کشتار خواجه‌لی

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
(تغییرمسیر از کشتار خوجالی)
پرش به ناوبری پرش به جستجو
فارسیEnglish

مختصات: ۳۹°۵۴′۴۰″ شمالی ۴۶°۴۷′۲۱″ شرقی / ۳۹٫۹۱۱۱۱°شمالی ۴۶٫۷۸۹۱۷°شرقی / 39.91111; 46.78917

کشتار خوجالی
تندیس یادبود قربانیان کشتار خوجالی در شهر لاهه، هلند
قتل‌عام خوجالی
عاملان ارتش ارمنستان و نیروهای ۳۶۶ ارتش روسیه
مکان شهر شهر خوجالی
زمان ۲۵ و ۲۶ فوریه سال۱۹۹۲
نتیجه ۱۶۱+, یا ۲۰۰+ (دیدبان حقوق بشر)[۱][۲]
۴۸۵ (رقم پارلمان آذربایجان)[۳]
۶۱۳ (ادعای دولت آذربایجان)[۴]
تندیس یادبود کشتار خوجالی در مکزیکو
تمبر یادبود ۱۵مین سالگرد کشتار خوجالی

کشتار خوجالی یا قتل‌عام خوجالی (به ترکی آذربایجانی: Xocalı Soyqırımı) کشتار[۳] حداقل ۱۶۱ نفر[۵] از ساکنان خوجالی[۶] در اطراف شهر خواجه‌لی در ۲۵–۲۶ فوریه ۱۹۹۲ از جانب نیروهای مسلح ارمنستان و تاحدی کشورهای مستقل همسود در طول جنگ قره‌باغ می‌باشد. با توجه به سمت جمهوری آذربایجان، دیدبان حقوق بشر، مرکز یادبود دفاع از حقوق بشر و دیگر ناظران بین‌المللی[۷][۸] که قتل‌عام توسط نیروهای مسلح ارمنستان صورت گرفته‌است. پس از سقوط شهر خواجه‌لی در طی جنگ قره‌باغ، کشتار غیرنظامیان آذربایجانی در این شهر توسط ارتش ارمنستان به همراهی نیروهای ۳۶۶ ارتش روسیه[۹] در ۲۵ و ۲۶ فوریه سال ۱۹۹۲ اتفاق افتاد.[۱۰] بر اساس آمار دولت جمهوری آذربایجان در این کشتار ۶۱۳ نفر از غیر نظامیان از جمله ۶۳ کودک جان خود را از دست دادند.[۱۱]

سازمان دیده‌بان حقوق بشر آمار کشتار را مطابق گزارش سال ۱۹۹۳ مرکز هلسینکی بیش از ۱۶۰ نفر[۱۲] و مطابق گزارش سال ۱۹۹۴ مرکز هلسینکی بیش از ۲۰۰ نفر[۱۳] اعلام کرده‌است و در زیرنویس سند اشاره شده، آمار ۲۰۰ کشته بیشتر قابل قبول است تا آمار احتمالی بین ۵۰۰ تا ۱۰۰۰ کشته. از جمعیت ۶۳۰۰ نفری خوجالی در زمان حمله حدود ۳۰۰۰ نفر در شهر باقی‌مانده بودند و مابقی قبل از آغاز حمله شهر را ترک کرده بودند.[۱۴][۱۵]

بنابر ادعای جمهوری آذربایجان ۵۳نفر با مصادیق قتل بیرحمانه (سوزاندن، چهار میخ کردن، با بریدن سر یا کندن پوست آن و سایر قسمت‌های بدن، از حدقه خارج کردن چشم یا بریدن بخش‌هایی از بدن) کشته شده‌اند. همچنین هشت خانواده به‌طور کامل نابود شده، ۲۵ کودک هر دو والدین و ۱۳۰ کودک یکی از والدین خود را از دست دادند.[۱۶][۱۷][۱۸]

این کشتار یکی از غم‌انگیزترین رخدادها در تاریخ مناقشه جمهوری آذربایجان و ارمنستان بر سر قره‌باغ کوهستانی بود.[۱۹] دولت‌ها و رسانه‌های غربی با عنوان «کشتار خوجالی»، «فاجعه خوجالی» یاد می‌کنند. منابع جمهوری آذربایجان[۲۰][۲۱] از عنوان نسل‌کشی خوجالی و فاجعه خوجالی استفاده می‌کند.[۲۲]

دموگرافی خوجالی[ویرایش]

خوجالی در ترکیب تقسیمات جمهوری سوسیالیستی آذربایجان روستایی با جمعیتی بین ۱۰۰۰ تا ۲۰۰۰ نفر بود. این جمعیت حداکثر ۲۱۳۵ نفر ذکر شده‌است. اکنون خوجالی به صورت دفاکتو قسمتی از جمهوری قره باغ است و اندکی بیش از ۱۰۰۰ نفر جمعیت دارد. در واقع ظرفیت این روستا برای بهره‌مندی از یک زندگی نرمال برای اهالی، چیزی ما بین ۱۰۰۰ تا ۲۰۰۰ نفر است. با آغاز مناقشه قره باغ در سال ۱۹۸۸، مقامات جمهوری سوسیالیستی آذربایجان به منظور تغییر موازنه جمعیتی در قره باغ اقدام به انتقال دو گروه جمعیتی به خوجالی کردند، گروه اول ترک‌های مسختی رانده شده از ازبکستان و گروه دوم آذربایجانی‌های رانده شده از ارمنستان بودند. در مقابل مقامات ارمنستان هم ارامنه رانده شده از سومگاییت، باکو و دیگر شهرهای جمهوری سوسیالیستی آذربایجان را در قره باغ ساکن می‌کردند. این رقابت جمعیتی، با انتقال حدود ۲۰۰۰ نفر از ترک‌های مسختی و حدود ۲۰۰۰ نفر از آذری‌های رانده شده از ارمنستان همراه بود. به‌طوری‌که جمعیت خوجالی در اواخر سال ۱۹۹۱ (چند ماه قبل از کشتار) به ۶۳۰۰ نفر رسیده بود. (المان ممدوف فرماندار خوجالی در مصاحبه با چنگیز مصطفایف بلافاصله پس از کشتار این عدد را حدود ۷۰۰۰ نفر[۲۳][۲۴] اعلام کرد) در واقع پس از این تزریق مصنوعی جمعیت روستای خوجالی به شهر خوجالی تبدیل شد.[۱۵][۲۵][۲۵][۲۶][۲۷] این سیاست جمعیتی شرایط زندگی سختی برای اهالی ایجاد کرده بود، در گزارش شبکه تلویزیونی ای ان اس از اهالی خوجالی در سال ۱۹۹۱ کمبود خدمات در روستا و نارضایتی ترک‌های مسختی از شرایط زندگی کاملاً مشخص است.

