموختم و من همیشه با شما خواهم بود تا ابد.»

وصیت عیسی مسیح دنباله نبوت وی بود. رسالت او از طریق کلیسایی که خود آن را بنیان گذاشته بود تحقق می‌یافت. عیسی برای همین منظور حواریون را آماده ساخت و به آن‌ها دستور داد که تا هنگام حاضر شدن روح القدس، در خانه‌ای در اورشلیم به سر ببرند. بعد از معراج عیسی مسیح، حواریون به صورت جمعی در آن خانه زندگی می‌کردند تا اینکه به قدرت روح القدس متحول شده و فعالیت حواری-انجیلی خود را آغاز نمودند. سپس فلسطین را ترک گفته و به انجام فعالیت‌های دینی مشغول شدند. آنان سفر خود را از کشورهای همجوار فلسطین شروع کردند و تا دورافتاده‌ترین بخش‌های آسیای صغیر، کاپادوکیه، قیصریه، هند، اروپا قدم نهادند. آن‌ها به هر جا که وارد می‌شدند به تبلیغ می‌پرداختند و با کرامات خویش جمعی را به پیروان خود می‌افزودند و کلیساهایی بنا می‌کردند.

فعالیت دو تن از حواریون در ارمنستان[ویرایش]

از میان دوازده حواری عیسی مسیح، تادئوس قدیس و بارتلمیوس قدیس برای تبلیغات دینی-انجیلی رهسپار ارمنستان شدند.[۴] این دو حواری قدیس بعد از ترک فلسطین و طی مسافتی که با تبلیغات دین مسیح همراه بود، به سرزمین کوهستانی ارمنستان پا نهادند و در همین سرزمین بود که آنان با اهدای خون خود کلیسای ارمنستان را پایه‌گذاری نمودند.

  • تادئوس قدیس

تادئوس قدیس بعد از سفری طولانی وارد شهر شاوارشان[۵] شد. این ناحیه ییلاق شاهان ارمنی محسوب می‌شد و در آن زمان پادشاه سانتروک در آنجا به سر می‌برد. تادئوس در اینجا مشغول وعظ و موعظه شد و بیماران را شفا بخشید، در نتیجه بسیاری به وی روی آوردند از آن جمله،ساندوخت دختر پادشاه ارمنستان بود.

سانتروک با اطلاع از این امر به شدت خشمگین شد و دستور داد تمامی کسانی را که به مسیح ایمان آورده بودند از دم تیغ جلاد بگذرانند و دخترش ساندوخت را نیز به زندان افکند. در همین مدت ۳۳ تن از زندانیان ایمان آورده غسل تعمید گرفتند. پادشاه یکی از امرای خود را نزد دخترش فرستاد و سعی کرد تا از طریق او دخترش را از این مسیر برگرداند، ولی نتیجه این مأموریت غیر از آن شد، خود امیر همراه یارانش به مسیحیت روی آوردند.

سرانجام به دستور پادشاه ساندوخت به کشته شد و به این ترتیب اولین زن شهید کلیسای عیسی مسیح گردید. به دنبال شهادت وی هزاران تن به مسیحیت ایمان آوردند.[۶]

در نهایت تادئوس قدیس به کشته شد (بین سال‌های ۵۰ تا ۶۸م). بعدها بر سر مزار این قدیس، کلیسایی به نام قره کلیسا بنا شد.

  • بارتلمیوس قدیس
کلیسای بارتوقیمئوس مقدس واقع در نزدیکی شهر باش قلعه در شرق ترکیه مزار بارتلمیوس قدیس[۷]

این قدیس تبلیغات دینی خود را از سمت سرزمین‌های ماد و پارت آغاز نمود و تا به منطقه‌ای که هم‌مرز هندوستان است رسید و از آن طریق به ارمنستان و به استان سیونیک وارد گردید. وی سپس به منطقه گوقتان[۸] وارد شد و در آنجا با استقبال گرم اهالی روبرو شد.

بارتلمیوس قدیس در ارتفاعات آرتاشات بود که با تادئوس قدیس برخورد نمود. دو قدیس راهشان را از همدیگر جدا نمودند. تادئوس به سوی شاوارشان و بارتلمیوس به سمت منطقه زارواند (سلماس) رفت.

بارتلمیوس قدیس به واسپوراکان رفت و در آنجا بود که این بار وِگوهی خواهر پادشاه ساناتروک به مسیح ایمان آورده و تعمید گرفت. پادشاه فردی از نظامیان خود به نام ترنیتوس را مأمور کرد تا وِگوهی را به بازگشت به دین اجدادی خود ترغیب کند ولی ترنتیوس خود به گروه مؤمنین پیوست. بالاخره به دستور پادشاه بارتلمیوس قدیس را سنگسار کردند (بین سال‌های ۵۰ تا ۶۸م). وگوهی و ترنیتوس را کشتند. بعد از شهادت آنان هزاران تن به آنان ایمان آوردند.

مزار این قدیس در کلیسای معروف کلیسای بارتوقیمئوس مقدس واقع در نزدیکی شهر باش قلعه در شرق ترکیه برای ارمنیان، همچون قره کلیسا در ایران، اهمیت مذهبی بسیار زیادی دارد.

بعد از شهادت آن دو قدیس روند گسترش دین مسیح که از طریق فعالیت‌های آن دو وارد ارمنستان شده بود، در سده دوم و سوم نیز بدون انقطاع ادامه یافت. این دو حواری دارای جانشینانی شدند. آن دو قدیس در هنگام ایراد موعظه‌های خود در مناطق مختلف اسقفهایی را تربیت نمودند که می‌توان به: «اسقف گومس (شاگرد بارتلمیوس)، اسقف زکریا (شاگرد تادئوس)، زیمنتوس آذرنرسی که بدست بربرها به کشته شد. سپس موشه یا موشق از ایران جانشین وی شد؛ و اسقف شاهین و اسقف شاوارش و افراد دیگر.»

تیرداد سوم ارمنستان[ویرایش]

غسل تعمید، تیرداد سوم

در زمان سلطنت تیرداد سوم ملقب به کبیر حادثه‌ای روی داد که برای همیشه روی زندگی ملت ارمنی تأثیر گذاشت؛ و آن گرویدن این ملت به کیش مسیحی بود. می‌توان این حادثه را به عنوان نقطه مرکزی تاریخ این ملت به حساب آورد، و در واقع دنباله همه حوادث بعدی در رابطه با این حادثه بوده‌است. از این گذشته، بعدها آشکار شد که مسیحیت برای ارمنستان نخست عامل تحول و سپس عامل حفظ و نگهداری خود شده‌است.

ه. آبیش در کتاب خود می‌نویسد:[۹]

«و این از آن جهت است که ملت ارمنی تحت تأثیر مسیحیت چنان زود به درجه والایی از فرهنگ رسیده که امروز مظهر عاملی چنین مهم در تاریخ بشریت است.»

نخستین پایه‌های کلیسای ارمنی به وسیله دو تن از حواریون عیسی مسیح به اسامی تادئوس و بارتوقیمئوس گذاشته شد، و کار آن دو به وسیله عده‌ای از مبلغین مسیحی ادامه یافت. لیکن از طرف ملتی مانند ارمنی که یکی از ویژگی‌های بارز او همواره دلبستگی خشنی به اعتقادات و آداب و سنن دیرینه اش بوده‌است با مقاومت شدیدی روبرو شدند.[۱۰]

با اینکه از همان ابتدا و به ویژه از آغاز قرن دوم میلادی به بعد عده‌ای مسیحی در ارمنستان بودند، این کشور همچنان به وابستگی خود به دنیای پاگانیسم ادامه داد و پیرو همان مذهب اساطیری خود بود که هر چند از لطف و ذوق شاعرانه‌ای عاری نبود ولی در واقع چیزی درحد بت‌پرستی بود. این بت‌پرستی در آن زمان کیش مشترک و سرنوشت اکثریت توده‌ها بود و این حالت را بوسوئه[۱۱] این‌گونه در نوشته خود می‌آورد که:

«همه چیز خدا بود بجز خود خدا. بنی نوع بشر به درجه‌ای از گمراهی رسیده بود که هوای و هوس‌ها و عیبهای خود را می‌پرستید»

در واقع مسیحی شدن ارمنستان مقدر بود در پایان قرن سوم میلادی، به نیروی ایمان و نبوغ گریگور روشنگر تحقق پیدا کند.

نقل می‌کنند شاه تیرداد سوم پس از تهاجم ساسانیان ناچار شد ارمنستان را ترک کند گریگور روشنگر کمکش کرد و بی‌آنکه هویت خود را بر او فاش نماید در تبعید شرافتمندانه به او خدمت کرد. به هنگام بازگشت تیرداد به ارمنستان نیز که پس از شکست ساسانیان صورت گرفت با وی همراه بود. لیکن وقتی شاه به او تکلیف کرد که به هنگام زیارت معبد الهه آناهیتا در ارزنجان تاجی در معبد بگذارد و به او به دلیل مسیحی بودنش از این فرمان سرپیچی کرد مورد قهر و غصب شاه قرار گرفت، در دخمه‌ای شبیه به گودال به زندان انداخته شد و نزدیک به سیزده سال از عمرش در آن سیاه چال گذشت.

آزادیش از زندان وقتی میسر گردید که شاه به بیماری سختی دچار شد و همه پزشکان و مغان از علاج او عاجز ماندند، تا آخر گریگور روشنگر را از زندان بیرون آوردند و او شاه را معالجه کرد. آنگاه تیرداد سوم به دین مسیحیت را به عنوان دین رسمی ارمنستان پذیرفت (۳۰۱).

این خود حادثه بسیار مهمی بود زیرا ارمنستان نخستین کشوری شد که دین مسیح را به عنوان دین رسمی مملکت پذیرفت. در واقع می‌دانیم که گرویدن کنستانتین یکم به دین مسیح و قبول مسیحیت رسمی امپراتوری در سال ۳۱۳ روی داد، و به‌طوری‌که هانری فوسیون اشاره کرده‌است:

«این از افتخارات باستانی ارامنه است که کهن‌ترین مسیحیت تاریخ را بنا نهاده‌اند»[۱۲]

گریگور از تیرداد سوم لقب و عنوان سراسقف یا (جاثلیق) تمامی ارمنستان را دریافت کرد. سپس به کاپادوکیه برگشت و در آنجا به وسیله اسقف اعظم سزاره تقدیس شد، و پس از آن برای تکمیل کار خود به ارمنستان یاز آمد. کلیسای نوبنیاد ارمنستان آداب و اصول شریعت و همه کتاب‌های دینی مسیحیت را با عده زیادی از کشیشانش از سوریه، که در آن هنگام یکی از بزرگترین کانون‌های دینی بود گرفت.

گریگور تعداد زیادی حوزه‌های اسقف نشین، نه تنها در ارمنستان بلکه در کشورهای همجوار نیز دایر نمود و در واقع همو بود که بر امر مسیحی کردن سرزمین گرجستان نظارت کرد. بعدها مبلغین ارمنی شروع به مسیحی کردن کشور آلبانیای قفقاز نمودند.

گریگور مقدس و پادشاه تیرداد سوم تعداد زیادی کلیسا در نقاط مختلف کشور بنا کردند. بیشتر این کلیساها بناهای مستحکمی بودند که به دورشان حصارهای بلندی کشیده شده بود، و این خود یکی از ویژگی‌های این سرزمین است.

در حین مرگ گریگور (۳۲۵) مسیحیت در ارمنستان گسترش یافته بود و از آن پس در طی قرن‌ها الهام بخش زندگی بود. از آن پس شعار ملت ارمنی این بود:

«خدا، خانواده، میهن»

آن گونه که بورت در کتاب خود نوشته:

«برای یک ملت کار کوچکی نبود که در زمانی مانند اوایل قرن چهارم چنین تصمیم عظیم و دلیرانه‌ای بگیرد، بدین معنی که به عنوان یک ملت نخستین جماعتی باشد که از طرز فکری کاملاً مخالف با فکر مردم دنیای آن روز پیروی کند. لیکن همینکه این تصمیم گرفته شد دیگر مسلم بود که مسیحیت بایستی برای ارمنیان متضمن معنایی بسیار وسیع تر از آن باشد که برای ملتهای دیگر داشت، ملتهایی که کشورشان بعدها یعنی در دورانی به دین مسیح درآمد که این آیین بر دنیای متمدن آن روز مسلط شده بود.»[۱۳]

جانشینان گریگور مقدس[ویرایش]

آریستاکس در سال ۲۶۴م. به دنیا آمده بود و همه دوران کودکی و نوجوانی خود را به کسب علوم مذهبی و مطالعه در این زمینه گذرانیده بود. او در ۳۲۵م جانشین پدرش شد و در سال ۳۳۳م. دنیا را بدرود گفت.

او در سال ۳۳۳م جانشین برادرش شد او دو فرزند به نام‌های گریگوریس و هوسیک داشت. ورتانس همراه و همسو با خسرو سوم،(پادشاه سلسله اشکانی ارمنستان)، پادشاهی که دارای تجربیات غنی در رهبری سیاسی بود، ادامه فعالیت داد. از کارهای قابل ذکر ورتانس در طول فعالیت کاتولیکوسی[۱۴] خود، برقراری روز یادبود شهدای راه دین و راه وطن است.

گریگور روشنگر

ورتانس در سال ۳۴۱م در سن کهولت وفات یافت. گریگوریس فرزند وی در یکی از مأموریت‌های دینی، که به یکی از مناطق ارمنستان رفته بود به کشته شد.

وی فردی عالم در مسائل دینی و کتب مقدس بود و با تعصب خاصی در راه گسترش اصول و ایمان مسیحیت در کشور تلاش می‌نمود و در این راه نیز به کشته شد (۳۴۷م).

او نوه هوسیک است. وی تحصیلات خود را در قیصریه گذرانیده و در سنین جوانی، با ساندوخت از شاهزادگان خاندان مامیگونیان ازدواج نمود.

وی دستورهای زیر را نیز مقرر نمود: «منع سوگواری بر مزار مردگان که پیروی از سنت بت پرستان بود. تشویق زن و شوهرها به حفظ وفاداری نسبت به همدیگر. منع ازدواجهای فامیلی. توصیه به مردم جهت دوری از می‌گساری، ریا و تزویر و اعمال شیطانی دیگر. مهربانی نسبت به افراد زیر دست.» نرسس در سال ۳۷۳م جهان را بدرود گفته‌است.

ساهاک، فرزند نرسس پارتو کاتولیکوس در سال ۳۸۷م به مقام کاتولیکوسی رسید. وی یکی از معتبرترین و بزرگترین اسقف‌های تاریخ کلیسای ارمنی است. مسروپ مقدس الفبای ارمنی را در اثر مساعدتهای او ابداع نمود و آنان با کمک یکدیگر کتاب مقدس را به زبان ارمنی ترجمه نمودند.

ابداع الفبای ارمنی و تأسیس مدارس ارمنی[ویرایش]

مسروپ ماشتوتس

مراسم مذهبی در ارمنستان به زبان یونانی و زبان آشوری صورت می‌گرفت؛ لذا طبیعی بود که این امر برای مردم ارمنی غیر مأنوس و بیگانه باشد؛ لذا مترجمانی بودند که بخش‌هایی از کتاب مقدس را شفاهاً به ارمنی ترجمه می‌کردند، تا برای عامه مردم قابل درک باشد. عدم وجود کتابت ملی دشواری بزرگی بود که مسروپ ماشتوتس دقیقاً حس و درک کرده بود؛ لذا فکر ابداع الفبای ملی در ذهن او پدید آمد.[۱۵]

او این امر را با جاثلیق ساهاک پارتو و پادشاه ورامشاپوه[پانویس ۶] (۴۱۷–۳۸۹)در میان گذاشت و مورد استقبال و حمایت آنان قرار گرفت. او سرانجام به سال ۴۰۵م موفق به ابداع حروف ارمنی گردید. نخستین جمله‌ای که به خط ارمنی ترجمه شد جمله: (برای دانستن حکمت و عدل و برای فهمیدن کلمات فطانت بود) ارمنیان با درک عمیق دینی گفتار الفبای ارمنی را به سلاحی در برابر حملات بیگانه و نفوذ خارجی در طول تاریخ خود تبدیل نمود.

مسروپ ماشتوتس به کمک پادشاه و جاثلیق مدارسی در مناطق مختلف ارمنستان تأسیس کرد. حتی به گرجیان و آلبانیای قفقاز، (الفبای آلبانیای قفقاز) نیز در ایجاد حروف خود کمک نموده[۱۶][۱۷][۱۸][۱۹] او سپس راهی ارمنستان غربی شد تا در آنجا نیز مدارس ارمنی تأسیس نماید.

مسروپ تمام عمر خود را صرف اشاعه زبان و خط ارمنی و تأسیس مدارس و تعلیم و تربیت مردم نمود. پس از ابداع الفبای ارمنی بسیاری از کتاب‌های ضروری برای امور مذهبی تحت نظر جاثلیق ساهاک به خط و زبان ارمنی ترجمه شدند. نخستین آن‌ها ترجمه کتاب مقدس از زبان آشوری بود.

نبرد آوارایر[ویرایش]

مینیاتور ارمنی قرن پانزدهم نبرد آوارایر را به تصویر می‌کشد

وجود خاندان‌های بزرگ ارمنستان تهدیدی جدی برای حکومت ساسانی به‌شمار می‌رفت و یزدگرد دوم سعی داشت به هر طریق ممکن از قدرت آن‌ها بکاهد تا از این طریق سلطهٔ سیاسی ساسانیان را در ارمنستان تحکیم بیشتری بخشد؛ بنابراین، از سال دوم سلطنت سیاست‌های ضد مسیحی خود را در قبال ارمنستان آغاز کرد.[۲۰]

بر اساس نوشته‌های قازار پاربتسی یزدگرد در ابتدای امر موفق شد با ایجاد اختلاف میان خاندان‌های بزرگ ارمنستان بین آن‌ها دشمنی به وجود آورد و حتی با دادن وعده‌هایی عده‌ای از سران این خاندان‌ها را به سوی خود جلب کند. در مرحلهٔ بعد میزان خراجی را که ارمنستان متعهد شده بود به دولت ساسانی پرداخت کند چند برابر افزایش داد. این امر باعث نارضایتی طبقات پایین جامعه به ویژه کشاورزان و پیشه وران شد که پرداخت مالیات بر دوش آن‌ها سنگینی بیشتری می‌کرد.