جمعیت شهرستان خوجالی (شامل شهر خوجالی و روستاها و قصبه اطراف) مطابق سرشماری سال ۱۹۹۸ اتحاد جماهیر شوروی سابق ۱۱۵۵۰ نفر بوده‌است.[۲۸]

شواهدی از قتل‌عام خوجالی[ویرایش]

از عصر روز ۲۵ فوریه شهر در معرض آتش شدید توپخانه و تجهیزات زرهی سنگین قرار گرفته بود. در نتیجه آتش‌سوزی‌هایی در شهر رخ داده بود و در بامداد روز ۲۶ فوریه شهر تماماً به آتش کشیده شد. بیشتر اهالی با امید رسیدن به مرکز استان آقدام که در آن نزدیکی قرار داشت و ساکنین آن آذربایجانی بودند، مجبور به ترک شهر شدند. تعداد آن‌ها ۱۵۵۰ نفر ذکر شده‌است.[۲۹] اما این هدف محقق نگردید و ساکنین در حین فرار در دره‌ای باریک در بین روستاهای نخجوانلی و پیرجمال مورد محاصره قرار گرفته و بیشترشان قتل‌عام شدند.[۱۷][۳۰]

از بین محاصره‌شدگان افرادی به کوه‌ها و جنگل پناه برده و تنها عده قلیلی توانسته بودند خودشان را به آقدام برسانند.[۱۸] آنهایی که هم به آقدام رسیده بودند وضعیت چندان مساعدی نداشته و غالباً عزاداری می‌کردند. در محل عزاداری آوارگان ده‌ها جسد پاره‌پاره شده را به سردخانه موقت پشت مسجد انتقال دادند. به گزارش نیوزویک آن‌ها مردان غیرنظامی، زنان و کودکان خوجالی، یک قصبه جنگ زده در قره باغ کوهستانی هستند که مورد تاخت و تاز نیروهای ارمنی در ۲۵–۲۶ فوریه قرار گرفته‌است. بسیاری از آنان در حالی که تلاش برای فرار داشتند، کشته شدند؛ برخی قربانیان مثله و پوست سر برخی دیگر کنده شده‌است.[۳۱]

یکی از کسانی که توانسته بود، با وجود زخمی که بر پشت داشت خود را به آقدام برساند می‌گوید:

در داخل جنگل در حرکت بودیم که ناگهان به سمت ما تیراندازی شد؛ به محض شروع تیراندازی، جمعیت در حال حرکت، تیر خورده و افتادند. ابتدا زن من و بعد بچه‌ام تیر خورد… یکی دیگر از پناهندگان به اسم راضیه اسلان اوا که خانواده خود را در راه از دست داده بود این موضوع را تأیید می‌کند.[۳۲]

از سرانجام کسانی که در شهر مانده بودند نیز اطلاعی حاصل نشد و بنا به گزارش شاهدان عینی با توجه به حجم آتشی که روی شهر بود، به احتمال زیاد کشته شده‌اند.[۳۳]

در این زمینه تایمز لندن در روز بعد از حادثه گزارش می‌دهد که:

سربازان ارمنی بیش از ۴۵۰ نفر از آذربایجانی‌ها که بیشتر آن‌ها را زنان و کودکان تشکیل می‌دادند، در زمان ترک خوجالی کشته و احتمال می‌رود که هزاران نفر مفقود شده و از ترس مرده باشند. کسانی که از قتل‌عام جان سالم به در برده و به شهر آغدام رسیده‌اند، زمان حمله را بامداد روز چهارشنبه عنوان کرده‌اند که در آن ۱۵۰۰ در دره‌ای محاصره شده‌اند.[۳۴] به گزارش همین روزنامه در روز بعد یعنی تا ۲۹ فوریه اسامی ۴۷۹ نفر از کشته شدگان در مسجد ثبت شده، ۲۹ نفر در قبرستان دفن شده‌است. این در حالی است که به اجساد دیگر قربانیان که در خواجه‌لی مانده بوده‌اند هنوز دسترسی وجود نداشته‌است.[۳۵]

توماس گولتز خبرنگار واشینگتن پست در آقدام در بخشی از گزارش خود در ۲۸ فوریه به نقل از یکی از خادمان مسجد آقدام سعید صادق اوف می‌نویسد:

... از روز چهارشنبه (روز کشتار) اسامی ۴۷۷ نفر از قربانیان، در مسجد به ثبت رسیده‌است…[۳۶]

عکاس رویترز یعنی فدریک لنگین نیز در این زمینه بیان کرده‌است که:

اجساد پخش شده در اراضی نشانه‌ای از بدترین قتل‌عام رخ داده در جنگ ۴ ساله بوده‌است. بنا به گفته شاهدان بسیاری اجساد مثله شده و پوست آن‌ها کنده شده بود. کسانی که مدت کوتاهی پس از واقعه با هلی کوپتر از اراضی دیدن کرده‌اند، این موضوع را تأیید کرده‌اند.[۳۷]

در مورد دیگری آناتول لیون گزارشگر تایمز لندن برای تهیه گزارشی از قتل‌عام خواجه‌لی به ناحیه سفر کرده بوده‌است که مشاهدات خود را در روز ۲ مارس ۱۹۹۲ در این روزنامه منتشر کرده‌است.[۳۸] او در بخشی از گزارش خود این‌گونه می‌نویسد:

زمانی که از کوه‌های پوشیده از برف پائین می‌آمدیم، اجساد پراکنده‌ای را دیدیم که به‌طور آشکار در زمانی که در پی فرار از مهلکه بودند کشته شده بودند و … از اجسادی که مشاهده کردیم، دو پیرمرد یک دختر بچه که بدنش با خون پوشیده شده بود را دیدیم. همه آن‌ها تیر خورده بودند. قسمت‌های پائینی بدن دختر بچه به دلیل سرما و شرایط سخت فشرده و سیاه شده بود. ...[۳۹]

در گزارش دیگری همین خبرنگار تایمز لندن در آقدام در ۳ مارس عنوان می‌کند که اجساد آوارگان قتل‌عام شده آذربایجانی در دره‌ای کوچک و بلندی‌های نزدیک خواجه‌لی اطراف آن پراکنده شده‌اند.[۴۰] این اتفاقات در روزنامه دی تایمز، ۳ مارس ۱۹۹۲ در خبری با عنوان «اجساد نشانِ محل انجام قتل‌عام» تأیید شده و به قساوت ارمنی‌ها در زمان کشتن آذربایجانیان اشاره شده‌است.[۴۱]

همه این شواهد حاکی از رخ دادن قتل‌عام علیه آذربایجانی‌ها بوده‌است و به تعبیر هلن وماک خبرنگار خارجی که خود در زمان قتل‌عام در آغدام حضور داشته‌است:

در حال حاضر تعداد افراد قتل‌عام شده به‌طور کامل مشخص نیست، اما تردیدی در اینکه غیرنظامیان آذربایجانی توسط نظامیان ارمنی در قله‌های برفی قره باغ قتل‌عام شده‌اند! وجود ندارد.[۴۲]

عاملان قتل‌عام[ویرایش]

نیروهای ارمنی چند روز پیش از حمله به شهر، به ساکنان غیرنظامی اطلاع داده بودند تا از طریق دالان امن مشخص شده، شهر را ترک کنند ولی نیروهای آذربایجانی مانع خروج مردم شده بودند. شمیل الکپرلی، روزنامه‌نگار آذربایجانی، گزارش می‌دهد: «در شهرداری آغدام شاهد مکالمهٔ تامرلین غارای‌اف، معاون دیوان عالی آذربایجان و المان محمداف، شهردار خواجه‌لی، بودم. در حالی که قوای ارمنی با بلندگوهایشان از ساکنان خواجه‌لی می‌خواستند که از طریق دالان امن شهر را ترک کنند غارای‌اف با اطمینان می‌گفت که جای هیچگونه نگرانی نیست و ما تا دو روز آینده با هم در خواجه‌لی چای خواهیم نوشید.»[۴۳] عاملان اصلی قتل‌عام شامل واحدهای نیروهای مسلح ارمنستان، گروه‌های مسلح محلی ارمنی در قره باغ کوهستانی و اعضای نفرات هنگ نیروی زمینی ۳۶۶ روسی به فرماندهی یوگنی نابوکین الکساندرویچ در شهر خانکندی می‌باشند. مشخصاً رهبری عملیات حمله به خوجالی را افرادی بنام‌های سیران اوهانیان، یوگنی نابوکین و والری مکرتچیان بر عهده داشته‌اند[۴۴]