ساسانیان همچنین برای اولین بار مالیاتی نیز برای روحانیان مسیحی ارمنستان تعیین کردند. از آنجایی که کلیساها و دیگر اماکن مذهبی ارمنستان نیازهای مالی خود را از طریق مستغلات تحت مالکیت خویش فراهم می‌ساختند و منبع درآمد دیگری جز کمک‌های مردمی نداشتند، که آن هم در این زمان به دلیل فشار فراوان دولت ساسانی تقریباً به هیچ رسیده بود، لذا در شرایطی سخت و دشوار قرارگرفتند.

جملگی این عوامل نارضایتی شدید مردم ارمنستان را نسبت به دولت ساسانی در پی آورد؛ نارضایتی ای که روز به روز بر شدت آن افزوده می‌شد.

عامل دیگری که باعث مخالفت‌های بیشتر مردم ارمنستان با دولت ساسانی شد اقدام این دولت برای تغییر مذهب مسیحیان بود.[۲۱]

پیکره سوار بر اسب وارتان در پایتخت ارمنستان

بنابر آنچه یقیشه[۲۲] در نوشته‌های خود آورده یزدگرد دوم در دوران حکومت خود شروع به آزار و اذیت مسیحان قلمرو ساسانی کرد. این آزارها به حدی وسیع و گسترده بود که شمار زیادی از مسیحیان ایران مجبور به فرار به سرزمین‌های مسیحی از جمله ارمنستان، یونان و روم شدند. همین امر بهانه‌ای برای حملهٔ یزدگرد دوم به این سرزمین‌ها شد و او پس از مدتی اعلام کرد تمامی کشورهای مسیحی و مردمان تمامی سرزمین‌هایی که پیرو این آیین هستند دشمن او محسوب می‌شوند و به آن‌ها فرصت داد که یا از دین خود برگردند و پیرو دیانت زرتشت شوند یا اینکه با آن‌ها وارد جنگ خواهد شد.[۲۳]

یزگرد دوم سفیرانی به ارمنستان فرستاد و اعلام کرد که تمامی ساکنان این سرزمین باید تغییر مذهب دهند و به آیین زرتشت روی آورند. حاکمان خاندان‌های بزرگ ارمنی و سران روحانیان مسیحی بعد از شنیدن این فرمان شورایی تشکیل دادند و در این شورا اعلام کردند که از هر جهت مطیع دولت ساسانی باقی خواهند ماند اما هیچ‌گاه حاضر به تغییر مذهب خویش نخواهند شد. این پاسخ خشم یزدگرد را برانگیخت و پس از مدتی تعدادی از حاکمان خاندان‌های ارمنستان را به تیسفون فرا خواند و به آن‌ها اعلام داشت که اگر فرمان تغییر مذهب را نپذیرند، به ارمنستان حمله خواهد برد و علاوه بر اینکه آن‌ها را از مسند قدرتشان در ارمنستان برکنار خواهد کرد تمام مستملکاتشان را ازآن خود خواهد ساخت و قبایل وابسته به آنان را خواهد کشت.

تعدادی از سران این خاندان‌ها با نادیده گرفتن تهدیدهای یزدگرد به ارمنستان بازگشتند.

جنگ در راه بود و ارتش ارمنستان فرصتی اندک برای آماده شدن و حضور در صحنهٔ نبرد داشت. به فرمان وارطان تمامی خاندان‌های ارمنستان، به جز خاندان سیونی،[۲۴] سپاهیان خود را در شهر آرتاشات جمع کردند و پس از چندی این سپاه حرکت کرده و به میدان نبرد در دشت آرداز[۲۵] رسیدند.

دربارهٔ تعداد افراد سپاه ارمنستان بین مورخان اختلاف نظر وجود دارد. یقیشه شمار آنان را شصت هزار شامل دو لشکر پیاده و سواره نظام دانسته‌است. تعدادی از روحانیان و حتی زنان نیز در این نبرد حاضر بودند. در این جنگ تمام سربازان حاضر در ارتش ارمنستان امکانات جنگی مرسوم آن زمان را نداشتند و حتی عده‌ای بدون لباس‌های جنگی، کلاه‌خود و نیزه در میدان نبرد حاضر شده بودند. وارطان سپاه خود را به سه بخش تقسیم کرده بود و خود فرماندهی جناه چپ سپاه را بر عهده داشت.[۲۶] ارتش ایران با شروع جنگ ابتدا جناح چپ سپاه ارمنستان را مورد هدف قرار داد. از آنجایی که مرکز فرماندهی ارتش ارمنستان در این نقطه قرار داشت این امر سبب هرج و مرج در دو بخش دیگر سپاه ارمنستان شد و به این ترتیب، ارتش ارمنستان در آستانهٔ نابودی قرار گرفت. در این هنگام وارطان تدبیری اندیشید و به لشکر فیل‌ها حمله برد. با نابودی بخش اعظمی از این لشکر به دست ارتش ارمنستان سپاه ایران انسجام خود را از دست داد اما در نهایت ارتش ساسانی فاتح این نبرد شد. سپاه ارمنستان در این جنگ تلفاتی سنگین داد و فرماندهٔ آن، وارتان مامیگونیان، هدف تیراندازان سپاه ساسانی قرار گرفت و در حالی که چند تیر در بدن داشت به کشته شد.

اما ارتش ساسانی نتوانست برای این پیروزی جشن بگیرد زیرا در اواخر جنگ فرمان یزدگرد دوم مبنی بر توقف این نبرد به فرماندهان سپاه ساسانی رسید.

در نتیجه، این نبرد، که بر سر مسئلهٔ تغییر مذهب ارمنستان و زرتشتی کردن آنان درگرفته بود، بدون دستاوردی برای یزدگرد دوم به پایان رسید.[۲۷]

جدا شدن کلیسای ارمنی و نتایج آن[ویرایش]

جدا شدن کلیسای ارمنی در قرن پنجم اتفاق افتاد. در نخستین قرن‌های آغاز کلیسای مسیحی تعدادی فرقه‌ها و طریقتهای مختلف برمبنای ماهیت عیسی مسیح پیدا شد و رواج یافت، و بدیهی است کلیسای ارمنی که یکی از کهنترین کلیساهای هم وجود و معاصر با این اختلافات و مشاجرات بود ناگزیر شد که در برابر آن‌ها موضع بگیرد.

مهمترین این طریقتها عبارت بودند از: طریقت آریانی (آریانیسم)، طریقت نسطوری (نستوریانیسم)، طریقت تک جوهری (میافیزیسم).

کلیسای رم در شورای نیقیه (منعقد در سال ۳۲۵م) ضمن محکوم کردن طریقت آریانی اعلام کرده بود که عیسی مسیح از همان جوهر خدا است. کلیسای ارمنی نخست این طریقت را پذیرفت و سپس به طریقت تک جوهری که در واقع نتیجه یا صورت قوی تر همان اعتقاد است گروید.

بعدها وقتی در شورای خلقیدون (منعقد در سال ۴۵۱م) کلیسای رم به طریقت تازه‌ای گرویدند که همان طریقت پاپ لئون یکم بود، و بنابر معتقدات آن طریقت، دو جوهر جداگانه در ذات عیسی بوده‌است که یکی انسانی و دیگر خدایی بوده و این دو جوهر باهم متحد شده لیکن بهم درنیامیخته‌اند، کلیسای ارمنی به همان طریقت تک جوهری (میافیزیسم) خود وفادار ماند و از کلیسای کاتولیک (رم) جدا شد، و جدایی قطعی در ۴۹۱م روی داد.

در این رویه کلیسای ارمنی آنچه در درجه اول حایز اهمیت است علاقه آن به سنن و معتقدات اولیه است. او که خود را یک کلیسای اصیل روحانی یعنی مستقیماً ملهم از حواریون عیسی می‌دانست نه ملهم از کشیشان زیر دست حواریون، احساس می‌کرد که این انجمن‌های متوالی منعقد در طول قرن‌های چهارم و پنجم، که در آن‌ها شریعت مسیحی مدام تعبیرهای تازه‌ای پیدا کرده‌است به هیچ وجه با اصالت مذهب مسیح سازگار نیست. در واقع کلیسای ارمنی یک رویه محافظه کاری در پیش گرفت و هرگونه ملحقات و اضافات متعصبانه و همچنین هرگونه ابداعاتی را که به عقیده خودش معتقدات اولیه را تحریف یا خدشه دار می‌نمود رد کرد.[۲۸] مسیحیت رم از زمان امپراتوری تئودئوس یکم، حالت یک مذهب دولتی متعصب و سختگیر پیدا کرده بود و طریقتهای دیگری را که به نظر بسیاری به مسیحیت واقعی خیانت می‌کردند به شدت سرکوب می‌کرد. همه این مشاجره‌ها و این اختلاف‌ها مربوط به مسایل معنوی و مذهبی نبود بلکه به مسایل مادی نیز ارتباط داشت. ریشه آن اختلافات در مبارزه‌ای بود برسر اعمال نفوذ و قدرت بین چهار مرکز اسقف اعظم یا چهار پایتخت دنیای مسیحیت، یعنی رم، اسکندریه، انطاکیه و قسطنطنیه. اسکندریه، مغرور به نقش مهمی که حکمای الهی و دانشمندانش در تدوین و ترتیب اصول و فروع دین مسیحیت بازی کرده بودند انتظار داشت که مرجع تقلید و نمونه واقعی ایمان برای پیروان این دین باشد و حال آنکه رم و قسطنطنیه نمی‌خواستند زیر بار چنین تفوق و امتیازی بروند.

نتیجه به وجود آمدن کلیسای مستقل ارمنی این بود که نگذاشت ارمنستان به‌طور کامل به غرب تکیه بکند. رم بعدها دایماً ارمنستان را به خاطر این جدایی ملامت می‌کردند. بی شک دورانهایی پیش‌آمد (به‌طور مثال جنگ‌های صلیبی) که چه دولت امپراتوری رم شرقی و واتیکان، پاپ از ارمنیان حمایت کردند، ولی این کمک‌ها و این پیوستگی‌ها بخصوص به ملاحظات سیاسی بود نه به رعایت جهان مذهبی، زیرا در زمینه سیاسی منافع آنان با منافع ارمنستان یکسان بود.

با این حال ارمنستان وجود و بقای خود را مرهون همان کلیسای مستقل است، و ارمنیان تنها به پاس همان علاقه شدیدشان به آن کلیسا بوده که توانستند مذهبشان را نگاه دارند؛ بنابراین آن کلیسای مستقل تنها موجب ضعفشان نشد بلکه موجب تقویتشان هم شد. آن کلیسا به توده ارمنی و به ملیت آنان هویت بخشیده‌است، چه بدون آن ارمنیان در شکم بیزانس حل شده بود.

فردریک ماکلر می‌نویسد: «این لجاجت ارمنیان در حفظ و نگهداری کلیسایشان شاید آنان را بی دوست و رفیق کرده ولی بقای سیاسی آنان را نیز تأمین نموده‌است.»

کلیسای ارمنی در سده‌های ۱۷–۱۹م[ویرایش]

حمله کُردهای محلی به همراه ایرانیان به سه‌کلیسا (اچمیادزین). نگاره از گریگوری گاگارین، پاریس. ۱۸۴۷.

سده ۱۷م، مصادف با کوچ ارمنیان به مناطق داخلی ایران توسط شاه عباس اول گرچه امنیت تعداد کثیری از مهاجران در داخل ایران تأمین و تثبیت شد لیکن با تخلیه بخش‌هایی از ارمنستان از ساکنان ارمنی خود ضربه شدیدی به موقعیت اجتماعی و سیاسی این دیار وارد آمد. با این حال در طول این سده جنبش‌های روشنگرانه و رستاخیزی در میان ارمنیان صورت گرفت.

در این برهه از زمان جاثلیق‌هایی برگزیده شدند که اقدامات قابل توجهی انجام دادند و پیش از همه باید از جاثلیق مُوْسس تاتواتسی سوم[پانویس ۷] (۱۶۳۲–۱۶۲۹م) یاد نمود. او فعالیت‌های چشمگیری در زمینه تعلیم و تربیت، اصلاحات کلیسایی و عمران مراکز مذهبی و آموزشی انجام داد و او موفق شد روابط مقر رهبری اچمیادزین را با دربار شاه ایران به سطح مطلوبی برساند.

پس از او جاثلیق پیلیپوس آغباکتسی اول[پانویس ۸] (۵۵–۱۶۳۳م) فعالیت‌های اصلاحی مقر کلیسا را ادامه داد. در زمان جاثلیق جوغایتسی چهارم[پانویس ۹] (۱۶۸۰–۱۶۵۵) بسیار پر ثمر بود. وی فعالیت‌های چشمگیری در زمینه رشد آگاهی‌های ملی و بازشناسی هویت فرهنگی و ملی ارمنیان صورت گرفت. پس از او جاثلیق یغیا آینتاپِتسی اول (۱۶۹۱–۱۶۸۱) و ناهاپت ادساتسی اول (۱۷۰۵–۱۶۹۱)[پانویس ۱۰] بودند.

در نیمه اول سده ۱۸ جوامع کاتولیک ارمنی در استانبول و مناطق همجوار تشکیل شد. در سال ۱۷۴۰م اسقف کاتولیک آبراهام آرزیویان در لبنان خود را جاثلیق ارمنیان کاتولیک اعلام نمود و مورد حمایت و پشتیبانی پاپ رم قرار گرفت. در این دوران مجتمع کلیسایی اچمیادزین ترمیم و تکمیل شد، کارخانه کاغذسازی و چاپخانه تأسیس گردید.

در دوران رهبری جاثلیق گئورگ کُستاندُنُوپُلستسی چهارم[پانویس ۱۱] (۱۸۸۲–۱۸۶۶م) بسیار پر ثمر بود. در زمان او مدرسه علوم دینی گئورکیان در اچمیادزین تأسیس شد(۱۸۷۴م). موزه اچمیادزین، کلیسای اوشاکان در جوار مزار مسروپ ماشتوتس (۱۸۷۹) در زمان او بنا شدند و ماهنامه آرارات ارگان رسمی مقر رهبری کلیسای ارمنی تأسیس و منتشر گردید.

در جریان جنگ‌های روسیه و ترکیه عثمانی ارمنیان، ارمنستان غربی که تحت اشغال ترکیه قرار داشت و ارمنستان شرقی که تحت سلطه روس‌ها بود لطمات و صدمات زیادی متحمل شدند. کلیساهای ارمنی و رهبرانش نیز از این امر مبری نماندند. از فعالان نامی این دوره خریمیان هایریک بود که در سال ۱۸۹۲م به عنوان جاثلیق انتخاب شد و تا سال ۱۹۰۷م فعالیت خود در نقش رهبری ادامه داد.

در این دوره به ویژه جنبش‌های رهایی‌بخش اوج گرفت و چندین گروه و حزب سیاسی تأسیس شدند و رهبران کلیسای ارمنی نیز نقش خود را در این جنبش‌ها ایفا نمودند. خریمیان هایریک دچار مصائب زیادی شد از سوی ترکان عثمانی شاهد نسل‌کشی ارمنی‌ها و از سوی روس‌ها شاهد غصب و تصاحب اراضی و دارایی‌های کلیسای ارمنی و مدارس بود.

کلیسای ارمنی در سده بیستم[ویرایش]

در اوایل سده بیستم دنیا شاهد اولین نسل‌کشی بود در سال ۱۹۱۵ بیش از ۱/۵ میلیون ارمنی از سوی دولت عثمانی قتل‌عام شدند. در جریان این کشتارها بیش از ۴۰۰۰ نفر روحانی ارمنی جان خود را از دست دادند. رهبری کلیسای ارمنی در این دوره بعهده جاثلیق گئورک سورنیان[پانویس ۱۲] پنجم بود (۱۹۳۰–۱۹۱۱) بود. ملت ارمنی که در برابر تُرکان تنها مانده بودند با ندای ناقوس کلیساهای دشت آرارات آماده کارزار و دفاع از هویت و موجودیت خود گردید آن‌ها در اثناء جنگ‌های سرداراباد، باش آباران و قره کلیسا (۲۲ تا ۲۶ مه ۱۹۱۸) توانستند شکست سختی به دشمن مسلح برسانند و روز ۲۸ ماه مه اولین جمهوری ارمنستان خود را اعلام موجودیت کرد.

با استقرار سیستم کمونیسم در ارمنستان، کلیسای اچمیادزین دچار تحولات و فراز و نشیب‌های اساسی شد. حزب کمونیست که فلسفه خدا ناباوری را در سرلوحه کار خود داشت به ستیز با کلیسا و روحانیون پرداخت و بسیاری از کلیساها غصب شدند، کلیسا از حقوق مالکیت اراضی و دیگر دارایی‌ها محروم گردید. بعد از فوت جاثلیق گئورک، جاثلیق خورن مرادبگیان اول[پانویس ۱۳] (۱۹۳۸–۱۹۳۲) به عنوان جاثلیق برگزیده شد. در دوران او شرایط بسیار سخت و مصائب کلیسای ارمنی در آن سال‌های اولیه حکومت شوروی غیرقابل تحمل شده بود. (در سرتاسر ارمنستان تنها چهار کلیسا باقی مانده‌است و بیش از ۸۰۰ کلیسا به تدریج و اکثراً به روش بوروکراتیک تعطیل شد)

نظام حتی به این حد نیز قانع نشد در ماه آوریل ۱۹۳۸ اقدام به قتل جاثلیق کل کلیسای ارمنی نمود. قتل جاثلیق باعث تأثر عمیق مردم گردید. بعد از او اسقف اعظم گئورک چورکچیان[پانویس ۱۴] جانشین او شد. در دوران جنگ جهانی دوم کلیسای ارمنی با ارجح دانستن منافع ملی قوم ارمن علی‌رغم ضرباتی که از سوی زمامداران شوروی تحمیل کرده بود به حمایت از دولت اتحاد جماهیر شوروی سوسیالیستی در برابر آلمان پرداخت لذا چورکچیان طی اعلامیه‌هایی از ارمنیان ساکن کلیه کشورهای جهان جهت کمک به شوروی برای مقابله با آلمان کمک خواست. این کمک‌ها در خدمت یگان زرهی تانک موسوم به داویت ساسونی قرار گرفت. بالاخره دیدگاه و رفتار رژیم ژوزف استالین نسبت به کلیسای ارمنی تغییر کرد. پس از وقفه طولانی دولت اجازه داد ماهنامه اچمیادزین مجاز اعلام شود و انتشار آن از سر گرفته شد.