در تیر باران غیرنظامیان نیز اعضای واحدهای مسلح ارمنی و مشخصاً کارو پتروسیان، ویتالی بالاسانیان، سیران اوهانیان، والری گریگوریان و به‌طور مستقیم دست داشته‌اند.[۴۵]

روبرت کوچاریان، سرژ سرکیسیان، اولگ اسایان، اسلاویک آروتونیان، آندری ایسخانیان، سرگی بگلاریان، موسیس آکوپیان، گریگوری کسبکیان، واجیک میرزویان، واجاقان آوریان، الکساندر آوراپتیان و زوری بالایان از جمله افراد مشهور درگیر در این قتل‌عام بوده‌اند.[۴۵][۴۶] که غالب آن‌ها در سال‌های بعد از جنگ، مشاغل سیاسی مهمی را در ارمنستان عهده‌دار بوده‌اند.

روبرت کوچاریان و سرکیس سرکیسیان به عالی‌ترین مقام سیاسی ارمنستان رسیده و رئیس‌جمهور کشور بوده‌اند.[۴۷] اولگ یاسیان، سفیر ارمنستان در روسیه بوده که هم‌اکنون نیز این پست را دارد.[۴۸] سیران اوهانیان فرمانده قتل‌عام خوجالی، در حال حاضر مسئولیت وزارت جنگ ارمنستان را عهده‌دار می‌باشد.[۴۹]

موقعیت شهر خوجالی[ویرایش]

Nagorno Karabakh, Azerbaijan, Khojaly region..png
موقعیت شهر خوجالی

خوجالی نام شهر و بخشی در جمهوری آذربایجان است که اکنون در کنترل جدایی‌طلبان ارمنی قره‌باغ است. این شهر در ۱۴ کیلومتری شمال شرقی شهر خان‌کندی قره‌باغ و نزدیک کوه قره‌باغ واقع شده‌است. علاوه بر این، قرار داشتن خوجالی در راه آغدام- شوشی و برخورداری شهر از تنها فرودگاه قره‌باغ، حساسیت راهبردی شهر را بیشتر کرده بود.[۹]

این شهر با شهرهای لاچین، کلبجر، آغدام، خوجا وند و شوشا احاطه شده و شامل یک قصبه (عسگران) و ۵۰ روستا بود. روستاهای این شهر عبارت بودند از: آلمالی، قارا کؤتؤک، خان یوردو، مهدی بی لی، جمیلی، چاناقچی، شیغناق، داغ یورد، داشبلاغ، بدره، خان یئری، قایاباشی، سون جیکا، حارو، خان آباد، آغ گدیک، آشاغی قیلیچ باغ، کوسالار، باشکند، جان حسن، تازه بینه، قشلاق، جاوادلار، یالوباکند، قره بلاغ، دمیرچی لر، قوشچو بابا، مدد کند، قیزیل اوبا، آشاغی یئمیش جان، خاچماق، یوخاری یئمیش جان، مئشه لی، نخجوانلی، آغ بلاغ، آرا زمین، دهرز، پیرجمال، پیرلر، داش باشی، فرخ، سیید بی لی، اولوبابا، شوشاکند، داش کند، مختار و سردار.

آمار کشتار[ویرایش]

سازمان دیده‌بان حقوق بشر آمار کشتار را مطابق گزارش سال ۱۹۹۳ مرکز هلسینکی بیش از ۱۶۰ نفر[۱۲] و مطابق گزارش سال ۱۹۹۴ مرکز هلسینکی بیش از ۲۰۰ نفر اعلام کرده‌است و در زیرنویس سند اشاره شده، آمار ۲۰۰ کشته بیشتر قابل قبول است تا آمار احتمالی بین ۵۰۰ تا ۱۰۰۰ کشته.[۱۹][۵۰] مقامات رسمی ارمنستان در ایروان تنها کشته شدن ۲ آذربایجانی در زمان حمله به خوجالی را تأیید کرده‌اند…[۵۱]

گزارشگران خارجی حاضر در آغدام در آخرین روزهای فوریه نیز گزارش‌های مختلفی را در مراحل جمع‌آوری اطلاعات کشته شدگان ارائه داده‌اند. گزارشگر تایمز لندن تعداد کشته شدگان را در روز بعد از قتل‌عام ۴۵۰ عنوان می‌کند.[۵۲] بنابه گزارش دیگری در در دو روز بعد از قتل‌عام هویت ۴۷۷ نفر از قربانیان مشخص شده‌است.[۵۳] در برخی گزارش‌ها دیگر تعداد بیش از ۱۰۰۰ نفر به نقل از مقامات محلی عنوان شده‌است.[۵۴] برخی گزارشگران خارجی نیز کشته شدگان را بین ۹۰۰ تا هزار نفر نقل کرده‌اند.[۵۵]

خبرنگاران آذربایجانی قربانی روایت متفاوت کشتار[۵۶][ویرایش]

در جمهوری آذربایجان خبرنگاران بسیاری قربانی طرح اتهام طرح‌ریزی و مشارکت نیروهای آذربایجانی وابسته به جبهه خلق آذربایجان در کشتار خوجالی شده‌اند. اصلی‌ترین نقش در مطرح کردن نقش نیروهای آذربایجانی در کشتار خوجالی را چنگیز فؤاد اوغلو مصطفایف خبرنگار مستقل آذربایجانی و قهرمان ملی جمهوری آذربایجان، ایفا کرد. این خبرنگاران و بعضاً خانواده آن‌ها مورد سوء قصد و آزار و اذیت قرار گرفته‌اند یا به طرز مشکوکی کشته شده‌اند. نام و سرنوشت این خبرنگاران به شرح زیر است:

چنگیز مصطفایف در تاریخ ۱۵ ژوئن ۱۹۹۲ به فاصله ۳ ماه از کشتار خوجالی به طرز مشکوکی[۵۷] در نزدیکی محل کشتار، روستای نخجوانیک، به شهادت می‌رسد. (تمام فرماندهان نظامی شهر آقدام هم به فاصله کوتاهی از مرگ چنگیز در ماه ژوئن، یکی یکی در نزدیکی محل کشته شدن چنگیز به طرز مشکوکی کشته می‌شوند) ۳۱ اوت ۲۰۰۹ واحد مصطفایف به همراه سه تن از کارمندان شبکه تلویزیونی ای ان اس ANS TV از جمله ماییس ممدوف در حال بازگشت از مراسم یادبود تولد چنگیز، در یک تصادف هولناک در باکو به شدت مجروح می‌شوند.[۵۸]

دیگر برادر چنگیز رافائل مصطفایف، وی که در روسیه هم‌زمان خبرنگار روزنامه‌های معروف 《کامرسانت》 (Kommersant) و 《Novıye izvesiya》 بود، در ۱۴ نوامبر ۲۰۱۰ در باکو طی یک تصادف هولناک رانندگی کشته می‌شود. (دو تصادف هولناک برای دو برادر به فاصله یکسال و مرگ یکی از آنها)[۵۹][۶۰]