وازگن یکم

در ماه سپتامبر ۱۹۵۵ وازگن پالچیان اول(وازگن یکم) به عنوان جاثلیقی انتخاب شد. او با استفاده از شعارهای صلح طلبانه حزب کمونیست موفق شد سیاستی در پیش گیرد تا کلیسا را از ضربات کمونیستهای افراطی مصون نگه دارد و چند مدال صلح دریافت کند و از سوی دیگر توانست عمران و آبادی مراکز مذهبی را گسترش دهد. در زمان او روابط کلیسا به ویژه با ارمنیان ساکن کشورهای دیگر مستحکم گردید. با تلاش او در سال ۱۹۶۵م در محوطه اچمیادزین مقدس بنای یادبود نسل‌کشی ارمنی‌ها برپا شد و متعاقب آن مجموعه عظیم نسل‌کشی ارمنی‌ها در یادمان نسل‌کشی ارمنی‌ها افتتاح شد. در سال ۱۹۶۸ با فرمان او بنای عظیم سرداراباد ساخته و افتتاح شد.

اولین رئیس‌جمهور و مجلس ملی ارمنستان با دعای جاثلیق وازگن یکم کار خود را شروع کرد. وازگن یکم به خاطر خدمات فراوان خود به کلیسا و ملت ارمنی در تاریخ ۲۸ ژوئن ۱۹۴۴م موفق به دریافت اولین «مدال قهرمان ملی ارمنستان» عالی‌ترین نشان افتخاری جمهوری ارمنستان از دست ریاست جمهوری شد. جاثلیق وازگن اول در ۱۸ اوت همان سال چشم از جهان فروبست. بعد از او گارگین اول[پانویس ۱۵] (۱۹۹۹–۱۹۹۵) به عنوان صد و سی یکمین جاثلیق ارمنی برگزیده شد. بعد از او گارگین دوم[پانویس ۱۶] (اسقف اعظم گارگین نرسیسیان) را به عنوان رهبر کلیسای ارمنی برگزیده شد.

سلسله مراتب کلیسای ارمنی[ویرایش]

سلسله مراتب یا ارکان کلیسای حواریون ارمنی از چهار رتبه و حوزه تشکیل می‌شود و این امر به سازمان اداری کلیسا بستگی دارد. این ارکان یا مقر یا حوزه‌ها عبارتند از: «جاثلیقیه، به طریقیه و مقرها یا حوزه‌های رهبری. غیر از این‌ها حوزه‌های اسقفی نیز وجود دارند که تحت نظارت جاثلیقیه‌ها قرار دارند.»

چهار رکن و مرتبه کلیسای ارمنی عبارت هستند از:

  • جاثلیقیه کل کلیسای ارمنی

مقر جاثلیق کل کلیسای ارمنی در شهر اچمیادزین مقدس می‌باشد. لفظ جاثلیق از ابتدای تأسیس کلیسای رسمی ارمنی و در مورد خاندان گریگور روشنگر کاربرد نداشت، به وی القابی چون رئیس کاهنان، پدر روحانی بزرگ (هایراپت)، سر اسقف داده می‌شد.

  • جاثلیقیه (جاثلیق نشین)

خاندان بزرگ کیلیکیه یا به اختصار جاثلیقیه کیلیکیه. در زمان پادشاهی ارمنی کیلیکیه در پایتخت آن پادشاهی شهر سیس (قوزان (ترکیه)) واقع بود بعد از نسل‌کشی ارمنی‌ها از سال ۱۹۳۰ به انطلیاس[پانویس ۱۷] در نزدیکی بیروت منتقل گردید.

  • به طریق‌نشین اورشلیم

مقر بطریق در هاکبیانتس مقدس اورشلیم واقع در کوه صهیون محل شهادت هاکوبوس حواری می‌باشد. یکی از وظایف مهم این به طریقیه حفظ و حراست از اماکن مقدسه متعلق به ارمنیان است.

  • به طریقیه قسطنطنیه

اکنون این به طریقیه به نام به طریقیه ارمنیان ترکیه اشتهار دارد.[۲۹]

درجات روحانی کلیسای ارمنی:

روحانیان کلیسای ارمنی به‌طور کلی دو گروه هستند: روحانیون عزب و روحانیون متأهل. تنها روحانیون عزب می‌توانند به درجات عالی رهبری برسند. در کلیسای ارمنی اعطاء درجات روحانی از طریق دستگذاری و انتصاب صورت می‌گیرد.

درجات روحانی عبارتند از:

درجه رهبانیت و راهب، درجه اجتهاد و مجتهد (به ارمنی وارتاپت و وارتاپتوتیون)،[پانویس ۱۸] درجه اجتهاد، مجتهد اعظم (به ارمنی زایراگوین وارتاپت)[پانویس ۱۹] و اسقفی و اسقف (به ارمنی یپیس کوپوس).[پانویس ۲۰] اسقف اعظم لقبی است که با فرمان جاثلیق اعطا می‌شود. مقام جاثلیقی هم درجه روحانی است و هم مقام.

مقام‌های کلیسایی عبارتند از:

«شبان روحانی، معلم مبلغ، رهبری، به طریقی. در کلیسای ارمنی دو مقام به طریق وجود دارد، به طریق اورشلیم که از طرف جامعه روحانی منصوب می‌شود و به طریق استانبول از طرف شورای مربوطه منتصب می‌گردد.»

مقام‌های پایین‌تر از کشیشی عبارتند از:

«دربان، قاری، مسئول قسم یا سوگند یار، مشعل بان»

کتاب مقدس و ترجمه‌های کتاب مقدس[ویرایش]

اولین کتاب مقدس چاپ شده به زبان ارمنی در آمستردام هلند. سال ۱۶۶۶ میلادی. موزه کلیسای وانک اصفهان

کتاب مقدس (به ارمنی Astvadsashounch یا sourp girk به انگلیسی the bible)از دو بخش عهد عتیق (به ارمنی hin-ktakaran به انگلیسی old testament) و عهد جدید (به ارمنی nor-ktakaran و به‌طور کلی avetaran به انگلیسی gospel یا new testament) تشکیل شده‌است.

بخش اول شامل ۳۹ و بخش دوم ۲۷ کتاب است؛ که جمعاً ۶۶ کتاب می‌باشد. عهد عتیق مورد قبول مسیحیان و یهودیان است اما عهد جدید تنها مورد پذیرش مسیحیان می‌باشد.

کتاب‌های عهد جدید از سه بخش تشکیل می‌شوند:

«انجیل‌ها، اعمال و رساله‌های رسولان، مکاشفه یوحنا.» به‌طور کلی کتاب‌های عهد عتیق در آغاز به زبان عبری و چند کتاب نیز به زبان یونانی و آرامی نگاشته شده‌اند. زبان دوم کتاب مقدس زبان یونانی است. قابل ذکر است که در زمان عیسی مسیح زبان رایج در فلسطین و یهود زبان آرامی بود؛ و خود ایشان به این زبان صحبت می‌کردند که جزو زبان‌های سامی به‌شمار می‌رود.

اولین نسخه چاپی به زبان ارمنی:

چاپ کتاب مقدس به زبان ارمنی در شرایط سختی انجام گرفت. این امر به همت وسکان یروانتسی[پانویس ۲۱] و ماتئوس زارتسی در طول سال‌های ۶۸–۱۶۶۶ (قابل توجه است که اختراع چاپ در سال ۱۴۵۵م اولین کتاب چاپی ارمنی در سال ۱۵۱۲ صورت گرفت) در آمستردام انجام شد. بهترین انتشار کتاب مقدس همان است که زهرابیان به سال ۱۸۰۵م در ونیز به چاپ رسانده‌است.

کتاب مقدس الهام بخش بسیاری از اندیشمندان ارمنی در خلق آثار ادبی، فلسفی، اخلاقی بوده‌است. از دیگر سو کتاب به عنوان سر منشأ هنر مینیاتور و موسیقی مذهبی به توسعه و گسترش و تعالی فرهنگ ارمنی کمک عمیق و همه‌جانبه نموده‌است.

کلیسای ارمنی[ویرایش]

کلیسای ارمنی به منزلهٔ نهادی دینی دارای دو نقش هم‌زمان در هویت قومی ارمنیان است؛ از یک سو یکی از عناصر مهم هویت ارمنی محسوب می‌شود و از سوی دیگر از عوامل مهم حفظ و بازتولید عناصر و نمادهای هویت قومی ارمنیان است.

کلیسای ارمنی از نوع کلیساهای مرسلی است و با عنوان کلیسای مرسلی و ملی ارمنیان نامیده می‌شود. این کلیسا به هیچ‌یک از مذاهب کاتولیک و پروتستان وابستگی ندارد و به این دلیل کلیسای ملی و ارمنی خوانده می‌شود.

جدایی کلیسای ارمنی از کلیساهای امپراتوری روم شرقی غیر از دلایل مذهبی، دلایل سیاسی ـ اجتماعی دیگری هم داشت. اول آنکه، مسیحیت بیزانسی و رومی، از زمان امپراتوری تئودور یکم، تبدیل به دولتی مذهبی و متعصب شده بود که سخت‌گیری‌های زیادی داشت و به سرکوب سایر طریقت‌ها می‌پرداخت. از طرف دیگر، در آن زمان چهار مرکز اسقف اعظمی وجود داشت که در واقع چهار پایتخت دینی مسیحیت بودند: رم، اسکندریه، انطاکیه و قسطنطنیه.

این مراکز دینی حاضر به پذیرش این سخت‌گیری‌ها نبودند. ارمنیان خود را از این دعواها دور نگه داشتند و بیشتر متوجهٔ مرکز انطاکیه بودند. از طرفی کلیسای بیزانس به دنبال افزایش تسلط خود بر کلیساهای خاورزمین بود و آن‌ها را تبدیل به عوامل تحت ارادهٔ خود می‌کرد. در این وضعیت، کلیسای ارمنی برای حفظ موجودیت خود و جلوگیری از حل شدن در بیزانس استقلال خود را حفظ کرد و از آن کلیسا فاصله گرفت. اگرچه این جدایی برای ارمنستان پیامدهای سیاسی نه چندان مطلوبی به دنبال داشت و سبب بدبینی و دشمنی تاریخی بیزانس با ارمنیان و ایجاد مشکل برای آنان، از جمله تضعیف و تقسیم ارمنستان در قرن یازدهم میلادی شد، کلیسای ملی مستقل ارمنی را مبدل به عامل بقای ارمنستان در طول تاریخ ساخت. علاقهٔ شدید ارمنیان به کلیسایشان سبب شد تا آن‌ها مذهب خود را حفظ کنند و موجب شد تا کلیسا به منزلهٔ عامل هویت بخش ملت ارمنی و عامل مؤثر در بقای سیاسی آنان نقش مهم خود را در طول تاریخ ایفا کند.

حیات سیاسی ارمنیان نیز مرهون کلیسای ارمنی است. در تمامی دورانی که ارمنیان فاقد حاکمیت سیاسی واحد بودند و تحت سلطهٔ قدرت‌های دیگر می‌زیستند این کلیسای ارمنی بود که نقش رهبری جامعه را بر عهده داشت و به جای حاکمیت سیاسی ادارهٔ امور جامعه را برعهده می‌گرفت. پاسدرماجیان در این مورد می‌نویسد:

«کلیسای ارمنی گذشته از این خدمت اساسی که برای حفظ و بقای حیات فرهنگی و معنوی ملت انجام داده، در واقع، خود ملت را نیز در چهارچوب امپراتوری عثمانی رهبری کرده و نگذاشته‌است که وجودش در وجود ترکان عثمانی مستحیل شود.»

محققان تاریخ ارمنی معتقدند جماعت ارمنیان پراکنده و کلیساهای ارمنیان دیاسپورا نقشی مهم در احیای ملت ارمنی، ایجاد احساسات ملی گرایانه و میهن پرستانه و نهایتاً، کسب استقلال ملت ارمنی داشته‌اند.

یرواند آبراهامیان نیز در بیان اهمیت کلیسای ارمنی در حیات سیاسی ـ اجتماعی این ملت می‌نویسد:

«اهمیت کلیسای ارمنی به این دلیل است که در طول دوره‌ای طولانی، که ارمنیان فاقد دولت بودند، کلیسا نقش دولت را هم بازی می‌کرد.»

از نظر هراند پاسدرماجیان وجود دو صفت اصلی در کلیسا، یکی یگانگی صمیمانه با ملت و دیگری ارزش مردم سالارانه و آزادیخواهانهٔ آن، علت اصلی نقش عمیق کلیسا در حیات سیاسی و اجتماعی ملت ارمنی بوده‌است.

«نقش کلیسا در حیات سیاسی و احیای مجدد ارمنستان در قرن نوزدهم میلادی را تشبیه به نگهبانان مشعل کرده‌اند، نگهبانانی که در طول قرن‌ها مخازن و گنجینه‌های معنوی، ادبی و فرهنگی این ملت را در درون صومعه‌ها و کلیساها حفظ و حراست کردند و از دستبرد زمان و تهاجم بیگانگان در امان نگاه داشتند تا به روشنفکران، شاعران و سیاستمداران نسل‌های جدید بسپارند و آن‌ها با روح بخشی مجدد به این گنجینه‌ها زمینهٔ احیای مجدد ملت ارمنی و استقلال کشور را فراهم آورند.»

چلیپاسنگ یا خاچکار[ویرایش]

چلیپاسنگی در صومعه هاغارتسین، نزدیک شهر دیلیجان ارمنستان.

اقوام و ملل مختلف واژه‌هایی را به بشریت اهدا کرده‌اند که ترجمه نمی‌شوند، واژه‌هایی که معرف گوشه‌هایی از زندگی‌نامه یا ارزش‌های منحصر به فردِ فرهنگ مادی یا معنوی آن‌ها هستند. یکی از واژه‌هایی که از زبان ارمنی به دنیای متمدن راه یافته واژه «خاچکار» است.

در منابع ارمنی اطلاعاتی موجود است مبنی بر آنکه مبلغان و رزمندگان دیانت نو در محل معابد تخریب شدهٔ دین کهن و در میدان‌ها و بر جاده‌ها به نشانهٔ پیروزی دیانت نو صلیب‌های چوبی می‌نشاندند اما صلیب چوبی دوام چندانی نداشت و ناگزیر باید راهی برای دوام بیشتر آن پیدا می‌شد. در اینجا بود که تجربهٔ سده‌های گذشته دوران پادشاهی وان و دوره‌های بعد به یاری دیانت نو آمد. صلیب چوبی به صلیب سنگی تبدیل و بر پایهٔ سنگی ساده‌ای استوار شد.

چلیپاسنگ که در محیط فرهنگی ارمنستان در دوران اولیهٔ مسیحیت، به منزلهٔ میراث دار و ادامه دهندهٔ منطقی حجاری آثار یادبود دوران باستان متولد شده بود در گذر قرن‌ها رشد کرد و تکامل یافت و به یکی از شکوهمندترین جلوه‌های هنرهای زیبا تبدیل شد و به منزلهٔ اثر خاص ارمنیان، با نمونه‌های بی‌همتا گنجینه‌های فرهنگ هنری انسان متمدن را غنی تر کرد.

آداب و رسوم کلیسایی[ویرایش]

  • خاچاگنکل به معنی صلیب کشیدن

صلیب کشیدن بر چهره یکی از آداب دینی در حین برگزاری مراسم، به هنگام ورود به کلیسا و مکان مقدس، و در حین سوزاندن کندر و دعای روحانی مجری مراسم است.

  • سجده

در هنگام مراسم، به ویژه در زمان پاتاراک، رسم است که خداوند را سجده کنند. ارجی است که ما به خداوند می‌گذاریم.

  • سوزاندن کندر

در بیشتر مراسم کلیسا کندر دود می‌شود. کندری که در مراسم دود می‌شود، غیر از خوشبویی، نشانه نیایش پرشور و دعای خیر است.

  • تبرک خانه

در جشن‌های میلاد مسیح و زادیک مقدس، رسم است که کشیش برای مژده دادن میلاد یا (رستاخیز) منجی به خانه پیروان حوزه خود می‌رود. این دیدار یا بهتر بگوییم مژده دادن را تبرک خانه می‌نامند. آیین تبرک خانه از زمان حواریون آغاز شده‌است.

  • تبرک نمک و قربانی کردن

در همه دین‌ها، نثار قربانی رسم مهمی است. گریگور روشنگر در این رسم، تبرک نمک را نیز برای مسیحیان برقرار کرد. بر این پایه است که پیش از نثار هبه (قربانی)، نمک از سوی یک روحانی متبرک شده به قربانی داده می‌شود سپس قربانی را سر می‌برند.

  • نان مقدس و ماس

نان مقدس و ماس[۳۰] در کلیسا فراهم می‌شود تا میان دینداران بخش شود. نان مقدس برای تقدس مراسم پاتاراک به کار می‌رود و برای تبرک به ایمانداران داده می‌شود.

  • شمع افروزی

در کلیسا رسم است که شمع روشن کنند و آن رسمی خداپرستانه و بیان آشکار احساسات دینی است.

  • زیارت

زیارت، از مکان‌های مقدس دینی، دیرهای تاریخی، و گاه کلیسا به مناسبت نامگذاری آن مکان‌ها یکی از رسوم دینی است.

  • صندوق اعانات

در کلیسا رسم است که صندوق بگردانند و برای برآوردن برخی نیازها پول جمع کنند. رسم صندوقچه را حواریون برقرار کردند، تا با پول جمع‌آوری شده به تنگدستان یاری رسانند. پس از آن، این رسم در کلیسا ماندگار شد، تا هدایای گردآمده را صرف نیکوکاری و نوسازی کلیسا نمایند.

  • تبرک قبرها

براساس رسمی که پدران کلیسا برقرار کرده‌اند، فردای هر یک از روزهای جشن‌های بزرگ، مانند:جشن زادیک و وارداوار و جشن میلاد، روز یادبود مردگان خواهد بود. هدف تبرک قبرها آن است که مردگان را یاد کنند و امید به زنده شدن مردگان را نوید دهند.

  • هوکه هانگیست به معنی ترحیم

در کلیسا رسم است که پس از خاک‌سپاری مردگان و انجام پاتاراک مقدس، مراسم ترحیم برگزار شود. ترحیم را در روز چهلم و سالگرد مرگ برگزار کنند. در میان ارامنه ایران برگزاری ترحیم در روز هفتم نیز مرسوم است.

جشن - تُن[ویرایش]

جشن را در زبان ارمنی تُن یا دُن می‌نامند. آن برگرفته از واژه (تونوس) یونانی، به معنی مراسم و آیینی گروهی است. ارمنیان با پیشینه چند هزار ساله خود همانند دیگر اقوام باستانی، جشن‌های گوناگونی داشته‌اند. بیشتر جشن‌ها و ایزدان ارمنی همانندی و مشترکاتی با جشن‌ها و ایزدان اقوام ایرانی دارند و این به سبب زندگی مشترک و همسایگی دیرپای ایرانیان و ارمنیان بوده‌است.

مهمترین ایزدان ارمنستان باستان چنین بودند: «آرامازد، آستقیک، آناهید، واهاگن، نانه

با پیدایش و گسترش مسیحیت در سده یکم میلادی، آیین اساطیری و باورهای باستانی اقوامی که در تماس با آن قرار گرفتند سست شد و باورهای پیش از مسیحیت به آرامی رو به نابودی نهاد. دین مسیح در محیطی یهودی پدید آمد، سپس در میان مردمان غیر یهودی گسترش یافت. استان‌های شرقی امپراتوری رم و سرزمین کوهستانی ارمنستان از نخستین جاهایی بودند که مسیحیت در آن ریشه دوانید، پیروانی یافت و در نواحی پیرامون خود گستره شد.

اگرچه ارمنستان، نخستین دولت مسیحی جهان، این دین را در سال ۳۰۱م پذیرفت، اما بخشی از مردمانی که نسل اندر نسل با دین باستانی ارمنیان زیسته و به آن خو گرفته بودند، در گوشه و کنار ارمنستان در برابر آن پایداری می‌کردند. آن‌ها به ایزدان باستان و جشن‌های دیرین ارج می‌نهادند و آموزه‌های نوین مسیحیت را آسان نمی‌پذیرفتند.

گریگور مقدس برای برچیدن این مانع بزرگ شیوه‌ای خلاق به کار گرفت و جشن‌های باستانی مهم ارمنیان را به گونه‌ای با جشن‌های کلیسایی و مسیحیت پیوند داد، آداب و رسوم باستانی ارمنیان را در آیین‌ها و جشن‌های کلیسا گنجاند و به آداب و آیین‌های چند هزار ساله آنان جامه‌ای مسیحی پوشاند.

برای مثال:جشن «وارداوار» یا آب پاشی باستانی را با جشن (درخشندگی سیمای عیسی مسیح) پیوند داد و یکی ساخت. با گذشت زمان، جشن‌های کلیسایی و دینی بر جشن‌های باستانی ارمنیان چیره شد و آن‌ها را به فراموشی سپردند.

جشن‌ها و اعیاد مشترک ایرانیان و ارمنیان[ویرایش]

ایرانی‌ها و سغدی‌ها به آن نوسرد، ارمنیان ناواسارد، هندی‌ها ناواساردادا، خوارزمی‌ها نوسارج یا ناوسارچی می‌گفتند.

نخستین روز سال را (نوسال) می‌نامند. نوسال شکل ارمنی شده واژه (ناواسارد) است. ناواسارد واژه‌ای است به معنی سال نو. (ناو به معنی نو و ساره دا به معنی سال). ناواسارد نخستین ماه گاه نامه خورشیدی در ارمنستان باستان بود.

نوسال را کاغاند نیز می‌نامند، که برگرفته از واژه لاتین (calendaa) به معنی روز نخست ماه و واژه یونانی (kalanse) به معنی روز نخست هر ماه، سر برج و آغاز ماه است. نوسال هیچ گونه آیین و مراسم دینی ندارد. تنها پاتاراک مقدس به مناسبت آن برگزار می‌شود.

پادشاه و سالاران نامدار به جشن‌های ناواسارد می‌آمدند و در آن جشن‌ها قربانی فراوان می‌کردند. بزمی با آواز و پایکوبی برپا می‌شد، مردم و گوسان ها[۳۱] نمایش‌هایی برگزار می‌کردند، مسابقات ورزشی، اسب دوانی، پیکار گاوان نر و مانند آن، برگزار می‌شد.

پیشوازی خدایگان جشن وقف عیسی چهل روزه به عبادت گاه است. یوسف و مریم خدازای، عیسی نوزاد را که چهل روزه بود، بنا بر آیین موسی، به عبادت گاه بردند تا وقف خداوند کنند. در آنجا، سیمون پیر به پیشواز آمد. روح القدس به او وعده داده بود که تا مسیح منجی را نبیند چشم فرو نمی‌بندد. او نوزاد را در آغوش گرفت و خداوند را سپاس و درود گفت، که او را ارزانی دیدن منجی بنی‌اسرائیل کرده‌است. نوزاد را دعای خیر کرد و گفت: «خدایگانا، بنده ات را با آرامش رها کن، زیرا من آن منجی را که تو برای جمله اقوام فرستاده‌ای دیدم. من دیدم آن پرتو را که باید روشنگر اقوام باشد و آن فره را که از برای قوم بنی اسرائیل توست.»

جشن پیشوازی خدایگان جشنی ایستاست که در ۱۴ فوریه (برابر با ۲۵ بهمن) برگزار می‌شود. در شامگاه ۱۳ فوریه، پس از تشریفات کلیسایی، مراسم پیش جشن و دشتستان[۳۲] برگزار می‌شود، شمع توزیع می‌کنند و روحانی برگزارکننده مراسم شمع‌های روی میز صحن کلیسا را روشن می‌کند. پس از پایان تشریفات کلیسایی، دینداران شمع‌های خود را روشن کرده به خانه می‌برند. پس از مراسم کلیسا، بنا بر رسمی دیرین، در حیاط کلیسا آتش می‌افروزند. دربارهٔ روشن کردن آتش، هیچ قانون و اصلی در مسیحیت و کلیسا وجود ندارد.

یکی از جشن‌های مشترک ایرانیان و ارمنیان، جشن آتش افروزی است که ایرانیان آن را جشن سده و ارمنیان درندز می‌گویند.

در زبان عامیانه، (پیشوازی خدایگان) را درانداس و درندز می‌نامند، گاه نیز به مثابه رسمی بازمانده از مهرپرستی، (مِلِت) نامیده شده‌است. پیشوازی خدایگان به معنی برخاستن در برابر خدایگان و پیش خدایگان ایستادن و به پیشواز رفتن و استقبال کردن است.

چهارشنبه‌سوری همسان و همانند جشن پیشوازی خدایگان یا درندز ارمنیان است و بازمانده مهرپرستی، یعنی جشن ایزد آتش شمرده می‌شود. ایزد میترا از دید مردمان و جهان ناپیدا بود، اما در آسمان به شکل خورشید و در زمین به شکل آتش دیده می‌شود و بدین سان، مهر همانند خورشید می‌گشت.

در جلفای قدیم، جوانان ارمنی که در همان سال ازدواج کرده بودند بوته خار را در حیاط کلیسا آماده می‌کردند. به هنگام برگزاری مراسم، همان جوانان با شمع‌های روشن در دست در جلوی بوته به صف می‌ایستادند. زمانی که کشیش در حین اجرای مراسم با شمع خود بوته را آتش می‌زد، آن نو همسران نیز در پی او آتش را روشن می‌کردند. سپس جوان‌ها با شمع‌های روشن به خانه‌هایشان، که پیش تر بوته‌های کوچکی در آن آماده شده بود، بازمی‌گشتند و با آن شمع‌ها بوته‌ها را آتش می‌زدند و از روی بوته‌های افروخته می‌پریدند. در آن شامگاه، خویشان و بستگان نو همسران برای نوعروس خوراکی‌های گوناگون می‌آوردند که آن را خونچا[۳۳] می‌نامیدند.

دگرگونی سیما (به ارمنی:آیلاگربوتیون) یا درخشندگی سیمای مسیح (به ارمنی:پایتساراگربوتیون)، یکی از جشن‌های مهم کلیسا است که (وارداوار) نیز می‌نامند و یکی از پنج جشن بزرگ کلیسا است.

وارداوار در ارمنستان

انجیل‌ها، دگرگونی سیمای عیسی را این‌گونه شرح می‌دهند: «عیسی به همراه پطرس، یعقوب پسر زبدی و یوحنا از شهر دور می‌شود و برای نیایش به کوه می‌رود؛ و در حالی که عیسی نیایش می‌کرد، نور خورشید درخشنده شد و جامه اش چون برف سپید شد. اندکی بعد، موسی و الیاس نیز نمایان شدند و با او سخن گفتند. چهره عیسی چنان درخشان و نورانی شد که سراسر کوه را غرق در نور کرد. حواریون از این درخشندگی از خواب سنگین بیدار شدند و چهره درخشان استاد خود و آن دو کس را دیدند که عیسی با آنان به گرمی سخن می‌گفت. پتروس حواری بهت زده و دستپاچه جرات یافت که سکوت را بشکند و بگوید:استاد، خوب است که ما این‌جا بمانیم. او پیشنهاد کرد که سه سایبان فراهم کنند. در آن دم، ابری روشن آنان را فرو پوشاند و حواریون وحشت زده به زمین افتادند. از میان پرتوهای نور بانگی رمزآلود شنیده شد:او پسر عزیز من است، و من از او خشنودم. او را فرمانبرداری کنید. عیسی به حواریون نزدیک شد و گفت:برخیزید،نترسید. حواریون آهسته به بالا نگریستند و تنها استاد خود را دیدند.»

یکی از کهن‌ترین جشن‌های مشترک ایرانیان و ارمنیان می‌باشد که ایرانیان آن را جشن تیرگان یا آب پاشان می‌گویند.

دربارهٔ منشأ معنی و مفهوم واژه وارداوار چند دیدگاه وجود دارد که تفاوت آن‌ها با یکدیگر مربوط به تفسیر ماهیت جشن است و دیگری این که این جشن با کدام یک از ایزدان در پیوند است. برخی وارداوار را با آستغیک[۳۴] و دیگران با آناهیتا و برخی دیگر با طوفان نوح در پیوند می‌دانند.

وارتاپت ملیک پاشایان[۳۵] می‌نویسد: «وارداوار در زبان سانسکریت به معنی وارت (آب)، وار (پاشیدن) و شستن است. بدین سان وارداوار به معنی آب پاشی است.

رسم پاشیدن آب در روز وارداوار یا همان جشن آب، می‌توانست در پیوند با پرستش آب باشد. روزگاری آب نماد پاکیزگی، و وسیله حاصلخیزی بود و از این رو پرستیده می‌شد. آب برای افسونگری و پیشگویی نیز کاربرد داشت و برای راندن دیوها و ارواح پلید به کار می‌رفت.

جشن دگرگونی سیما پس از گریگور روشنگر به وارداوار پیوست، گویا در سده‌های ۵ و ۶ میلادی، ارمنیان جشن دگرگونی سیما را به وارداوار پیوند دادند.

  • جشن باریگندان

جشن باریگندان از جشن‌های مشترک ایرانیان و ارمنیان است که افزون بر تشابه اسمی، آداب و سنن برگزاری آن‌ها نیز شبیه هم است. باریگندان به معنی زندگی نیکو، سرور و شادمانی و فراوانی نعمت است. این جشن از جشن‌های روزگاران پیش از مسیحیت ارمنیان است و هم‌زمان با جشن ناواسارد برگزار می‌شد.

از ویژگی‌های باریگندان برقراری مساوات کامل میان طبقات مردم بود. در آن روز همگان از آزادی کامل برخوردار بودند و اجازه داشتند بی پروا، از اعمال بزرگان و توانگران انتقاد کنند. ارمنیان هم‌اکنون نیز در روز پیش از آغاز ایام روزه بزرگ، جشن باریگندان را برگزار می‌کنند. کسانی که قصد دارند روزه بگیرند در این شب سفره شام را رنگین تر و مفصل تر از شب‌های دیگر می‌گسترند و با اقوام و خویشان به جشن و سرور می‌پردازند.

در آن شب جوانان ارمنی لباسی برای خود فراهم می‌سازند و نقابی بر چهره می‌گذارند، به‌طوری‌که شناخته نشوند. دو جوان دیگر که یکی لباس عروس و دیگری لباس داماد بر تن کرده همراه دسته حرکت می‌کنند و به منازل می‌روند و به جشن و سرور می‌پردازند.

جشن‌های کلیسای ارمنی[ویرایش]

آیین‌های کلیسای رسولی ارمنی و پاتاراک[۳۶] مقدسی که به مناسبت‌های ویژه و در روزهای یکشنبه برگزار می‌شود، مختص جشن‌ها یادبودها و مناسبت‌های گوناگون است. از این دیدگاه، کلیسا روزهای خود را به سه گروه بخش می‌کند:(روزهای جشن، روزهای مقدس و روزهای پرهیز)

جشن‌ها نیز به نوبه خود دارای بخش‌های زیر هستند:(جشن‌های مسیحایی، جشن‌های مریم خدازای مقدس، جشن‌های کلیسایی و جشن‌های ملی و دینی)

جشن‌های مسیحایی ویژه رویدادهای زندگی عیسی مسیح است، مانند:(میلاد یا ظهور خدایگان ما عیسی مسیح و غسل تعمید و شامل چند جشن دیگر)جشن‌های مریم خدازای چنین اند:(بار گرفتن آنا، میلاد مریم مقدس و انتقال مریم خدازای مقدس و شامل چند جشن دیگر)جشن‌های صلیبی چنین اند:(جشن (نمایانی صلیب مقدس و یافتن صلیب و شامل چند جشن دیگر) جشن‌های کلیسایی چنین اند:(جشن فرود نور و یکشنبه نخستین ماتور[۳۷] و شامل چند جشن دیگر)

  • ناخادُناک به معنی پیش جشن

پیش جشن در روز پیش از جشن‌های بزرگ و در پایان مراسم برگزار می‌شود. چنان‌که ترکیب واژه نشان می‌دهد، پیش جشن به معنی پیش از جشن است و واپسین شامگاه پیش از جشن اصلی است. پیش جشن در روز پیش از جشن‌های خدایگانی و جشن‌های قدیسان بزرگ برگزار می‌شود.

  • ناواگاتیک

ناواگاتیک واژه‌ای است پهلوی که از پارسی به زبان ارمنی راه یافته‌است. (ناو) در زبان پهلوی و زبان پارسی میانه به معنی (نو)، و (گات) در زبان اوستایی به معنی خانه است. معنی این واژه خانه نو و بنیادی نوساز است.

در واژه‌نامه مالخاسیان[۳۸] دربارهٔ ناواگاتیک آمده‌است: «جشن گشایش، ساخت و نوسازی خانه نو، جشن و ضیافتی که در سالروز گشایش خانه یا بنیاد یا عقد و ازدواج برپا می‌شود.»

در گذشته رسم بود که هر بنیاد، ساختمان یا مکانی دینی با تشریفات ویژه‌ای گشایش می‌یافت. این رسم در نزد مصریان، یونانیان، رومیان و یهودیان گسترش بسیار یافته بود.

  • جراگالویتس به معنی چراغ افروزی

روز پیش از جشن میلاد مسیح و جشن (زادیک) را (جراگالویتس) می‌نامند. جراگالویتس به معنی افروختن چراغ، و روشن کردن شمع است. رسم چنین بود که در جشن‌های مهم و بزرگ، قندیل‌های کلیسا را روشن می‌کردند و به حاضران شمع می‌دادند تا روشن کنند. اکنون روز پیش از جشن‌های میلاد مسیح و زادیک را جراگالویتس می‌نامند.

در نزد ارمنی‌های ایران چنین رسم است که نان مقدسی،[۳۹] که پیش از تبرک خانه آورده شده‌است به دست بزرگتر خانواده میان حاضران بخش می‌شود و هر کس تکه‌ای از نان مقدس را در جام خود می‌اندازد و روی آن شراب سرخ می‌ریزد و این‌گونه به هم تبریک می‌گویند. شام در برگیرنده کوکو، پلو، ماهی، تخم مرغ و شراب سرخ است.

  • سورب دزنوند به معنی جشن میلاد مسیح

سورب دزنوند یا کریسمس یا جشن میلاد مسیح خدایگان ما با مراسمی پرشکوه و با حضور انبوه دینداران در سراسر جهان مسیحی برگزار می‌شود. میلاد مسیح، که نام کهن تر آن ظهور خداوند و تعمید است، دیرینه‌ترین و مردمی‌ترین جشن مسیحیان است.

تولد عیسی

در دوران آغازین مسیحیت، روز میلاد مسیح با نام ظهور خداوند معروف بود. در همان روز، از تعمید عیسی، پای بوس رفتن مغان،[۴۰] و عروسی قانا[۴۱] که نخستین تجلی خداوند بود و پیشامدهای دیگر مربوط به میلاد مسیح نیز نام برده می‌شد.

کلیسای ارمنی تا امروز رسم دیرین را نگاه داشته‌است و میلاد و تعمید عیسی را در یک روز برگزار می‌کند. دربارهٔ تاریخ تولد عیسی آگاهی‌های دقیق و موثقی در دست نیست. انجیل‌ها نیز در اینباره آگاهی‌های ناچیزی می‌دهند. هیچ منبعی هم نیست که با آن بتوان تاریخ دقیق میلاد مسیح را نشان داد.