عین‌الله فتح‌الله اف پس از تأیید وجود کریدور امن ادعایی ارامنه برای خروج افراد از خوجالی و اذعان به عاملیت مستقیم نیروهای آذری در کشتار و بی گناهی ارامنه، با سیاهه‌ای از دردسرها مواجه شد. محکوم به حبس، اضافه شدن مدت حبس به اتهام همراه داشتن مواد مخدر در زندان؛ ضرب و شتم وحشیانه در خیابان؛ ربایش پدر و تهدید به قتل. وی در سال ۲۰۱۱ با رای دادگاه حقوق بشر شورای اروپا زندانی سیاسی شناخته و از زندان آزاد شد و بلافاصله پس از آزادی، آذربایجان را مسئول مستقیم و عامل کشتار معرفی کرد اما در سال ۲۰۱۴ از حرف‌های خود برگشت و به کمپین عدالت برای خوجالی پیوست.[۶۱][۶۲][۶۳][۶۴]

المار حسینوف؛ وی سر دبیر و ویراستار هفته‌نامه تحلیلی روسی زبان “monitor” روزنامه‌نگاری جسور و بنیان‌گذار خبرگزاری trend آذربایجان بود. او قربانی انتشار مصاحبه «فهمین حاجیف» نماینده وزیر دفاع وقت در قره باغ با هفته‌نامه روسی زبان مانیتور شد. این مصاحبه در زمان خود بسیار ساختار شکنانه محسوب می‌شد، چرا که فهمین حاجیف؛ به گناهکاری حیدر علیف در کشتار خوجالی اشاره می‌کرد.[۶۵] این مصاحبه در تاریخ ۱۹ فوریه سال ۲۰۰۵ انجام شد و کمتر از دو هفته بعد یعنی در ۲ مارس ۲۰۰۵؛ المار حسینف که این مصاحبه را در شماره ۸۶ مجله مانیتور که خود سردبیرش بود، منتشر کرده بود، به ضرب ۶ گلوله با اسلحه مجهز به صدا خفه کن در مقابل درب منزلش در باکو به قتل می‌رسد. (قاتلین او هرگز پیدا نشدند) در جریان دادگاه حقوق بشر شورای اروپا در خصوص محاکمه عین‌الله فتح‌الله اف، وی مدعی شد بارها تهدید شده که به مانند المار حسینف به قتل خواهد رسید. پس از مرگ المار حسینوف هفته‌نامه مانیتور هرگز منتشر نشد.[۶۶][۶۷]

سوینج عثمان گیزی میرزایوا؛ وی که کار آموز چنگیز مصطفایف در تلویزیون ANS بود، با انتشار ویدیو اظهارات چنگیز در جلسه تحقیق و تفحص پارلمان در صفحه فیسبوک[۶۸] خود، پرده از اسراری در مورد کشتار خوجالی برداشت که تا سال ۲۰۱۷ از مردم آذربایجان مخفی شده بود. وی نیز بارها تهدید به مرگ شده و دولت آذربایجان بارها سعی در محکوم کردن او در دادگاه داشت. در آخرین تلاش، دولت آذربایجان در سال ۲۰۱۵ علیه وی به اتهام جاسوسی و خیانت طرح دعوی کرد، اما به سبب اینکه وی شهروند آمریکا است و از حمایت تمام قد محافل حقوق بشری برخوردار است دولت آذربایجان ره به جایی نبرد.[۶۹][۷۰][۷۱][۷۲]

انعکاس در منابع مستقل[ویرایش]

نگرانی دولت‌های خارجی از دستیابی جمهوری آذربایجان به تسلیحات و مهمات باقی‌مانده شوروی در قلمرو آن کشور بود. رافی هُوانسیان، در مسکو و در حضور آندره کوزیراف، حسین آقا صدیق اف، همتای آذربایجانی خود، را به قبول استقرار نیروهای کلاه آبی سازمان ملل یا نیروهای صلح مشترک کشورهای تازه استقلال یافته ترغیب می‌کرد.[۷۳]

در ۲۵ فوریه ۱۹۹۲م، لوون تر-پتروسیان، بار دیگر خواستار دخالت رهبران چهارده کشور جهان برای جلوگیری از تشدید جنگ از سوی جمهوری آذربایجان و خصوصاً اقدامات بازدارنده روسیه در دستیابی آذربایجان به تسلیحات به جای مانده از روزهای حکومت شوروی در آن کشور شد. اعتقاد راسخ بر آن بود که ارمنستان هیچ گونه ادعای مرزی ندارد و حل مناقشه آرتساخ فقط در بطن مذاکرات مستقیم دولت آذربایجان و کادر رهبری قره باغ ممکن است.[۷۴]

دخالت، میانجیگری و وساطت سازمان‌ها و دولت‌های دیگر مانع ادامه و تشدید خون‌ریزی نشد چرا که شاید فاجعه جنگ همیشه هم‌زمان با مذاکرات صلح به اوج خود می‌رسد. رخدادهای خوجالو نیز از این قاعده مستثنا نبود.

خوجالو مسلماً شاهد اسف بارترین رخدادهای مناقشه قره باغ بوده‌است. درطی هیچ‌یک از عملیات جنگی این تعداد از افراد بی دفاع، خصوصاً زنان و کودکان، کشته نشده بودند. شمار کشته شدگان تا به امروز نیز به درستی اعلام نشده‌است.

دولت جمهوری آذربایجان از ۱۹۸۸م ترک‌های مسختی اخراج شده از ازبکستان را در خوجالو اسکان داده بود.[۷۵][۷۶] نیروهای جمهوری آذربایجان مستقر در خوجالی توسط ب‌ام-۲۱ گراد و راکت اندازها شهر استپاناکرت را مورد هدف قرار می‌داد. در استپاناکرت بیش از ده‌ها نفر از ساکنان شهر جان خود را از دست دادند و زخمی شدند. ۴۵۰۰ بمب، ازجمله سه هزار موشک گراد، در طول فقط چند ماه بیش از ۸۰ در صد شهر استپاناکرت را ویران کرده بود. تعداد تلفات ۱۱۱ نفر و زخمی‌ها ۳۳۲ نفر از بین ساکنان شهر گزارش شد.[۷۷][۷۸]

روبرت کوچاریان، بر این اعتقاد بود که دو طرف درگیری معمولاً عملیات خود را از مناطق مسکونی دور نگه می‌دارند ولی ارتش آذربایجان خوجالو را مرکز عملیات تهاجمی خود قرارداده بود و از چهار ایستگاه موشکی گراد مستقر در این شهر اقدام به بمباران مداوم شهر استپاناکرت می‌کرد. شلیک موشک‌ها از مرکز مسکونی شهر خوجالو، بنابر قانون جنگ، خود شهر خوجالو را به هدف اصلی آتش دشمن تبدیل کرد و طبیعتاً منجر به قتل ساکنان بی گناه شهر شد.

ساموئل بابایان، از فرماندهان قره باغ، تعبیر دیگری از رخدادها داشت. او می‌گوید که: «بستر رودخانه کارکار به منزله دالان امن خروج ساکنان غیرنظامی از خوجالو به طرف شهرستان آقدام، از سوی رزمندگان ارمنی مشخص شده بود و از آن محافظت می‌شد. آنچه که انتظارش نمی‌رفت اتفاق افتاد. ساکنان بی دفاع خوجالو، که از میان سنگرهای ما درطول دالان امن خروج به سمت شهر آقدام در حرکت بودند، از رو به رو با آتش سربازان جبهه ملی آذربایجان، که از طرف شهر آقدام به طرف ما گشوده شده بود، مواجه شدند.»[۷۹] در ادامه می‌نویسد: «شرایط برای جلوگیری از خروج شش هزار تن از ساکنان بی دفاع و کشتار دسته جمعی آن‌ها برای ما فراهم بود ولی فرماندهی ما به عمد عملیات را برای چند روز به تعویق انداخت و دالان فرار را برای ساکنان غیر مسلح خوجالو فراهم کرد.»