منزل مریم مقدس

بر اساس منابع معتبر از نیمه‌های سده دوم میلادی جشن ظهور خداوند در ششم ژانویه برگزار می‌شد، و برگزاری این جشن جنبه‌ای همگانی داشت. همه مسیحیان تا سده چهارم میلادی جشن ظهور خداوند را با هم در ششم ژانویه جشن می‌گرفتند. پس از سده ۴ میلادی به تصویب کلیسای کاتولیک رم، میلاد مسیح را در ۲۵ دسامبر برابر با ۵ دی و تعمید را در ۶ ژانویه جشن گرفتند. تاریخ میلاد مقدس مسیح یک موضوع عقیدتی نیست، بلکه تنها یک حساب گاه‌شماری است و در این روزها برای کلیساها هیچ‌گاه موضوع بحث‌انگیزی نخواهد بود.

  • جرااُرهْنِک به معنی تبرک آب

پس از پاتاراک مقدس، بدون درنگ مراسم تبرک آب آغاز می‌شود. تبرک آب نماد تعمید مسیح است. این آیین در آغاز تنها ویژه کلیسای اورشلیم بود و در کناره رود اردن برگزار می‌شد. سپس مراسم تبرک آب در میان دیگر کلیساهای مسیحی نیز گسترش یافت و برقرار شد.

آرامگاه مریم مقدس

در تاریخ ارمنیان، از دو مراسم تبرک آب یاد شده‌است:یکی در سال ۱۰۲۲م در روزگار جاثلیق پتروس یکم،[۴۲] در نزدیکی ترابزون در رود چوروخ[۴۳] به همراه یونانی‌ها زمانی که جاثلیق ارمنیان به بوزانتیون سفر می‌کرد. به هنگام تبرک آب پیشامد شگفت‌انگیزی روی داد و آب رودخانه برگشت از این رو جاثلیق پتروس را گِتادارتس (به زبان ارمنی به معنی رود برگردان است) نامیدند. دومی در ۱۲۱۱م در سیس پایتخت پادشاهی ارمنی کیلیکیه در روزگار پادشاه لوون دوم برگزار شد.

  • مِرِلوتس به معنی یادبود مردگان

فردای جشن‌های بزرگ (جشن‌های میلاد مسیح، زادیک، وارداوار،انتقال مریم خدازای مقدس و صلیب مقدس) روز یادبود مرگان است. در روز یادبود مردگان همگان به آرامگاه می‌روند و مزار مردگان خویش را تبرک می‌دهند.

  • مِتس باس به معنی روزه بزرگ

از جشن باریگندان تا زادیک را روزه بزرگ می‌نامند. زیرا ۴۰ روز می‌باشد. روزه بزرگ را بدان سبب که ۴۰ روز دارد، چهل‌گانه نیز می‌نامند. روزگاری نان و نمک نیز می‌گفتند. در قدیم در برخی روزهای روزه بزرگ نان و نمک می‌خوردند یا روزه را با نان و نمک پایان می‌دادند.

پرهیز به معنی نخوردن برخی خوراکی‌ها، از جمله گوشت، لبنیات، تخم مرغ و وقف خود به ریاضت، استغفار و توبه است. همچنین روزهای اندیشیدن، خودآزمایی، پشیمانی است. روزه‌ها را می‌توان به گونه زیر بخش کرد:(روزه‌های یک روزه، روزه نخستگان، روزه یک هفته‌ای و روزه ناواگاتیک و روزه بزرگ)

مسیح چهل روز به بیابان رفت تا نیایش، روزه داری و توبه کند. در انجیل‌ها این رویداد با جزئیات بسیار نگاشته شده‌است. در آنجا از آزمایش عیسی به دست ابلیس و از بیرون آمدن بی‌گزند و پیروزمند از این آزمایش نیز سخن می‌رود. انزوای چهل روزه مسیح، یک دوره آمادگی همراه با نیایش، روزه داری و توبه برای کارکرد گسترده خود بود. یک دوره اندیشیدن و تفکر بود برای موعظه و کار آینده اش.

  • میجینک به معنی میانگان

نیمه روزه بزرگ یا روز بیست و چهارم روزه را میجینک به معنی میانگان می‌نامند. در بامداد مراسم (آرِواگال، به معنی سپیده دمان، مراسم دینی است که به هنگام برآمدن خورشید برگزار می‌شود) و در شامگاه نیایش (یِکِستسه، به معنی بیاید رحمت تو، دعا خوانده می‌شود، دعایی شامگاهی است که با همین واژه بیاید آغاز می‌شود) برگزار شود.

در این روز بر حسب رسم در میان روزه داران، نوعی نان شیرینی موسوم به گاتا (شیرینی) که از نان فطیر درست می‌شود بین آن‌ها تقسیم می‌شود و در قطعه‌ای از این نان، سکه‌ای فلزی گذاشته می‌شود که در باور مردم اگر آن سکه فلزی سهم کسی شد آن فرد در آن سال موفقیت‌های عظیمی کسب خواهد کرد.

  • تساقکازارد (دزاقکازارد) به معنی گل‌آرایی
گل‌آرایی

آخرین یکشنبه روزه بزرگ را گل‌آرایی می‌نامند. انجیل روز یکشنبه گل‌آرایی در برگیرنده چند رویداد از زندگی مسیح است، مانند زنده شدن غازاروس، ورود شکوه مند مسیح به اورشلیم، استقبال پرشور مردم، و در پایان پاکسازی عبادت گاه.

(عیسی به گونه‌ای شکوه مند برنشسته بر کره‌ای به اورشلیم درآمد. مردم شاخه‌های زیتون و نخل در دست گرفته، برای گذاشتن آنان جامه‌ها را پیش پای وی گستراندند، استقبالی پرشور کردند و همهمه سردادند که اوسانا[۴۴] سپاس او را که به نام خداوند می‌آید. اما عیسی استوار و بی اعتنا به این شکوه به عبادت گاه رفت و درآنجا تازیانه‌ای از ریسمان بدست گرفته و عبادتگاه را از صرافان و کبوترفروشان پاک کرد، تا به مردم بفهماند که عبادت گاه خانه خداست و باید تنها خانه نیایش باشد)

در یکشنبه گل‌آرایی، کلیساها را با شاخه‌های نخل و ترکه‌های زیتون می‌آرایند تا رویداد ورود عیسی به اورشلیم را غنی تر و مجسم تر کنند. در حین تبرک محصول، شاخه‌های زیتون یا بید (سرده) را برکت داده و در میان مردم پخش می‌کنند.

  • زادیک

زادیک و رستاخیز مسیح در گاهنامه کلیسا جدا از هم می‌آیند و چنین نوشته می‌شوند:(زادیک. رستاخیز خدایگان ما عیسی مسیح)

از آداب و رسوم زادیک می‌توان تنها از رنگ کردن تخم مرغ و تخم‌مرغ بازی کرد. تخم مرغ در ادیان گوناگون نماد رستاخیز شمرده می‌شد، زیرا نطفه زندگی نو را در خود دارد. به دیگر سخن، دو زایش دارد. تخم مرغ به نشانه شادمانی به رنگ سرخ رنگ‌آمیزی می‌شد. رنگ سرخ نشانگر خون قربانی نیز بود؛ بنابراین تخم مرغ چونان نشانگر زندگی نو، به دوران پیش از مسیحیت تعلق داشت، اما رنگ کردن تخم مرغ بخشی از آداب بهاری بود. پس از کاربرد یافتن در نزد مسیحیان رنگ سرخ نماد خون سرخ ریخته شده مسیح شد.

  • هامبارتسوم به معنی عروج
عروج

۴۰ روز پس از جشن رستاخیز مقدس در روز پنجشنبه، جشن عروج خدایگان ما عیسی مسیح است. عروج یادبود به آسمان برخاستن عیسی با پیکر شکوه مند خود و نشستن در پهلوی راست خدای پدر است. عروج بر کوه زیتون در پیش چشم حواریون روی داد. اکنون آن کوه را کوه عروج می‌نامند.

عیسی پیش از عروج به شاگردانش دستورها داد و توصیه‌ها کرد، همگان را دعای خیر نمود و به آسمان برخاست. اندکی پس از آن ابری نورانی آمد و او را از دید شاگردان پنهان کرد؛ و آنگاه که شاگردان با حالی دگرگون به آسمان نگاه می‌کردند، دو فرشته پیدا شدند و گفتند:ای مردان جلیل،[۴۵] چرا آسمان را می‌نگرید؟ این عیسی که از میان شما به آسمان برخاست، همان گونه که شما رفتن او را به آسمان دیدید، از آنجا بازخواهد آمد.

  • خاقوق اورهنک به معنی تبرک انگور

در نیایش آمده‌است که خداوند در روز سوم گیاهان و میوه‌های زمین را آفرید، سپس به آدم و حوا زندگی آسوده و پرنعمت بهشت را ارزانی داشت، اما آنان گناه کردند و از بهشت رانده شدند، ولی با ظهور یگانه زاده مردم از تن دادن به گناه و مرگ رها شدند.

برای خوشه‌های انگوری که به کلیسا هدیه آورده شده و برای کسانی که آن‌ها را می‌چشند از خداوند طلب دعای خیر می‌شود، تا آن‌ها سزاوار توبه گناهان باشند و تن و روان آنان تندرست باشد.

در ارمنستان پیش از مسیحیت نیز همان رسوم برقرار بود. ارمنیان نخستین خرمن سال و نخستین میوه را به عبادت گاه پیشکش می‌کردند. در جشن‌های ناواسارد، ایزدان به ویژه آنانی که ایزد فراوانی میوه و محصول بودند در روز جشن خود از سوی دینداران مقدار بسیاری میوه هدیه می‌گرفتند.

شام آخر اثر لئوناردو دا وینچی، رنگ لعابی روی اندود (یا پلاستر) دیوار، اندازه ۴۶۰×۸۸۰ سانتی‌متر

عیسی بارها خود را به تاک انگور تشبیه کرده‌است. شراب مراسم پاتاراک از انگور فراهم شد. عیسی در شام آخر شراب سرخ را برگرفت، خشنودی نمود و به شاگردان داد و گفت:(این خون من است)

از دیگر جشن‌های کلیسای ارمنی را می‌توان به:

«جشن (آنواناگوچوتیون به معنی نامگذاری) روز هشتم پس از میلاد مسیح، روز نامگذاری عیسی مسیح است. روزه (آراجاوُراتس باهک به معنی روزه نخستگان)، نخستین روزه‌ای که گریگور روشنگر برقرار کرد روزه نخستگان نام گرفت. یکشنبه رانده شدن به جای واژه ارمنی آرتاکسمان گیراگی، دومین یکشنبه روزه بزرگ، یکشنبه رانده شدن نام دارد و به رانده شدن آدم از بهشت می‌پردازد. یکشنبه نابخرد به جای واژه ارمنی آنارکی گیراگی، سومین یکشنبه روزه بزرگ را یکشنبه نابخرد می‌نامند. یکشنبه کارگزار به جای واژه ارمنی دندِسی گیراگی، چهارمین یکشنبه روزه بزرگ را یکشنبه کارگزار می‌نامند. یکشنبه دادور به جای واژه ارمنی داداوُری گیراگی، پنجشنبه یکشنبه روزه بزرگ را یکشنبه دادور می‌نامند. یکشنبه ظهور به جای واژه ارمنی گالستیان گیراگی، ششمین یکشنبه روزه بزرگ را یکشنبه ظهور می‌نامند. پنجاهه به جای واژه ارمنی هینونک، فاصله پنجاه روز از (زادیک) تا جشن (فرود روح القدس) را پنجاهه یعنی پنجاه روز می‌نامند. یکشنبه نو به جای واژه ارمنی نُرگیراگی، یکشنبه پس از زادیک را یکشنبه نو یا زادیک دوباره (به جای واژه ارمنی گِرگنازادیک ) می‌نامند. یکشنبه نخستین ماتور یا یکشنبه سبز به جای واژه ارمنی آشخاراماتور، نخستین ماتور جشن کلیسایی است که پس از زادیک برگزار می‌شود. یکشنبه سرخ به جای واژه ارمنی گارمیرگیراگی، دومین یکشنبه زادیک را یکشنبه سرخ می‌نامند. گل‌آرایی دوم به جای واژه ارمنی یِرکْرُرد تساقکازارد، هفتمین یکشنبه زادیک که پس از عروج می‌آید، گل‌آرایی دوم نام دارد. جشن فرود نور به جای واژه ارمنی شوقاگات. جشن هفته مهتر به جای واژه ارمنی آواگ شابات، از روز دوشنبه جشن گل‌آرایی تا روز زادیک را هفته مهتر می‌نامند. فرود روح القدس، به جای واژه ارمنی هوکه گالوست، پنجاه روز پس از زادیک مقدس، جشن فرود روح القدس است. فرود روح القدس آمدن روح القدس به شکل کبوتر بر حواریون است.انتقال مریم خدازای مقدس به جای واژه ارمنی وراپوخوم، مریم مقدس در آرامش و آسودگی درگذشت. حواریون و مسیحیان خداپرست او را به خاک سپردند. برتولما (بارتلمیوس) مقدس در هنگام خاکسپاری حضور نداشت، اما او خواستار دیدن قبر وی شد، به همراه حواریون به محل دفن او رفت، سنگ قبر را برداشتند، اما پیکر مریم مقدس را در آن ندیدند.»

سرود بزرگداشت مریم مقدس در جشن وراپوخوم: «ای مادر و دوشیزه و تیماردار مسیح، تو که همیشه شفیع جهانیان هستی، جمله اقوام تو را ستایش و شکر می‌گویند. کبوتر پاک و عروس آسمان، مریم، نیایشگاه و نشستگاه پسر خدا. جمله اقوام تو را شکر می‌گویند.»

«در میان گناهانم گمگشته‌ام. تو ای رهایی‌بخش گناه کاران. ای مادر خدایگان، آه، ای مادر خدایگان. حداقل قطره‌ای برافشان. از زندگی توانمند دوشیزه ات. آه، از زندگی توانمندت. از خوشی‌های پیشینم، به حق رانده شدم. بر منِ بی نوا، آه برمنِ بی نوا، این زمین، آه برمنِ بی نوا. خار و خس رویاند، آه برمنِ بی نوا»

جستارهای وابسته[ویرایش]

برابرهای انگلیسی[ویرایش]

  1. Mkrtich Khrimian
  2. St. Aristaces I
  3. St. Vrtanes I
  4. St. Husik I
  5. St. Nerses I
  6. Vramshapuh hinili
  7. Moses III of Armenia
  8. Aghbaketsi
  9. Yacob IV de Djoulfa
  10. Eghiazar Ier Aynt‘apc‘i
  11. Gevork IV Kostandnupolsec‘i
  12. George V of Armenia
  13. Khoren I of Armenia
  14. George VI of Armenia
  15. Karekin I
  16. Karekin II
  17. Antelias
  18. vartapetutyun
  19. zayraguyn vartapet
  20. yepiskopos
  21. Voskan Yerevantsi

پانویس[ویرایش]