طبق اطلاعاتی که (ویلسون گور)، مورخ کانادایی ارائه می‌دهد، نیروهای آذری مستقر در آقدام نیز اشتباهاً بر روی این بخت برگشته‌ها آتش گشودند.[۸۰] باید توجه داشت که این عملیات در منطقه وسیعی در هنگام شب صورت می‌گرفته و تشخیص افراد مسلح از غیرمسلح اساساً غیرممکن و امکان اشتباه از سوی هر دو طرف زیاد بود.

چنگیز مصطفی یف (چنگیز فؤاد اوغلی مصطفی یف، گزارشگر مستقل آذری که در ۲۸ فوریه ۱۹۹۲ از صحنه فاجعه خوجالی ویدئوهایی تهیه کرده بود، راجع به ادعاهای مقامات آذربایجان دربارهٔ روند به وجود آمدن فاجعه تردید داشت، لذا خود مستقلاً شروع به تحقیقات کرد. لیکن، اولین گزارش او دربارهٔ احتمال دست داشتن نیروهای آذربایجانی در فاجعه خوجالی به” D-Press “آژانس خبری مسکو، به قیمت جانش تمام شد. وی در همان زمان، در ۱۵ ژوئن ۱۹۹۲ در نزدیکی آقدام در شرایط مشکوکی به قتل رسید) می‌نویسد: «بسیار امکان داشته که واحدهای مسلح آذری مستقر در آقدام کوچ کنندگان را در تاریکی شب با مهاجمان ارمنی اشتباه گرفته و به روی آن‌ها آتش گشوده‌اند. سپس، برای پنهان کردن آثار اشتباه مرگبار خود، جسدها را تا حد غیرقابل شناسایی مثله و صبح روز بعد با بوق و کرنا ارمنیان را مسئول این جنایت معرفی کرده‌اند.»[۸۱]

واقعیت اینست که قربانیان خوجالی در منطقه‌ای که تحت کنترل نیروهای آذری و ۱۱ کیلومتر دور از دسترس نیروهای دفاعی قره باغ بود به خاک افتادند. وقوع این فاجعه در زمانی بود که جنگ قدرت بین دولت وقت آذربایجان به رهبری ایاز مطلب‌اف و ابوالفضل ایلچی‌بیگ به اوج خود رسیده و طرفین از هیچ چیز برای ضربه زدن به یکدیگر رویگردان نبودند. اوضاع وقت خوجالی موقعیت ایده‌آلی را برای طرفداران ایلچی بیگ فراهم آورد.[۸۲][۸۳] واحدهای ارتش آذربایجان برخوردی سبعانه با افرادی که به سمت آقدام در حرکت بودند داشتند. چه طراحی شده و چه ناخواسته واحدهای رزمی آذربایجان باعث این تراژدی شدند.

ایرادی که پاره‌ای از سازمان‌های دیدبان حقوق بشر به نیروهای ارمنی می‌گیرند این است که ولو اینکه نیروهای آذری مردمشان را آگاهانه دم گلوله توپ گذاشته بودند و ولواینکه تشخیص افراد مسلح از غیر مسلح در آن هرج و مرج آسان نبوده، ارمنیان کلاً نمی‌بایستی روی آذری‌ها آتش می‌گشودند، چون به هرحال امکان داشت که افراد بی گناه در این میان قربانی شوند.[۸۴]

سلیمان عباس اف، از ساکنان خوجالو، شکایت می‌کرد که: «چند روز مانده به جنگ خوجالو، بلندگوهای ارتش ارمنیان خبر حمله نهایی برای اشغال خوجالو و اختصاص دالان فرار برای ساکنان غیرنظامی دهکده را پخش می‌کردند و در حالیکه بالگردهای ارتش ما بارها بر فراز خوجالو در پرواز و ناظر بر اوضاع بودند، کسی را نگران سرنوشت خود نمی‌دیدیم. درآن شرایط نه فقط قدمی برای نجات ما برداشته نشد، هیچ کمکی دریافت نکردیم و بدتر از همه، هنگامی که امکان خروج زنان، اطفال و افراد سالخورده از مسیر دالان فرار وجود داشت، ما را به ماندن ترغیب می‌کردند.»[۸۵]

تحریک افکار عمومی آذربایجان و اصرار در ایجاد نفرت و نژادپرستی نمی‌تواند حقایق گزارش شده از سوی خبرنگاران آزاد آذربایجانی و ناظران بین‌المللی را پنهان نماید. عین‌الله فتح‌الله اف، خبرنگار آذربایجانی، در بهار ۲۰۰۵م از خوجالو بازدید و با بازماندگان جنگ مصاحبه کرد. او پس از بازگشت به باکو مقاله‌ای از قول پناهندگان نفتالان با این مضمون نوشت:

«آنها چند روز مانده به نبرد خوجالو با بلندگوهایشان از ساکنان غیر مسلح شهر می‌خواستند که شهر را از طریق دالان امن رودخانه کارکار ترک کنند. اگر ساکنان شهر از طریق دالان امن شهر را ترک می‌کردند ارتش آزادی‌بخش ارمنیان قره باغ بر روی آن‌ها آتش نمی‌گشود ولی نمی‌دانیم چرا برخی از سربازان جبهه نخست آذربایجان آن‌ها را به سمت شهر نخجوانیک، که در اشغال ارتش ارمنیان بود، حرکت می‌دادند. تنها راه امن خروج از مهلکه از میان نیروهای ارمنی، بدون درگیری، تضمین شده بود ولی گویا سربازان جبهه ملی آذربایجان دریای خون هم وطنان را برای مرگ سیاسی رئیس‌جمهور مطلب اف فراهم می‌ساختند.»[۸۶][۸۷] طبق گزارش‌ها، اکثر ساکنان شهر نیز از طریق این معبر شهر را ترک کردند. حدود۸۰۰ – ۷۰۰ نفر از ساکنان شهر، از جمله ۳۰۰ ترک‌های مسختی که قادر به ترک شهر نشده بودند توسط نیروهای دفاعی قره باغ به استپاناکرت منتقل و موقتاً درآنجا اسکان داده شدند. چند روز بعد، آوارگان آذری بدون هیچ گونه قید و شرطی از طریق کمیته بین‌المللی صلیب سرخ به مقامات آذربایجان تحویل گردیدند. رویداد مزبور را سازمان حقوق بشر مستقر در مسکو به نام انجمن یادبود گزارش نموده‌است.[۸۸]

(دانا مازالووا) می‌گوید: «بسیاری از اجساد فراریان خوجالو، در نزدیکی شهر آقدام که در اختیار ارتش آذربایجان دیده شده بود. از فاصله کم به زانوی آن‌ها شلیک شده و گویا کسانی می‌خواسته‌اند از فرار آن‌ها جلوگیری کنند. همکاران من در ۲۹ فوریه از این اجساد فیلم‌برداری کرده‌اند. سه روز بعد وقتی در ۲ مارس دوباره از آن اجساد فیلم‌برداری می‌کردیم لباس اجساد را کنده، بدنها را تکه‌تکه کرده و حتی پوست سر آن‌ها را نیز کنده بودند! و همه اینها در مناطق تحت اشغال نیروهای آذربایجان اتفاق افتاده بود.»[۸۹][۹۰]