  1. Panossian, Razmik (2006). The Armenians: From Kings and Priests to Merchants and Commissars. New York: Columbia University Press. pp. 43–44. ISBN 978-0-231-13926-7. The Armenian Apostolic Church formally became autocephalous—i.e. independent of external authority—in 554 by severing its links with the patriarchate of Constantinople.
  2. "Catholicos of All Armenians". armenianchurch.org. Mother See of Holy Etchmiadzin.
  3. اسقف اعظم آرداک مانوکیان، خصوصیات سازمان اداری کلیسای ارمنی، ترجمه کشیش میکایلیان، تهران 1361،انتشارات نائیری، ص 16
  4. "Origins of Armenian Christianity". The Armenian Prelacy - Ազգային Առաջնորդարան. Retrieved 2018-09-25.
  5. شاوارشان نام قدیمی منطقه‌ای در شمال غربی ایران است که مرکز آن شهر ماکو بوده و شهرها و نواحی مربوط به شهرستان‌های شوط، پلدشت، چالدران، چایپاره و بخش‌هایی از شهرستان خوی از توابع آن بوده‌است.
  6. در حال حاضر در دو کیلومتری شمال غربی کلیسا، بر بلندای تپه‌ای، نمازخانه‌ای وجود دارد که طبق گفته‌ها محل شهادت و مدفن ساندوخت می‌باشد.
  7. کلیسای بارتوقیمئوس مقدس واقع در نزدیکی شهر باش قلعه در شرق ترکیه برای ارمنیان، همچون قره کلیسا در ایران، اهمیت مذهبی بسیار زیادی دارد. در محراب کلیسا قبر بارتوقیمئوس قدیس، از حواریون حضرت مسیح، واقع است که از قرن اول میلادی تا سال۱۹۱۵ م زیارتگاه مسیحیان، به خصوص ارمنیان، بوده‌است و بعد از قتل‌عام ارمنیان و آشوریان منطقه، متروکه و قسمتی از آن تخریب شد. از آنجا که این مکان برای مسیحیان اهمیت بسزایی دارد، برای جلوگیری از مرمت و زیارت آن توسط مسیحیان، به خصوص ارمنیان، درگیری با کردهای منطقه را بهانه قرار دادند و با احداث پادگان در اطراف آن، منطقه را نظامی اعلام کردند.
  8. گوقتان، ولایتی از واسپوراکان در زمان ارمنستان بزرگ، در ساحل چپ رود ارس
  9. ه. آبیش، از ورای خاک قفقاز، چاپ 1896 وین، جلد اول
  10. م. اورمانیان، کتاب کلیسای ارمنی، چاپ 1910 پاریس
  11. اسقف و نویسنده و حکیم الهی فرانسوی
  12. کتاب بالتروسایتیس، مطالعات دربارهٔ هنر قرون وسطایی در گرجستان و ارمنستان، چاپ 1929 پاریس
  13. j.burth ملت آرارات، چاپ 1926 لندن
  14. لفظ یونانی بمعنی عمومی است و معرب آن جاثلیق است
  15. "St. Mesrob Mashtotz & The Holy Translators". The Armenian Prelacy - Ազգային Առաջնորդարան. Retrieved 2018-09-25.
  16. James R. Russell. (1999). "Alphabets". In Glen Warren Bowersock, Peter Robert Lamont Brown, Oleg Grabar. Late Antiquity: A Guide to the Postclassical World. Harvard University Press. p. 289. ISBN 0-674-51173-5, en Parameter error in {{isbn}}: Invalid شابک.. "Mastoc' also created the Georgian and Caucasian-Albanian alphabets, based on the Armenian model."
  17. Rayfield, Donald (2000). The literature of Georgia: a history = Kʻartʻuli literaturis istoria (2nd rev. ed. ed.). Surrey: Curzon Press. p. 19. ISBN 0-7007-1163-5.
  18. Grenoble, Lenore A. (2003). Language policy in the Soviet Union. Dordrecht [u.a.]: Kluwer Acad. Publ. p. 116. ISBN 1-4020-1298-5.
  19. Bowersock, G.W. ; Brown, Peter; editors, Oleg Grabar, (1999). Late antiquity: a guide to the postclassical world (2. print. ed.). Cambridge, Mass. : Belknap Press of Harvard Univ. Press. p. 289. ISBN 0-674-51173-5, en Parameter error in {{isbn}}: Invalid شابک..
  20. کریستین سن، آرتور. ایران در زمان ساسانیان. ترجمهٔ رشید یاسمی. تهران: نگاه، 1387
  21. پارسامیان و دیگران. تاریخ ملت ارمنی. ایروان: انتشارات علمی ارمنستان شوروی، 1963، ج1
  22. از مورخان بزرگ ارمنی. از جمله اسناد مهم تاریخی ای که به دست وی نگاشته شده حوادث مربوط به جنگ آوارایر است. او در نوشته‌های خود اطلاعاتی جامع در خصوص حوادث سال451 م و اتفاقاتی که بین ارمنستان و دولت ساسانی اتفاق افتاده ارائه می‌دهد.
  23. "The Persian War and The Council of Chaceldon". The Armenian Prelacy - Ազգային Առաջնորդարան. Retrieved 2018-09-25.
  24. برخی از مورخان بر این باورند علی‌رغم اینکه واساک سیونی، رهبر خاندان سیونی، به اطاعت یزدگرد دوم درآمده بود برخی از رؤسای قبایل این خاندان به همراه افرادشان از او سرپیچی کردند و در این جنگ در برابر سپاهیان ساسانی قرار گرفتند.
  25. اکثر مورخان دشت آوارایر را محل اصلی تلاقی سپاه ارمنستان و ساسانیان می‌دانند. این دشت در ناحیهٔ قره ضیا الدین واقع در آذربایجان غربی و در نزدیکی رودخانهٔ آق چای قرار داشته. آرداز (ماکوی امروزی) نیز از استان‌های ارمنی‌نشین ایران در دورهٔ ساسانی بود که از کوه آرارات کوچک تا مرزهای شهر خوی را شامل می‌شد و از سوی شرق تا رود ارس و از غرب تا مرزهای بایزید امتداد داشت. نک: هایک آجمیان، کلیسای تادئوس مقدس (تهران: آنی، 1959)، ص4 و 5.
  26. در منابع رومی شمار سپاهیان ارتش ساسانی دویست هزار نفر ذکر شده‌است.
  27. یقیشه. تاریخ وارطان. ایروان: دانشگاه ایروان، 1989
  28. اورمانیان، کتاب کلیسای ارمنی، چاپ 1910 پاریس، صفحات 11 و 13
  29. اسقف اعظم آرداک مانوکیان، شوغارزاک، جلد اول، تهران،1375، ص 26-28
  30. ماس در زبان ارمنی به معنی بخش و پاره‌ای از چیزی است. در این‌جا نان نازک و متبرکی است که در کلیسا فراهم می‌شود و میان دینداران تقسیم می‌کنند.
  31. گوسان یا کوسان واژه‌ای است پهلوی به معنی خنیاگر و آوازخان.
  32. دشتستان به ارمنی آنداستان، مراسم تبرک باغ و کشتزار و دشت را گویند.
  33. خونچا شکل ارمنی شده واژه فارسی خوانچه به معنی خوان و سفره کوچک است.
  34. آستغیک ایزد بانوی عشق و زیبایی ارمنستان باستان، همتای آفرودیته یونان باستان بود.
  35. کتاب پرستش ایزد بانو آناهید، چاپ ایروان 1968م
  36. پاتاراک در ارمنی یعنی هدیه و عطا. مراسمی است در کلیسای ارمنی که در آن نان و شراب قرمز را به یادگار جسم و خون مسیح، برای تبرک و پیوند با مسیح به دینداران داده می‌شود.
  37. ماتور واژه‌ای است برگرفته از زبان یونانی به معنی جای شهیدان، شهادت گاه و نماز خانه. نخستین نماز خانه‌ای که شاگردان مسیح ساختند به (نخستین ماتور) معروف شد.
  38. استپان مالخاسیان، فرهنگ ارمنی به ارمنی،4 جلد، نائیری، تهران،1361
  39. نان گرد و کوچکی است که در کلیسا پخته می‌شود و پیش از فرارسیدن جشن میلاد و تعمید مسیح میان دینداران تقسیم می‌شود.
  40. در انجیل آمده‌است که چون عیسی تولد یافت تنی چند از مغان به پای بوسی وی رفتند.
  41. در انجیل یوحنا، باب 2 آمده‌است که در روستای قانا در جلیل جشن عروسی برپا بود و مریم خدازای مقدس، عیسی مسیح و شاگردانش نیز به این جشن دعوت شده بودند. عیسی مسیح درآنجا نخستین معجزه خود را نمایاند و خم‌های پرآب را تبدیل به شراب کرد.
  42. پتروس یکم، جاثلیق ارمنستان (1058م-1019م)
  43. چوروخ (آکامسیس باستانی) رودی است که از فلات ارمنستان سرچشمه گرفته به دریای سیاه می‌ریزد.
  44. اوسانا شکل ارمنی شده واژه عبری (هوشیعانا) است به معنای (نجات بده ما را)
  45. جلیل بخشی از سرزمین فلسطین در غرب دریاچه طبریه بود.

منابع[ویرایش]

  • تاریخ کلیسای ارمنی، نگارش دکتر ادیک باغداساریان، تهران ۱۳۸۰. شابک:۲-۰۷۴۵-۰۶-۹۶۴
  • جشن‌های کلیسای ارمنی، نویسنده:اسقف آرداک مانوکیان، ترجمه:گارون سارکسیان،انتشارات نائیری ۱۳۸۹. شابک:۰-۰۳-۵۳۰۷-۶۰۰
  • ارمنیان و سلسلهٔ پادشاهان ساسانی، نویسنده:آرپی مانوکیان، فصلنامه فرهنگی پیمان - شماره ۴۴ - سال یازدهم - تابستان ۱۳۸۷
  • هراند پاسدرماجیان، تاریخ ارمنستان، تهران: انتشارات زرین، ۱۳۷۷. شابک ‎۹۶۴-۴۰۷-۰۱۳-۵
  • چلیپاسنگ یا خاچکار، نویسنده: باگرات اولوبابیان، مترجم: ادوارد هاروتونیان، فصلنامه فرهنگی پیمان - شماره ۳۳ - سال نهم - پاییز ۱۳۸۴
  • نقش کلیسای ارمنی در تداوم و استمرار هویت ارمنیان، نویسنده: دکتر فرحناز توکلی، فصلنامه فرهنگی پیمان - شماره ۵۲ - سال چهاردهم - تابستان ۱۳۸۹
  • کتاب ارمنیان ایران، نویسنده:آندرانیک هوویان، (جشن‌ها و اعیاد مشترک ایرانیان و ارمنیان صفحه ۱۶۳) تهران ۱۳۸۰، مرکز بین‌المللی گفتگوی تمدنها،انتشارات هرمس. شابک: ۲-۰۰۷-۳۶۳-۹۶۴
  • جشن‌های مشترک میان ارمنیان و ایرانیان، نویسنده: دکتر ماریا آیوازیان، فصلنامه فرهنگی پیمان - شماره ۲۸ - سال هشتم - تابستان 1383 [۱]
  • تعاملات تاریخی و فرهنگی ایران و ارمنستان از عصر کهن تا کنون، نویسنده: دکتر مهران شیراوند، فصلنامه فرهنگی پیمان - شماره ۵۸ - سال پانزدهم - زمستان 1390 [۲]
  • Armenian Prelacy

Armenian Apostolic Church
Armenian: Հայ Առաքելական Եկեղեցի
Մայր Տաճար 22.jpg
Etchmiadzin Cathedral, the mother church of the Armenian Apostolic Church
ClassificationOriental Orthodox
PolityEpiscopal
GovernanceHoly See of Cilicia
HeadCatholicos of All Armenians Karekin II
RegionArmenia, Armenian diaspora
LanguageClassical Armenian
LiturgyArmenian Rite
HeadquartersEtchmiadzin Cathedral, Mother See of Holy Etchmiadzin, Vagharshapat, Armenia
FounderGregory the Illuminator
Apostles Bartholomew and Thaddeus through apostolic succession, by Armenian Apostolic tradition
Originc. 1st century
Separated fromPatriarchate of Constantinople in the Second Council of Dvin (554)[1]
Members9,000,000 (self-reported)[2]
Official websitewww.armenianchurch.org
Part of a series on
Armenians
Flag of Armenia.svg
Armenian culture
Architecture · Art
Cuisine · Dance · Dress
Literature · Music · History
By country or region
Armenia · Artsakh
See also Nagorno-Karabakh
Armenian diaspora
Russia · France · India
United States · Iran · Georgia
Azerbaijan · Argentina · Brazil
Lebanon · Syria · Ukraine
Poland · Canada · Australia
Turkey · Greece · Cyprus
Egypt · Singapore
Subgroups
Hamshenis · Cherkesogai · Armeno-Tats · Lom people · Hayhurum
Religion
Armenian Apostolic · Armenian Catholic
Evangelical · Brotherhood ·
Languages and dialects
Armenian: Eastern · Western
Persecution
Genocide · Hamidian massacres
Adana massacre · Anti-Armenianism
Hidden Armenians

The Armenian Apostolic Church (Armenian: Հայ Առաքելական Եկեղեցի, romanizedHay Aṙak'elakan Yekeghetsi)[note 1] is the national church of the Armenian people. Part of Oriental Orthodoxy, it is one of the most ancient Christian communities.[3] The Kingdom of Armenia was the first state to adopt Christianity as its official religion under the rule of King Tiridates in the early 4th century.[4][5] The church originated in the missions of Apostles Bartholomew and Thaddeus in the 1st century, according to tradition.

It is sometimes referred to as the Armenian Orthodox Church or Gregorian Church. The latter is not preferred by the church itself, as it views the Apostles Bartholomew and Thaddeus as its founders, and St. Gregory the Illuminator as merely the first official governor of the church. It is also simply known as the Armenian Church.

History

Origins

Baptism of Tiridates III.l

The Armenian Orthodox Church believes in apostolic succession through the apostles Bartholomew and Thaddeus.[6][7][8] According to tradition, the latter of the two apostles is said to have cured Abgar V of Edessa of leprosy with the Image of Edessa, leading to his conversion in 30 AD. Thaddaeus was then commissioned by Abgar to proselytize throughout Armenia, where he converted the king Sanatruk's daughter, who was eventually martyred alongside Thaddeus when Sanatruk later fell into apostasy. After this, Bartholomew came to Armenia, bringing a portrait of the Virgin Mary, which he placed in a nunnery he founded over a former temple of Anahit. Bartholomew then converted the sister of Sanatruk, who once again martyred a female relative and the apostle who converted her. Both apostles ordained native bishops before their execution, and some other Armenians had been ordained outside of Armenia by James the Just.[7][8] Scholars including Bart Ehrman, Han Drijvers, and W. Bauer dismiss the conversion of Abgar V[9] as fiction.

According to Eusebius and Tertullian, Armenian Christians were persecuted by kings Axidares, Khosrov I, and Tiridates III, the last of whom was converted to Christianity by Gregory the Illuminator.[6] Ancient Armenia's adoption of Christianity as a state religion (the first state to do so) has been referred to by Nina Garsoïan as "probably the most crucial step in its history."[10] This conversion distinguished it from its Iranian and Mazdean roots and protected it from further Parthian influence.[6][10] According to Mary Boyce, the acceptance of Christianity by the Arsacid-Armenian rulers was partly in defiance of the Sassanids.[11]

When King Tiridates III made Christianity the state religion of Armenia between 301 and 314, it was not an entirely new religion there. It had penetrated the country from at least the third century, and may have been present even earlier.[12]

Tiridates declared Gregory to be the first Catholicos of the Armenian Orthodox Church and sent him to Caesarea to be consecrated. Upon his return, Gregory tore down shrines to idols, built churches and monasteries, and ordained many priests and bishops. While meditating in the old capital city of Vagharshapat, Gregory had a vision of Christ descending to the earth and striking it with a hammer. From that spot arose a great Christian temple with a huge cross. He was convinced that God intended him to build the main Armenian church there. With the king's help he did so in accordance with his vision, renaming the city Etchmiadzin, which means "the place of the descent of the Only-Begotten".[13]

Initially, the Armenian Orthodox Church participated in the larger Christian world and its Catholicos was represented at the First Council of Nicea (325). St. Vrtanes I the third Catholicos of the Armenian Apostolic Church through (333–341 AD), sent a letter with specific questions to Macarius of Jerusalem who was the Bishop of Jerusalem from (312-335, or 336 AD) sent to Jerusalem by a delegation of Armenian priests on the occasion of the Encaenia, in dedication of the Church of the Holy Sepulcher in Jerusalem in September 335 AD. In Macarius of Jerusalem letter to the Armenians in 335 AD, it seeks to correct irregularities in the initiation rites of Baptism and the Eucharist currently in use in the Armenian Church by articulating present practices in Jerusalem. In so doing, it reveals the divergent forms being practiced in Armenia, which have strong echoes of old East Syriac Rite. Orthopraxy was conceived by Vrtanes and his Armenian colleagues in terms of liturgical performance in Jerusalem. In 353, King Papas (Pap) appointed Catholicos Husik without first sending him to Caesarea for commissioning before Rome had any plans for a universal Roman church.[14] Its Catholicos was still represented at the First Council of Constantinople (381).

Christianity was strengthened in Armenia in the 5th century by the translation of the Bible into the Armenian language by the native theologian, monk, and scholar, Saint Mesrop Mashtots. Before the 5th century, Armenians had a spoken language, but it was not written. Thus, the Bible and Liturgy were written in Greek or Syriac rather than Armenian. The Catholicos Sahak commissioned Mesrop to create the Armenian alphabet, which he completed in 406. Subsequently, the Bible and Liturgy were translated into Armenian and written in the new script. The translation of the Bible, along with works of history, literature and philosophy, caused a flowering of Armenian literature and a broader cultural renaissance.[15]

Although unable to attend the Council of Ephesus (431), Catholicos Isaac Parthiev sent a message agreeing with its decisions.[16] However, non doctrinal elements in the Council of Chalcedon caused certain problems to arise.

Independence

At the First Council of Dvin in 506 the synod of the Armenian, Georgian, and Caucasian Albanian bishops were assembled during the reign of Catholicos Babken I. The participation of the Catholicoi of Georgia and Albania were set to make clear the position of the churches concerning the Council of Chalcedon. The "Book of Epistles" mentions that 20 bishops, 14 laymen, and many nakharars (rulers of Armenia) participated in the council. The involvement in the council discussion of different level of lay persons seemed to be a general rule in Armenia.

Almost a century later (609–610) the 3rd Council of Dvin was convened during the reign of Catholicos Abraham I of Aghbatank and Prince Smbat Bagratuni, with clergymen and laymen participating. The Georgian Church disagreed with the Armenian Church, having approved the christology of Chalcedon. This council was convened to clarify the relationship between the Armenian and Georgian churches. After the Council, Catholicos Abraham wrote an encyclical letter addressed to the people, blaming Kurion and his adherents for the schism. The Council never set up canons; it only deprived Georgians from taking Communion in the Armenian Church.[17][18] Despite this, the Albanian Church remained under the jurisdiction of the Armenian Church while in communion with the Georgian Church.

Miaphysitism versus monophysitism

Like all Oriental Orthodox Churches, the Armenian Church has been referred to as monophysite by both Roman Catholic and Eastern Orthodox theologians because it rejected the decisions of the Council of Chalcedon, which condemned the belief of one incarnate nature of Christ (monophysis). The Armenian Church officially severed ties with Rome and Constantinople in 554, during the Second Council of Dvin where the Chalcedonian dyophysite christological formula was rejected.[citation needed]

However, again like other Oriental Orthodox Churches,[19] the Armenian Orthodox Church argues that the identification as "monophysitism" is an incorrect description of its position.[20] It considers Monophysitism, as taught by Eutyches and condemned at Chalcedon, a heresy and only disagrees with the formula defined by the Council of Chalcedon.[20] The Armenian Church instead adheres to the doctrine defined by Cyril of Alexandria, considered as a saint by the Chalcedonian Churches as well, who described Christ as being of one incarnate nature, where both divine and human nature are united (miaphysis). To distinguish this from Eutychian and other versions of Monophysitism this position is called miaphysitism. Whereas the prefix "mono-" (< Greek μονο- < μόνος) means "single, alone, only",[21][22] thus emphasising the singular nature of Christ, "mia" (μία "one" FEM),[23] simply means "one" unemphatically, and allows for a compound nature.

In recent times, both Chalcedonian and non-Chalcedonian churches have developed a deeper understanding for each other's positions, recognizing their substantial agreement while maintaining their respective positions.

Structure and leadership

Procession of Armenian Priests.

The Armenian Apostolic Church is the central religious authority for the Armenian Orthodox population in Armenia as well as for Armenian Orthodox communities worldwide.

It is headed by a Catholicos (the plural is Catholicoi). It is traditional in Eastern churches for the supreme head of the church to be named 'Patriarch', but in the Armenian Apostolic Church hierarchy, the position of the Catholicos is not higher than that of the Patriarch. The Armenian Apostolic Church presently has two catholicoi (Karekin II, Supreme Patriarch and Catholicos of All Armenians, and Aram I, Catholicos of the Great House of Cilicia), and two patriarchs, plus primates, archbishops and bishops, lower clergy and laity serving the Church.