ایاز مطلب‌اف می‌گوید: «همه اینها از پیش برای برکناری من از قدرت طراحی شده بود. با شناختی که از ارمنیان دارم بعید می‌دانم که آن‌ها این چنین آشکارا آثار جنایت خود را در اختیار ما قرار داده باشند. اگر اعلام کنم که همه تقصیرها بر گردن مخالفان دولت من است، مرا متهم به افتراء بستن خواهند کرد ولی از حقایق نمی‌توان گذشت. مسلم است که ارتش ارمنیان قره باغ دالان امنی را برای خروج ساکنان بی دفاع به وجود آورده بودند و دلیلی برای شلیک به سوی آن‌ها نداشتند. به محض محاصره خوجالو از سوی تانک‌های ارمنی، می‌بایست اقدام به خروج ساکنان بی دفاع از شهر می‌شد.»[۹۱]

ادعا شده که نیروهای روسی (هنگ موتوریزه ۳۶۶ شوروی سابق) نیز درگرفتن شهر خوجالی شرکت داشته‌اند.[۹۲] هنگ موتوریزه یاد شده در نزدیکی استپاناکرت، پایتخت قره باغ مستقر و خود آماج آتشبارهای ارتش آذربایجان قرارداشت و تلفاتی هم متحمل شده بود. بعد از این تلفات، از مرکز فرماندهی روسی به هنگ دستور داده می‌شود که پاسخ آتش توپخانه آذری را بدون خروج از پایگاه خودشان بدهند. جدال آتشبارهای دو طرف (طرف آذری و روسی) چند روز قبل از سقوط شهر را ساکنان فراری خوجالی گزارش داده‌اند.

به نظر می‌آید که دلیل نشر این اطلاعات غیرواقع این باشد که اول: مدافعان شکست خورده خوجالی عملکرد، و در واقع بی عملی خود را نزد هموطنانشان بتوانند توجیه کنند و دوم: این اولین بار بود که آنان می‌دیدند نیروهای دفاعی قره باغ از ادوات و خودروهای زرهی استفاده می‌کنند.[۹۳]

در سال ۱۳۹۶ وبسایت پایگاه خبری تحلیلی «تحولات جهان اسلام»؛ سلسله مقالاتی را تحت عنوان «کشتار خوجالی از دوربین آوینی قره باغ» منتشر کرد که با بررسی تصاویر دوربین خبرنگار مستقل آذربایجانی چنگیز مصطفایف، سخنان چنگیز مصطفی اف در کمیسیون تحقیق و تفحص پارلمان و استناد به منابع آذری، مشارکت آذری‌ها در کشتار را اثبات می‌کرد.[۹۴][۹۵][۹۶][۹۷][۹۸]

واکنش مجامع بین‌المللی[ویرایش]

نامه ایالت ماساچوست در پذیرش کشتار خوجالی

قتل‌عام خواجه‌لی توسط برخی مجامع ملی و بین‌المللی به رسمیت شناخته شده‌است. برای اولین بار در مجمع وزرای امور خارجه کشورهای عضو سازمان همکاری اسلامی که در سال ۲۰۰۷ قتل‌عام خوجالی مورد بررسی قرار گرفت و از آن بعد هر ساله مورد تأکید این سازمان قرار گرفته‌است. از هفتمین اجلاس مجالس کشورهای عضو سازمان همکاری‌های اسلامی این مسئله شکل جدی تری به خود گرفته و مجالس کشورهای عضو برای به رسمیت شناختن قتل‌عام خوجالی و مجازات عاملین فراخوانده شده‌اند.[۹۹][۱۰۰][۱۰۱][۱۰۲] نهاد دیده‌بان حقوق بشر از دیگر این سازمان‌ها بوده‌است.[۱۰۳]

علاوه بر این در قطعنامه‌های سازمان همکاری اسلامی از دولت‌ها و سازمان‌های عضو، حضور فعال در کمپین عدالت برای خوجالی و مجازات عاملین طلب شده‌است. همچنین وزیران این سازمان در ماه ژانویه سال ۲۰۱۵ تفاهم نامه‌ای را به امضا رسانده‌اند که مطابق آن باید بر همکاری و حمایت همه‌جانبه در چارچوب کمپین عدالت برای خوجالی تأکید ویژه‌ای داشته باشند.[۱۰۴]

پارلمان ترکیه این کشتار را به رسمیت نشناخته‌است.[۱۰۵] رئیس‌جمهور گرجستان در ۲۶ فوریه ۲۰۱۸ طی جلسه‌ای حاضر به رعایت یک دقیقه سکوت به در خواست حضار آذری مقیم گرجستان، به یادبود قربانیان کشتار خوجالی نشد.[۱۰۶][۱۰۷]

همچنین در برخی از ایالات آمریکا این قتل‌عام به رسمیت شناخته شده‌است.[نیازمند منبع] به‌طور مثال ایالت‌های هاوایی،[۱۰۸] نبراسکا،[۱۰۹] مونتانا[۱۱۰] و آیداهو[۱۱۱] در فوریه سال ۲۰۱۶ به وقوع پیوستن این کشتار را به رسمیت شناختند.

انعکاس مطبوعات وقت خارجی[ویرایش]

  • واشینگتن پست به عنوان یکی از اولین خبرگزاری خارجی در ۲۸ فوریه ۱۹۹۲: قربانیان قره باغ در شهر آذربایجانی (آقدام) به خاک سپرده شدند. در این گزارش اطلاعاتی راجع به کشتن زنان و کودکان و آوارگانی که در مساجد آغدام جای گرفته‌اند و نیز زخمی‌هایی که از خوجالی برای مداوا به بیمارستان آغدام آورده‌اند، ارائه می‌دهد[۵۳]
  • تایمزلندن، ۲۷ فوریه ۱۹۹۲: سربازان ارمنستان صدها نفر از خانواده‌های آذربایجانی را که در پی فرار از محاصره بودند قتل‌عام می‌کند.[۱۱۲]
اجساد مادر و فرزند، مسجد آغدام
اجساد یک خانواده آذربایجانی، مسجد جامع گوهریه آقدام
اجساد دو کودک آذربایجانی بعد از انتقال به مسجد جامع گوهریه آقدام

این گزارش نیز اطلاعاتی را جع به تعداد کشته شدگان، نحوه کشته شدن آن‌ها و جنسیت و سن کشته شدگان اطلاعاتی ارائه داده‌است.