Both clergy and laity are involved in the administrative structure of the Church. Led by Karekin II, the spiritual and administrative work of the Armenian Church is carried out in Armenia in the areas of religion, preparation of clergy, Christian education, construction of new churches, social services, and ecumenical activities.

The following sees have their own jurisdiction:

The Catholicosate of the Great House of Cilicia located in Antelias, Lebanon, is led by Catholicos Aram I and it has dioceses in the countries of the Middle East, in Europe and in North and South America.

The Armenian Patriarchate of Jerusalem which has jurisdiction over all of the Holy Lands and the Diocese of Jordan, is led by Patriarch Archbishop Nourhan Manougian.

The Armenian Patriarchate of Constantinople and All of Turkey, which has jurisdiction in the modern day Republic of Turkey, is led by Patriarch Archbishop Mesrob Mutafyan.[24]

The three aforementioned historic hierarchical sees administer to the dioceses under their jurisdiction as they see fit, while there is only spiritual authority of the Catholicosate of All Armenians.

Armenian Church in Madras, India, constructed in 1712

In addition to the responsibilities of overseeing their respective Dioceses, each hierarchical See, and the Mother See of Holy Etchmiadzin, has a Monastic Brotherhood.

Seminaries

The Mother See of Holy Etchmiadzin operates two seminaries, the Gevorkian Theological Seminary at the Mother See of Holy Etchmiadzin, and the Vaskenian Theological Academy at Lake Sevan. Over a 6-year course of simultaneous study, students receive both a bachelor's degree and a master's degree in Theology. The Great House of Cilicia operates one seminary, the Seminary of Antelias at Bikfaya, Lebanon. Upon graduation, students receive the equivalent of a high school diploma and pre-graduate theological study.

The Armenian Patriarchate of Jerusalem operates the St. Tarkmanchatz School (high school diploma) as well as the Theological Seminary of the Patriarchate. Graduates from the Theological Seminary can become ordained priests..

The Armenian Patriarchate of Constantinople had its own seminary, the Holy Cross Patriarchal Seminary, which was shut down by Turkish authorities in Turkey along with all other private schools of higher education.

St. Nersess Armenian Seminary in New Rochelle, NY also trains Armenian priests, awarding the Master of Divinity in Theology (through an affiliation with nearby OCA St. Vladimir's Seminary). St. Nersess also offers a Master of Arts in Armenian Christian Studies.[25]

Structure

Archbishop Sebouh Chouldjian washing the feet of children during the Washing of Feet ceremony

Regionally, each area of the world where the Armenian Church and faithful are located has dioceses, which are led by a primate from the Diocesan headquarters. Each diocese is made up of parishes and smaller communities.

The spiritual and administrative bodies representing the authority of the Armenian Church are the following:

The National Ecclesiastical Assembly is the supreme legislative body presided over by the Catholicos of All Armenians. The members of the National Ecclesiastical Assembly are elected by the individual Diocesan Assemblies. The National Ecclesiastical Assembly elects the Catholicos of All Armenians.

The Council of Bishops is an administrative-deliberative body presided over by the Catholicos of All Armenians. It makes suggestions on the dogmatic, religious, church, parish and canonical issues to be discussed as agenda items during the National Ecclesiastical Assembly.

The Supreme Spiritual Council is the highest executive body of the Armenian Church and is presided over by the Catholicos of All Armenians. The members of the Council can be elected by the National Ecclesiastical Assembly or appointed by the Catholicos of All Armenians. The Catholicos of All Armenians, Gevorg V. Soorenian established the Supreme Spiritual Council on January 1, 1924, to replace the Synod of Bishops.

The Diocesan Assembly is the highest legislative (canonical) body of each Diocese and is headed by the Primate of the Diocese. The Diocesan delegates (representatives of each parish community) elect the delegates to the National Ecclesiastical Assembly, the members of the Diocesan Council as well as discuss and decide on administrative issues within the Diocese such as committees, budgets, building, etc. In some Dioceses, the Diocesan Assembly elects the Primate of the Diocese.

The Diocesan Council is the highest executive power of a diocese, presided over by the Primate of the Diocese. It regulates the inner administrative activity of the Diocese under the direction of the Primate. The Diocesan Assembly elects members of the Diocesan Council.

The Monastic Brotherhood consists of the celibate clergy of the monastery who are led by an abbot. As of 2010, there were three brotherhoods in the Armenian Church – the brotherhood of the Mother See of Holy Etchmiadzin, the brotherhood of St. James at the Armenian Patriarchate of Jerusalem and the brotherhood of the See of Cilicia. Each Armenian celibate priest becomes a member of the brotherhood in which he has studied and ordained in or under the jurisdiction of which he has served. The brotherhood makes decisions concerning the inner affairs of the monastery. Each brotherhood elects two delegates who take part in the National Ecclesiastical Assembly.

The Parish Assembly is the general assembly of the community presided over by the spiritual pastor. The Parish Assembly elects or appoints the members of the Parish Council and the representatives or delegates to the Diocesan Assembly.

The Parish Council is the executive-administrative body of the community. It is presided over by the spiritual pastor of the community who takes up the inner administrative affairs of the parish and is engaged in the realization of its administrative and financial activities. Members of the parish council are elected or appointed at the parish assembly.

The Armenian Apostolic Church is one of a few apostolic churches in the world to have a democratic system; the people decide if they want to keep priests in their churches and may ask for different ones, as do some other ecclesiastical constitutions, such as Baptists and other Congregational churches.

Note that the Armenian Apostolic Church should not be confused, however, with the Armenian Catholic Church whose Patriarch-Catholicos (of the Armenian Catholic Rite) is Krikor Bedros XX Gabroyan, which is an Eastern Catholic church in communion with the Holy See in Rome.

Two Catholicosates

The Armenian Apostolic Church currently has two Sees, with the Catholicos of All Armenians residing in Etchmiadzin, Armenia, at the Mother See of Holy Etchmiadzin, having pre-eminent supremacy in all spiritual matters over the See of Cilicia, located in Antelias, Lebanon, which administers to the dioceses under its jurisdiction as they see fit. The two Sees are as follows:

Mother See of Holy Etchmiadzin

The Etchmiadzin Cathedral, Armenia's Mother Church

The Mother See of Holy Etchmiadzin (Armenian: Մայր Աթոռ Սուրբ Էջմիածին) is the spiritual and administrative headquarters of the worldwide Armenian Church, the center of the faith of the Armenian nation – the Mother Cathedral of the Armenian Church, and the Pontifical residence of Karekin II.

Preserving the past are the numerous museums, libraries and the Mother Cathedral itself, all holding a vast richness of history and treasures. The Mother See is responsible for the preservation of artifacts, both those created by the Church and those given to the church as gifts over time.

Carrying on the work of the present and future are the innumerable departments and programs of the Armenian Church. Under the leadership and guidance of Karekin II, the Mother See administers to social, cultural and educational programs for Armenia and the Diaspora.

The Mother Cathedral is the most recognised landmark of the Armenian Church. Built and consecrated by St. Gregory the Illuminator and St. Trdat the Great in AD 303, the Cathedral is located in the city of Vagharshapat, Armenia.

It is said that St. Gregory chose the location of the Cathedral in accordance with a vision. In his dream he saw "Miatsin", the Only Begotten Son of God, with glittering light on his face descending from the Heavens and with a golden hammer striking the ground where the Cathedral was to be located. Hence comes the name "Etchmiadzin", which translates literally to "the place" where Miatsin descended.

The Mother Cathedral is open every day; Divine Liturgy is celebrated every Sunday.

Great House of Cilicia

Saint Gregory the Illuminator Cathedral (1940) in Antelias, Lebanon

The Catholicosate of the Great House of Cilicia (Armenian: Կաթողիկոսութիւն Հայոց Մեծի Տանն Կիլիկիոյ) located in Antelias, Lebanon, is a regional See of the Armenian Apostolic Church and is an autonomous church with jurisdiction over certain segments of the Armenian diaspora.

As of 2012 Catholicos Aram I was the head and Catholicos of the Great House of Cilicia. The See has jurisdiction over prelacies in Lebanon, Syria, Cyprus, Greece, Iran, the Persian Gulf, the United States, Canada and Venezuela. In the United States, Canada, Syria, and Greece there are also Dioceses that are related to the Mother See of Holy Etchmiadzin, so there is duality of representation of the Armenian Apostolic churches in these countries.

The primacy of the Catholicosate of All Armenians (Mother See of Holy Etchmiadzin) has always been recognized by the Catholicosate of the Great House of Cilicia.

The rise of the Great House of Cilicia as an autocephalous church occurred after the fall of Ani and the Armenian Kingdom of the Bagradits in 1045. Masses of Armenians migrated to Cilicia and the Catholicosate was established there. The seat of the church (now known as the Catholicosate of the Great House of Cilicia) was first established in Sivas (AD 1058) moving to Tavbloor (1062), then to Dzamendav (1066), Dzovk (1116), Hromgla (1149), and finally to Sis (1293), then-capital of the Armenian Kingdom of Cilicia. Beginning in 1293 and continuing for more than six centuries, the city of Sis (modern-day Kozan, Adana, Turkey) was the center of the Catholicosate of the Great House of Cilicia.

After the fall of the Armenian Kingdom of Cilicia, in 1375, the Church continued in its leadership role in the Armenian community, and the Catholicos was recognized as Ethnarch (Head of Nation).

In 1441 Kirakos I Virapetsi of Armenia was elected Catholicos in Holy Etchmiadzin. At the same time the residing Catholicos in Sis, Gregory IX Mousabegian (1439–1446), remained as Catholicos of Cilicia. Since 1441, there have continued to be two Catholicosates in the Armenian Church, each having rights and privileges, and each with its own jurisdiction.

During the First World War and the 1915 Armenian Genocide, the Armenian population and the home of the Catholicosate at the Monastery of St. Sophia of Sis (which can be seen to dominate the town in early 20th-century photographs), was destroyed.[26] The last residing Catholicos in Sis was Sahag II of Cilicia (Catholicos from 1902 to 1939), who followed his Armenian flock into exile from Turkey.

Since 1930, the Catholicosate of the Great House of Cilicia has been headquartered in Antelias, Lebanon.

Reasons for the division

The division of the two Catholicosates stemmed from frequent relocations of Church headquarters due to political and military upheavals.

The division between the two sees intensified during the Soviet period and to some extent reflected the politics of the Cold War. The Armenian Revolutionary Federation (ARF) Dashnaktsutyun social democratic political party that had dominated the independent Armenia from 1918 to 1920 and was active in the diaspora, saw the Church and clergy, with its worldwide headquarters at the Mother See of Holy Etchmiadzin in the Soviet Republic of Armenia, as a captive Communist puppet, and accused its clergy in the US as unduly influenced by Communists, particularly as the clergy were reluctant to participate in nationalist events and memorials that could be perceived as anti-Soviet.[27] On December 24, 1933, a group of assassins attacked Eastern Diocese Archbishop Levon Tourian as he walked down the aisle of Holy Cross Armenian Church in the Washington Heights neighborhood of New York City during the Divine Liturgy, and killed him with a butcher's knife. Nine ARF members were later arrested, tried and convicted. The incident divided the Armenian community, as ARF sympathizers established congregations independent of the Mother See of Holy Etchmiadzin, declaring loyalty instead to the See based in Antelias in Lebanon. The division was formalized in 1956 when the Antelias (Cilician) See accepted to provide spiritual and religious guidance to those communities that the Mother See of Holy Etchmiadzin refused.[28]

The separation has become entrenched in the United States, with most large Armenian communities having two parish churches, one answering to each See, even though they are theologically indistinguishable. There have been numerous lay and clergy efforts at reunion, especially since the fall of the Soviet Union.

In 1995, Karekin II, Catholicos of Cilicia for the period 1983–1994, was elected Catholicos of All Armenians in the Mother See of Holy Etchmiadzin upon the death of Vazgen I, becoming Karekin I Catholicos of All Armenians, and serving as Supreme head of the church until 1999. He was unable to unite the two Catholicosates, however, despite his having headed both.

Two Patriarchates: Constantinople and Jerusalem

The Armenian Apostolic Church also has two Patriarchates of high authority both under the jurisdiction of the Catholicos of All Armenians. They are:

  • Armenian Patriarchate of Jerusalem (Armenian: Առաքելական Աթոռ Սրբոց Յակովբեանց Յերուսաղեմ literally Apostolic Seat of St. James in Jerusalem) in the Armenian Quarter of Jerusalem headed since 2013 by the Patriarch of Jerusalem Archbishop Nourhan Manougian
  • Armenian Patriarchate of Constantinople in Istanbul, Turkey (Armenian: Պատրիարքութիւն Հայոց Կոստանդնուպոլսոյ) headed since 1998 by Patriarch of Constantinople Archbishop Mesrob II Mutafyan. In July 2010, the spiritual council of Armenian Patriarchate of Constantinople approved the candidacy of Archbishop Aram Ateshyan to serve as Patriarchal Vicar of the Patriarchate. In July 2008, it was announced that Mesrob Mutafyan was suffering from Alzheimer's disease and had withdrawn from all his duties and from public life, but would be patriarch and archbishop all his life.

Eparchies (dioceses)

List of eparchies[29]

Armenia

  • Aragatsotn eparchy
  • Ararat Patriarchal eparchy
  • Artik eparchy
  • Gegharkunik eparchy
  • Gougark eparchy
  • Kotayk eparchy
  • Shirak eparchy
  • Syunik eparchy
  • Tavush eparchy
  • Vayots Dzor eparchy
  • Artsakh eparchy (de facto independent Artsakh)

Diaspora

Old World
  • Russia and New Nakhichevan eparchy (formerly Bessarabia and New Nakhichevan)
  • Eparchy of the Russia South (formerly Astrakhan)
  • Ukraine eparchy (revived Eparchy of Lviv that in 1630 declared union with Rome until World War II)
  • Bulgaria eparchy
  • Great Britain and Ireland eparchy
  • Germany eparchy
  • Greek eparchy (became part of the Holy See of Cilicia, the move is unrecognized)
  • Romania eparchy (originally succeeded from Lviv eparchy and later accepted union with Rome, others are used by Romanian Orthodox Church)
  • Switzerland eparchy
  • Egypt eparchy
  • Eparchy in France
  • Eparchy in Georgia
  • Western Europe exarchate
    • Churches in Belgium, Netherlands and Italy
  • Central Europe exarchate
    • Churches in Austria, Sweden, Norway and Denmark
New World
  • US West eparchy
  • US East eparchy
  • Canada eparchy
  • Australia and New Zealand eparchy
  • Argentina eparchy
  • Uruguay eparchy

Armenian Patriarchate of Jerusalem

  • Armenian churches in Jordan and Israel (Palestine)

Armenian Patriarchate of Constantinople

  • Armenian churches in Turkey and Crete

Comparison to other churches

Liturgically speaking, the Church has much in common both with the Latin Rite in its externals, especially as it was at the time of separation, as well as with the Eastern Orthodox Church. For example, Armenian bishops wear mitres almost identical to those of Western bishops. They usually do not use a full iconostasis, but rather a sanctuary veil (a curtain usually with a cross or divine image in the center, used also by the Syriac Churches). The liturgical music is Armenian chant. Many of the Armenian churches also have pipe organs to accompany their chant.

Armenian priests below the rank of Very Reverend are allowed to be married before ordination and their descendants' surnames are prefixed with the prefix "Der" (or "Ter" in Eastern Armenian), meaning "Lord", to indicate their lineage. Such a married priest is known as a kahana.

The Armenian Apostolic Church celebrates the Nativity of Jesus in combination with the Feast of the Epiphany, putting Armenian Christmas on 6 January in the church's calendar. This contrasts with the more common celebration of Christmas on 25 December, originally a Western Christian tradition, which Armenia only briefly adopted before reverting to its original practice.[30]

Armenian Apostolic Church uses a version of the Bible based on the Greek translation (Septuagint) of the Hebrew Old Testament, which was produced in Egypt in the court of King Ptolemy II Philadelphus (283-246 BC), and includes Deuterocanonical books that are not a part of the present Hebrew and Protestant canons. There is plenty of evidence indicating that the Septuagint was the Old Testament version used throughout the early Christian Church and was revised in the course of the first and second centuries.[31]

Since 1923, the church has mainly used the Gregorian Calendar shared by most civil authorities and Western Christian churches (not the traditional Armenian calendar). The only exception is the Armenian Patriarchate of Jerusalem, where the old Julian calendar is used, putting Nativity celebrations on 19 January in the Gregorian calendar.[32]

The Armenian Apostolic Church is distinct from the Armenian Catholic Church, the latter being a sui juris Eastern Catholic Church, part of the Catholic Church. When in the 1740s, Abraham-Pierre I Ardzivian, who had earlier become a Catholic, was elected as the patriarch of Sis, he led part of the Armenian Apostolic Church into full communion with the Pope and the Armenian Catholic Church was created.

Women in the Armenian Church

The Armenian Church does not ordain women to the priesthood.[33] Historically, however, monastic women have been ordained as deacons within a convent environment.[34] Monastic women deacons generally do not minister in traditional parish churches or cathedrals, although the late Mother Hrip'seme did so minister and served during public liturgies, including in the United States.[35]

Women do serve as altar girls and lay readers, especially when a parish is so small that not enough boys or men are regularly available to serve.

Women commonly serve the church in the choir and at the organ, on parish councils, as volunteers for church events, fundraisers, and Sunday schools, as supporters through Women's Guilds, and as staff members in church offices.

In the case of a married priest (Der Hayr), the wife of the priest generally plays an active role in the parish and is addressed by the title Yeretzgin.

In limited circumstances, the Armenian Church allows for divorce and remarriage.[citation needed] Cases usually include either adultery or apostasy.