  • نیویورک تایمز، ۳ مارس ۱۹۹۲: اطلاعاتی در زمینه قتل‌عام انجام شده توسط ارامنه به دست رسیده‌است.[۱۱۳] نیویورک تایمز بر اساس اطلاعات حاصل شده از گزارش‌ها به ویژه خبرگزاری رویترز و ایتارتاس این خبر را یک هفته پس از وقوع قتل‌عام مخابره می‌کند و اعلام می‌کند که دربارهٔ قتل‌عام انجام شده توسط ارامنه شواهد جدیدی به دست آمده‌است.[۱۱۴] در گزارش دیگری که توسط این روزنامه در ۵ مارس ۱۹۹۲ با عنوان «آخرین خداحافظی در آذربایجان» به نقل از آسوشیتد پرس گزارشی از دفن قربانیان در قبرستان آقدام ارائه می‌دهد.[۱۱۵]
  • واشینگتن تایمز؛ روز ۲ مارس ۱۹۹۲: حمله ناگهانی ارامنه آذربایجانیان را کشت و آواره ساخت. به ابعاد قتل‌عام آذربایجانیان می‌پردازد.[۵۵] واشینگتن تایمز؛ روز ۳ مارس ۱۹۹۲: وحشت در بین آذربایجانیان. در این گزارش مشاهدات برایان کلین روزنامه‌نگار واشینگتن تایمز در آغدام و نیز مشاهداتی از خبرنگار روسی و عکاس رویترز یعنی فدریک لنگین انعکاس یافته‌است.
  • ساندی تایمز، تاریخ ۸ مارس ۱۹۹۲: خوجالی با مغازه‌های کسادش و با خیابان‌های خاکی بدون درختش یک شهر بی درآمد آذربایجانی بود؛ اما در زمانی خانه هزاران آذربایجانی بود که در زمان‌های شاد به مزارع و غازهای در حال پرواز نگاه می‌کردند. شهری که هفته قبل از روی نقشه محو شد.[۱۱۶]
  • دی تایمز، تاریخ ۳ مارس ۱۹۹۲: اجساد نشانِ محل انجام قتل‌عام. لیون در این گزارش به قساوت رخ داده در زمان کشتن آذربایجانیان اشاره می‌کند.[۱۱۷]
  • مجله تایم، تاریخ ۱۶ مارس ۱۹۹۲: قتل‌عام در خوجالی. ژیل سمولو به گزارش از یوری زاراخووی، چ خبرنگار این روزنامه در آغدام، در این شماره ابعاد این قتل‌عام را مورد توجه قرار داده‌است.[۱۱۸]
  • ایندیپندنت؛ تاریخ ۵ مارس ۱۹۹۲: آوارگان و قبرهای تازه قتل‌عام انجام شده توسط ارامنه را تأیید می‌کند-آذربایجانی‌ها در جنگ شکار می‌شوند. روزنامه ایندیپندنت، در این گزارش شواهدی را بر اساس گزارش خبرنگار خود در آغدام، هلن وماک ارائه می‌دهد.[۱۱۹] ایندپندنت، تاریخ ۶ مارس ۱۹۹۲: ارامنه آذربایجانی‌ها را گروگان گرفته‌اند. ایندپندنت در این گزارش اطلاعاتی از مذاکرات انجام شده دربارهٔ آزادی ۶۰۰ گروگان آذربایجانی ارائه داده‌است.[۱۲۰] ایندپندنت، تاریخ ۸ مارس ۱۹۹۲: در ۸ مارس نیز همین روزنامه ایندپندنت تحلیلی در این زمینه با عنوان قره باغ قربانی انتقام جویی ارائه داده‌است.[۱۲۱]
  • مجله نیوزویک، تاریخ ۱۶ مارس ۱۹۹۲؛ چهره قتل‌عام. پاسکال پریویت به همراه استیو لی و این در نیوزویک گزارش‌ها هولناکی از وقایع خوجالی در این گزارش ارائه داده‌است.[۱۲۲] مجله نیوزویک در شماره دیگر؛ تاریخ ۱۹ نوامبر، سال ۱۹۹۳ به نفوذ لابی ارامنه در تحریف اطلاعات رسیده به دولت آمریکا داشته و تعجب آنان از اوضاع قره باغ و کشتار ارامنه و اخراج آذربایجانیان از قره باغ را تحلیل کرده‌است.[۱۲۳]
  • گاردین، تاریخ ۳ مارس، ۱۹۹۲: قره باغ به قاتلانش داده می‌شود. گاردین در این گزارش شواهدی را بر اساس گزارش‌ها ارسال شده توسط خبرنگارش کارل والدروم در خانکندی و برایان کلین خبرنگار رویتر در آغدام ارائه داده و اذعان به وجود قتل‌عام گسترده در خوجالی کرده و تحویل آن به ارامنه توسط نیروهای نظامی و تجهیزات زرهی هنگ ۳۶۶ موتوری روسیه و ارتش ارمنستان را بررسی کرده‌است.[۱۲۴] گاردین، تاریخ ۲ سپتامبر ۱۹۹۳: جایی برای پنهان کردن بحران آوارگان آذربایجانی‌ها وجود ندارد.[۱۲۵]

در این مقاله گاردین گزارشی از اخراج آذربایجانیان توسط ارمنستان و بدون توجه به مطالبات سازمان ملل متحد به سمت مرزهای ایران و پنهانکاری رسانه‌ها در این زمینه پرداخته‌است.[۱۲۶]

  • بی جی بوستون گلوب، تاریخ ۳ مارس ۱۹۹۲: اتهام کشتار ۱۰۰۰ آذربایجانی؛ به گزارش پاول کوئین ارامنه ۱۰۰۰ آذربایجانی را کشتند.[۱۲۷]
  • روزنامه د ایج ملبورن، تاریخ ۶ مارس ۱۹۹۲؛ تعداد کشته شدگان خوجالی به‌طور کامل مشخص نشده‌است؛ اما انجام قتل‌عام مشخص است.[۱۲۸]
  • ترود مسکو؛ تاریخ ۶ مارس ۱۹۹۲: گزارشی با عنوان تراژدی قره باغ انتشار داده‌است.[۱۲۹]
  • روزنامه پراودا، تاریخ ۷ مارس ۱۹۹۲: فاجعه در خوجالی.[۱۳۰]
  • روزنامه اسووبودا چاپ روسیه، تاریخ ۱۲ جون ۱۹۹۲: تراژدی که نمی‌تواند توسط عاملانش توجیه شود. اسووبودا در این شماره گزارشی از در خواست سازمان‌های حقوق بشری برای ترک شهر خوجالی توسط عاملان قتل‌عام این شهر ارائه داده‌است.[۱۳۱]
  • روزنامه روسی کومسوملوس، تاریخ ۳ مارس ۱۹۹۲:خوجالی: شب هنوز تمام نشده‌است. اولگ الکساندرویچ لیتوین، عکاس واحد خبر این روزنامه، گزارشی تصویری از اتفاقات افتاده در خوجالی، کشته شدگان و اجساد انتقال داده شده به مساجد آغدام، آوارگان جنگی در مساجد و مردان، زنان، کودکان و سالخوردگان زخمی ارائه داده‌است.[۱۳۲]

کمپین[ویرایش]

کمپین عدالت برای خوجالی، کمپینی است برای ارتقای آگاهی‌های بین‌المللی در زمینهٔ کشتار خوجالی است.[۱۳۳]

شروع کمپین در ۸ مه ۲۰۰۸ و توسط لیلا علی‌اوا بوده‌است.[۱۳۳][۱۳۴] هدف کمپین افزایش سطح آگاهی عمومی از کشتار خوجالی، علل و عواقب ناشی از مناقشهٔ قره باغ عنوان شده‌است. فعالیت‌های کمپین متمرکز بر احترام به قربانیان و زنده نگه داشتن خاطرهٔ آنان از طریق اطلاع‌رسانی مداوم به نسل جوان و حمایت از بازماندگان و جستجوی راه‌هایی برای از بین بردن مشکلات آنان است.[۱۳۳]

این کمپین در سطح بین‌المللی و در ۵۰ کشور جهان فعال است.[۱۳۵] و همه ساله در کشورهای مختلف جهان کنفرانس‌ها، نشست‌ها و تحصن‌هایی را برگزار می‌کند. همچنین در همه کشورهای عضو اتحادیه اروپا، جامعه کشورهای مشترک‌المنافع، کشورهای واقع در آسیا، آمریکای شمالی و جنوبی مراسم‌هایی را در زمینهٔ حوزه فعالیت خود ترتیب می‌دهد.[۱۳۶]