Armenian genocide victims canonization

On April 23, 2015, the Armenian Apostolic Church canonized all the victims of the Armenian Genocide; this service is believed to be the largest canonization service in history.[36][37][38] It was the first canonization by the Armenian Apostolic Church in four hundred years.[39]

Current state

In the Republic of Armenia

Saint Gregory the Illuminator Cathedral in Yerevan is the largest Armenian Orthodox church in the world

The status of the Armenian Apostolic Church within the Republic of Armenia is defined in the country's constitution. Article 8.1 of the Constitution of Armenia states: "The Republic of Armenia recognizes the exclusive historical mission of the Armenian Apostolic Holy Church as a national church, in the spiritual life, development of the national culture and preservation of the national identity of the people of Armenia." Among others, ethnographer Hranush Kharatyan has questioned the constitutionality of the phrase "national church".[40]

In 2009, further constitutional amendments were drafted that would make it a crime for non-traditional religious groups to proselytize on adherents of the Apostolic Church. Minority groups would also be banned from spreading 'distrust' in other faiths.[41] These draft amendments were put on hold after strong criticism voiced by the Council of Europe and the Organization for Security and Cooperation in Europe. Armenian religious minorities and human rights groups also expressed serious concern over the amendments, with human rights activist Stepan Danielian stating "the Armenian Apostolic Church today wants to have a monopoly on religion". The Armenian Church defines religious groups operating outside its domain as "sects" and, in the words of spokesman Bishop Arshak Khachatrian, considers that "their activities in Armenia are nothing but a denial of the creed of the Armenian Apostolic Church, which is considered the national religion of the Armenian people". Hrant Bagratyan, former Prime Minister of Armenia, condemned the close association of the Armenian Apostolic Church with the Armenian government, calling the Church an "untouchable" organisation that is secretive of its income and expenditure.[42]

In Artsakh

After the Bolshevik revolution and the subsequent annexation of Armenia by the U.S.S.R., all functioning religious institutions in NKAO were closed down and clergymen often either exiled or shot.

After a while the Armenian Apostolic Church resumed its activities. There were weddings, baptisms, and every Sunday Church Liturgy at a free will attendance basis. The Armenian Apostolic Church since 1989 restored or constructed more than 30 churches worldwide. In 2009 the Republic of Artsakh government introduced a law entitled "Freedom of Conscience and Religious Organisations", article 8 of which provided that only the Armenian Apostolic Orthodox Church is allowed to preach on the territory of the Republic of Artsakh. However, the law did make processes available for other religious institutions to get approval from the government if they wished to worship within the Republic.[43]

Armenian diaspora

Armenian Apostolic Prelacy, New York

Outside of West Asia, today there are notable Armenian Apostolic congregations in various countries in Europe, North America, South America, and South Asia.

Lebanon, home to a large and influential Armenian diaspora community with its own political parties, has more than 17 recognized Armenian Apostolic churches. The Armenian presence in Israel is primarily found in the Armenian Quarter of Jerusalem, under the jurisdiction of the Armenian Patriarchate of Jerusalem. Syria has one Armenian church, St Sarkis, in Damascus. There are a number of Armenian churches in Jordan including the St Thaddeus church in the Armenian quarter of Jabal Ashrafieh in Amman and the St Garabed church at the site of the baptism of Jesus Christ by the Jordan river

The Armenian Patriarchate of Constantinople in Turkey and the Armenian Apostolic Church of Iran are important communities in the diaspora. These churches represent the largest Christian ethnic minorities in these predominantly Muslim countries.

The United Kingdom has three Armenian churches: St Sarkis in Kensington, London; Saint Yeghiche in South Kensington, London; and Holy Trinity in Manchester.

Ethiopia has had an Armenian church since the 1920s, when groups of Armenians were invited there after the Armenian Holocaust by the Ottoman Empire.

Historical role and public image

The Armenian Apostolic Church is "seen by many as the custodian of Armenian national identity".[44] "Beyond its role as a religious institution, the Apostolic Church has traditionally been seen as the foundational core in the development of the Armenian national identity as God's uniquely chosen people."[45] According to a 2018 survey by the Pew Research Center, in Armenia 82% of respondents say it is very or somewhat important to be a Christian to be truly Armenian.[46]

According to a 2015 survey 79% of people in Armenia trust it, while 12% neither trust it nor distrust it, and 8% distrust the church.[47]

Controversies and criticisms

Medieval era

Early medieval opponents of the Armenian Church in Armenia included the Paulicians (7th-9th centuries) and the Tondrakians (9th-11th centuries).

The power relationship between catholicoi and secular rulers was sometimes a source of conflict. In 1037 king Hovhannes-Smbat of Ani deposed and imprisoned Catholicos Petros, who he suspected of holding pro-Byzantine views, and appointed a replacement catholicos. This persecution was highly criticized by the Armenian clergy, forcing Hovhannes-Smbat to release Petros and reinstall him to his former position. In 1038 a major ecclesiastical council was held in Ani, which denied the king the right to elect or remove a catholicos.[48]

Architecture historian Samvel Karapetyan has criticized many aspects of the Armenian Apostolic Church, especially its role in Armenian history. Karapetyan particularly denounces, what he calls, Armenian Church's loyal service to foreign invaders: "The Armenian Apostolic Church is a conscientious tax structure, which every conqueror needs."[49]

Modern era

"When Armenia became independent with the collapse of the Soviet Union, a great deal was expected of the church, but those expectations have not been fulfilled. The church continues to ignore the things most people are worried about – vitally important social, economic and political problems and endless corruption scandals."

 —Stepan Danielyan, scholar on religion, 2013[50]

In independent Armenia, the Armenian Apostolic Church has often been criticized for its perceived support of the governments of Robert Kocharyan and Serzh Sargsyan despite the formal separation of church and state in Armenia.[51][52][53][54][55] According to former Prime Minister Hrant Bagratyan religion and state management "have completely gotten mixed up". He called the church an "untouchable" organization that is secretive of its income and expenditure.[56] Large-scale construction of new churches in the independence period[57] and the negligence of endangered historic churches by the Apostolic church (and the government) have also been criticized.[58]

In recent years, several high-profile leaders of the church have been involved in controversies.[58] In 2013 Navasard Ktchoyan, the Archbishop of the Araratian Diocese and Prime Minister Tigran Sargsyan were alleged to have been partners with a businessman charged with laundering US$10.7 million bank loan and then depositing most of it in accounts he controlled in Cyprus.[59] In 2011 it was revealed that Ktchoyan drives a Bentley (valued at $180,000-$280,000). Pointing out the 34% poverty rate in Armenia, Asbarez editor Ara Khachatourian called it "nothing but blasphemy". He added "Archbishop Kchoyan's reckless disregard and attitude is even more unacceptable due to his position in the Armenian Church."[60]

In October 2013 Father Asoghik Karapetyan, the director of the Museum of the Mother See of Holy Etchmiadzin, stated on television that an atheist Armenian is not a "true Armenian". A spokesperson for the Armenian Apostolic Church stated that it is his personal view.[61] The statement received considerable criticism,[62] though Asoghik did not retract his statement.[63] In an editorial in the liberal Aravot daily Aram Abrahamyan suggested that religious identity should not be equated with national (ethnic) identity and it is up to every individual to decide whether they are Armenian or not, regardless of religion.[64]

In 2016 Agos published a report about child abuse during the 90s at the Jarankavorats Armenian School in Jerusalem. According to the report several of the clergymen raped a young male student. This story first aired in a documentary aired on Israeli television.[65]

See also

Lists

Notes

  1. ^ Officially Armenian: Հայաստանեայց Առաքելական Սուրբ Եկեղեցի, romanizedHayastaniayts Aṙak̕elakan Surb Yekeghetsi

References

Citations

  1. ^ Panossian, Razmik (2006). The Armenians: From Kings and Priests to Merchants and Commissars. New York: Columbia University Press. pp. 43–44. ISBN 9780231139267. The Armenian Apostolic Church formally became autocephalous—i.e. independent of external authority—in 554 by severing its links with the patriarchate of Constantinople.
  2. ^ "Catholicos of All Armenians". armenianchurch.org. Mother See of Holy Etchmiadzin.
  3. ^ Augusti, Johann Christian Wilhelm; Rheinwald, Georg Friedrich Heinrich; Siegel, Carl Christian Friedrich. The Antiquities of the Christian Church. p. 466.
  4. ^ Scott, Michael (2016-11-01). Ancient Worlds: A Global History of Antiquity. Basic Books. ISBN 978-0-465-09473-8.
  5. ^ Grousset, René (1984) [1947]. Histoire de l'Arménie (in French). Payot. p. 122.. Estimated dates vary from 284 to 314. Garsoïan (op.cit. p. 82), following the research of Ananian, favours the latter.
  6. ^ a b c Gilman, Ian; Klimkeit, Hans-Joachim (2013-01-11). Christians in Asia before 1500. ISBN 9781136109782. Retrieved 5 March 2015.
  7. ^ a b Jacob, P. H. (1895). A Brief Historical Sketch of the Holy Apostolic Church of Armenia. Retrieved 5 March 2015.
  8. ^ a b Issaverdenz, Jacques (1877). The Armenian Church. Retrieved 5 March 2015.
  9. ^ Ehrman: Forgery and Counterforgery, pp455-458
  10. ^ a b "The Aršakuni Dynasty (A.D. 12-[180?]-428)" by Nina Garsoïan, in Armenian People from Ancient to Modern Times, ed. R.G. Hovannisian, Palgrave Macmillan, 1997, Volume 1, p.81.
  11. ^ Mary Boyce. Zoroastrians: Their Religious Beliefs and Practices Psychology Press, 2001 ISBN 0415239028 p 84
  12. ^ Theo Maarten van Lint (2009). "The Formation of Armenian Identity in the First Millenium". Church History and Religious Culture. 89 (1/3): 269.
  13. ^ See Drasxanakertci, History of Armenia, 78ff; Atiya, History of Eastern Christianity, 316ff; Narbey, A Catechism of Christian Instruction According to the Doctrine of the Armenian Church, 88ff.
  14. ^ Drasxanakertci, History of Armenia, 86–87.
  15. ^ Atiya, History of Eastern Christianity, 424-26.
  16. ^ Narbey, A Catechism of Christian Instruction According to the Doctrine of the Armenian Church, 86–87.
  17. ^ "Armenian Apostolic Church". Encyclopædia Britannica. Retrieved 5 March 2015.
  18. ^ "Archived copy". Archived from the original on 2011-04-25. Retrieved 2010-02-11.CS1 maint: archived copy as title (link)
  19. ^ "THE ISSUE BETWEEN MONOPHYSITISM AND DYOPHYSITISM". Nine Saints Ethiopian Orthodox Monastery. Archived from the original on 26 January 2011. Retrieved 28 January 2011.
  20. ^ a b "Ecumenical Councils". Official website of the Mother See of Holy Etchmiadzin. Retrieved 28 January 2011.
  21. ^ Harper, Douglas. "mono-". Online Etymology Dictionary.
  22. ^ μόνος. Liddell, Henry George; Scott, Robert; A Greek–English Lexicon at the Perseus Project.
  23. ^ μία in Liddell and Scott.
  24. ^ "The Armenian Church". Archived from the original on 2011-04-24.
  25. ^ "St. Nersess Armenian Seminary". Retrieved 5 March 2015.
  26. ^ "Documents 119-129. Bryce. Armenians. XV---Cicilia (Vilayet of Adan and Sankjak of Marash)". Retrieved 5 March 2015.
  27. ^ Minassian, Oshagan (1974). "A History of the Armenian Holy Apostolic Orthodox Church in the United States" (PDF). PhD Dissertation. Retrieved 2009-06-22. Cite journal requires |journal= (help)
  28. ^ Alexander, Ben (2007). "Contested Memories, Divided Diaspora: Armenian Americans, the Thousand-day Republic, and the Polarized Response to an Archbishop's Murder". Journal of American Ethnic History. 27 (1). Archived from the original on 2009-05-02.
  29. ^ List of eparchies. Armenian Apostolic Church (Russia and New Nakhichevan eparchy).
  30. ^ "Armenian Church". Archived from the original on 17 March 2011. Retrieved 5 March 2015.
  31. ^ "FAQ -". Retrieved 2019-01-08.
  32. ^ "Archived copy". Archived from the original on 2012-03-11. Retrieved 2014-10-13.CS1 maint: archived copy as title (link)
  33. ^ "Ambitious International Women's Association". Archived from the original on 22 February 2012. Retrieved 5 March 2015.
  34. ^ Oghlukian, Abel; Cowe, Peter (translator) (1994). The Deaconess in the Armenian Church. New York: St. Nersess Press. p. 59. ISBN 978-1-885011-00-8.
  35. ^ Zagano, Phyllis (2008). "Catholic women's ordination: the ecumenical implications of women deacons in the Armenian Apostolic Church, the Orthodox Church of Greece, and the Union of Utrecht Old Catholic Churches". Journal of Ecumenical Studies. 43 (1): 124–137. ISSN 0022-0558.
  36. ^ Davlashyan, Naira. "Armenian Church makes saints of 1.5 million genocide victims – Yahoo News". News.yahoo.com. Retrieved 2015-04-23.
  37. ^ "Armenian Genocide victims canonized in Holy Etchmiadzin". Panarmenian.Net. Retrieved 2015-04-23.
  38. ^ "Canonized: Armenian Church proclaims collective martyrdom of Genocide victims – Genocide". ArmeniaNow.com. Retrieved 2015-04-23.
  39. ^ "After 400 years, new saints for the Armenian Church". Risu.org.ua. Retrieved 2015-04-23.
  40. ^ "Կրոն և աղանդ. Հովհաննես Հովհաննիսյան, Հրանուշ Խառատյան" (in Armenian). Boon TV on YouTube. 7 February 2015.
  41. ^ Tigran Avetisian, "U.S. Again Highlights `Restrictions' On Religious Freedom In Armenia" RFE/RL Armenia Report – 11/19/2010
  42. ^ "No Separation of Church and State in Armenia?"[permanent dead link] epress.am article, 23-12-2010.
  43. ^ Naira Hairumyan, "Karabakh: Will the new law on religion curb the number of sects in Karabakh?", ArmeniaNow, 24 April 2009.
  44. ^ "Armenian Apostolic Church". Encyclopædia Britannica.
  45. ^ Terzian, Shelley (2014). "Central effects of religious education in Armenia from Ancient Times to Post-Soviet Armenia". In Wolhuter, Charl; de Wet, Corene (eds.). International Comparative Perspectives on Religion and Education. AFRICAN SUN MeDIA. p. 28. ISBN 978-1-920382-37-7.
  46. ^ "Eastern and Western Europeans Differ on Importance of Religion, Views of Minorities, and Key Social Issues". Pew Research Center. 29 October 2018.
  47. ^ "Trust – Religious institutions respondent belongs to by Which religion or denomination, if any, do you consider yourself belong to? (%)". caucasusbarometer.org. Caucasus Barometer 2015 Armenia dataset.
  48. ^ Edda Vartanyan (ed.), Horomos Monastery, Art and History, 2015, p. 241.
  49. ^ "Դավանել հայ առաքելական եկեղեցի՝ նշանակում է փորել սեփական գերեզմանը". religions.am (in Armenian). 3 April 2014. Archived from the original on 2 November 2014.
  50. ^ Karapetyan, Armen (7 October 2013). "Turbulent Times for Armenia's Ancient Church". Institute for War and Peace Reporting.
  51. ^ "Hovannisian Hits Back At Church Head As Thousands Again Rally In Yerevan". azatutyun.am. RFE/RL. 15 March 2013.
  52. ^ "Եկեղեցին պետք է մտածի, քանի դեռ ուշ չէ. "Ժամանակ"". Aravot (in Armenian). 10 February 2015. Իսկ հանրային կարծիքն այն է, որ ինչպես բիզնեսն ու իշխանությունները, այնպես էլ եկեղեցին և բիզնեսը սերտաճած են, և այս առումով եկեղեցական ղեկավարության բարքերը չեն տարբերվում հանրապետության ղեկավարության բարքերից:
  53. ^ "Հայ առաքելական եկեղեցին դարձրել է իշխանությունների հաճոյակատարը և նրանց շեփորահարը.Սամվել Հովասափյան". Noyan Tapan (in Armenian). 5 January 2015.
  54. ^ Jaloyan, Vardan (3 January 2015). "Եկեղեցին ընդդեմ հայոց պետականության". religions.am (in Armenian). Archived from the original on 27 February 2015.
  55. ^ Khachatrian, Ruzanna (14 October 2004). "Opposition MP Slams Armenian Church For Backing Government". azatutyun.am. RFE/RL.
  56. ^ "No Separation of Church and State in Armenia? Opinion". epress.am. 23 December 2010.
  57. ^ Papyan, Siranuysh (10 February 2015). "Եկեղեցաշինության գումարներով կունենայինք ամենաարդիական զենքով զինված բանակ". lragir.am.
  58. ^ a b Mekhitarian, V.; Kojayan, M.; Abrahamian, D. (13 August 2013). "Catholicos Karekin II Stands Accused". keghart.com.
  59. ^ Baghdasaryan, Edik; Aghalaryan, Kristine (31 January 2014). "Armenia: Church and State Deny Money Laundering". Organized Crime and Corruption Reporting Project.
  60. ^ Khatchatourian, Ara (6 April 2011). "The Borgias of Etchmiadzin". Asbarez.
  61. ^ "Աթեիստ հայը հայ չէ՞. Մայր Աթոռը չի ցանկանում մեկնաբանել Տեր Ասողիկի խոսքերը". news.am (in Armenian). 14 October 2013.
  62. ^ Hunanyan, Samvel (1 November 2013). "Ցանկացած մարդ, ով իրեն հայ է համարում, նա հայ է, վերջացավ". Asparez (in Armenian).
  63. ^ Hakobyan, Gohar (19 May 2014). "Տեր Ասողիկը հետ չի կանգնում իր խոսքերից. "Աթեիստ հայը լիարժեք հայ չէ"". Aravot (in Armenian).
  64. ^ Abrahamyan, Aram (15 October 2013). "Բոլորը հայ են, ովքեր իրենց հայ են համարում". Aravot (in Armenian).
  65. ^ "Child abuse everywhere". Agos. Retrieved 2018-11-25.

Sources

Further reading

Armenian religious relations and the Roman Catholic Church

External links