از نتایج فعالیت این کمپین شناسایی کشتار خوجالی در کشورهای مختلف و همچنین شورای وزرای خارجه اعضای سازمان همکاری اسلامی[۱۳۷] و نیز اتحادیه پارلمانی سازمان همکاری اسلامی بوده‌است.[۱۳۸] و توانسته پشتیبانی مجمع جوانان سازمان همکاری اسلامی را جلب کند.[۱۳۹][۱۴۰]

در این کمپین طوماری با عنوان «به رسمیت شناخته شدن کشتار خوجالی به عنوان جنایت علیه بشریت و مبارزه علیه بی‌عدالتی در جهان» خطاب به سران دنیا ایجادشده‌است.[۱۳۶][۱۴۱][۱۴۲]

نگارخانه

جستارهای وابسته[ویرایش]

پیوند به بیرون[ویرایش]

http://iswnews.com/6163

  • قسمت سوم مقاله:

http://iswnews.com/6326/

  • قسمت چهارم مقاله:

http://iswnews.com/6655/

  • قسمت پنجم مقاله:

http://iswnews.com/6962/

منابع[ویرایش]

  1. "Human Rights Watch World Report 1993 – The Former Soviet Union". Hrw.org. Retrieved 28 April 2014.
  2. Human Rights Watch/Helsinki (1994). Azerbaijan: Seven Years of Conflict in Nagorno-Karabakh (PDF). New York [u.a.]: Human Rights Watch. p. 6. ISBN 1-56432-142-8. Retrieved 12 March 2014.
  3. ۳٫۰ ۳٫۱ de Waal, Thomas (2004). Black garden: Armenia and Azerbaijan through peace and war. ABC-CLIO. pp. 172–173. ISBN 0-8147-1945-7.
  4. Letter from the Charge d'affaires a.i. of the Permanent Mission of Azerbaijan to the United Nations Office
  5. «Hsw». www.hrw.org. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۴-۰۱.
  6. Randolph, Joseph Russell (2008). Hot spot: North America and Europe. ABC-CLIO. p. 191. ISBN 0-313-33621-0.
  7. New York Times – massacre by Armenians Being Reported
  8. TIME Magazine – Tragedy Massacre in Khojaly
  9. ۹٫۰ ۹٫۱ دیده‌بان حقوق بشر-کشتار در قفقازISBN 1-56432-081-2
  10. Massacre by Armenians Being Reported - NYTimes.com
  11. Letter from the Chargé d'affaires a.i. of the Permanent
  12. ۱۲٫۰ ۱۲٫۱ «Hsw». www.hrw.org. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۳-۲۷.
  13. Human rights watch. "Seven years war in NK" (PDF).
  14. FS. «24 years since Khojaly massacre». nato-pfp.mfa.gov.az. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۴-۰۱.
  15. ۱۵٫۰ ۱۵٫۱ «کشتار "خوجالی" (Xocali/Khojaly) از دوربین آوینی قره باغ؛ قسمت چهارم». تحولات جهان اسلام. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۴-۰۱.
  16. «سالگرد یک قتل‌عام. مطالعات آسیای میانه و قفقازُ بهرام امیر احمدیان». خبرآنلاین. ۹ اسفند ۱۳۹۱. دریافت‌شده در ۷ اسفند ۱۳۹۴.
  17. ۱۷٫۰ ۱۷٫۱ «برگزاری مراسم سالگرد نسل‌کشی خوجالی». خبرگزاری مهر. ۹ اسفند ۱۳۹۱. دریافت‌شده در ۷ اسفند ۱۳۹۴.
  18. ۱۸٫۰ ۱۸٫۱ «نسل‌کشی خوجالی». بایگانی‌شده از اصلی در ۲۲ مارس ۲۰۱۶. دریافت‌شده در ۱۲ مهر ۱۳۹۴.
  19. ۱۹٫۰ ۱۹٫۱ دیده‌بان حقوق بشر-هفت سال مناقشه در قره باغ کوهستانی شابک ‎۱-۵۶۴۳۲-۱۴۲-۸
  20. (ترکی) http://www.turksam.org/tr/a2342.html بایگانی‌شده در ۳ مارس ۲۰۱۱ توسط Wayback Machine
  21. «نسخه آرشیو شده». بایگانی‌شده از اصلی در ۲۳ ژوئیه ۲۰۱۳. دریافت‌شده در ۵ دسامبر ۲۰۱۴.
  22. State Commission on prisoners of war, hostages and missing persons – Khojaly genocide
  23. «کشتار "خوجالی" (Xocali/Khojaly) از دوربین آوینی قره باغ؛ قسمت دوم». تحولات جهان اسلام. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۴-۰۱.
  24. @Nasir. "Xocalı soyqırımı haqqında məlumat". /. Retrieved 2018-04-01.
  25. ۲۵٫۰ ۲۵٫۱ «Ходжалы». old.memo.ru. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۴-۰۱.
  26. DE WAAL، Thomas (۲۰۰۳). BLACK GARDEN Armenia and Azerbaijan through Peace and War. New York and London: New York University Press. صص. صفحه ۱۰۹ و ۱۱۰. شابک ۰-۸۱۴۷-۱۹۴۴-۹. کاراکتر line feed character در |عنوان= در موقعیت 13 (کمک)
  27. «Карабахские депутаты: Ходжалу стал жертвой политических интриг и борьбы за власть в Азербайджане» (به روسی). ИА REGNUM. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۴-۰۱.
  28. Qırxqızlı، Qasım (۱۹۹۹). Əsrin faciəsi-xocali. Baku: Şərq-qərb. صص. ۱۶. شابک ۵-۵۶۵-۰۰۲۷۰ مقدار |شابک= را بررسی کنید: length (کمک).
  29. Armenian soldiers massacre hundreds of fleeing families, The Times, London, 1 March 1992
  30. The Washington Post, 28 February 1992, Armenian soldiers massacre hundreds of fleeing families, The Times, London, 1 March 1992: Armenian soldiers shot and bayoneted more than 450 Azeris, many of them women and children, who were fleeing an attack on their town. Hundreds, possibly thousands, were missing and feared dead. Survivors who struggled across snow-covered mountains in sub-zero temperatures to Agdam in Azerbaijan said the massacre took place on Wednesday morning when up to 1,500 people were trapped in a gorge and surrounded by Armenian soldiers
  31. Pascal Privat, The face of a massacre, Newsweek, 16 March 1992: a place of mourning refugees and dozens of mangled corpses dragged to a makeshift morgue behind the mosque. They were ordinary Azerbaijani men, women and children of Khojaly, a small village in war-torn Nagorno-Karabakh overrun by Armenian forces on Feb. 25-26. Many were killed at close range while trying to flee; some had their faces mutilated, others were scalpe.
  32. The Washington Post, 28 February 1992: The Armenians who attacked Khojaly Tuesday night “were shooting, shooting, shooting”, said Raisa Aslanova, who reached Aghdam Wednesday night. She said her husband and a son-in-law were killed and her daughter was missing.
  33. The Washington Post, 28 February 1992, Nagorno-Karabakh victims buried in Azerbaijani town – Refugees claim hundreds died in Armenian attack
  34. The Times, 1 March 1992. Armenian soldiers massacre hundreds of fleeing families: The Times, London, 1 March 1992: Armenian soldiers shot and bayoneted more than 450 Azeris, many of them women and children, who were fleeing an attack on their town. Hundreds, possibly thousands, were missing and feared dead. Survivors who struggled across snow-covered mountains in sub-zero temperatures to Agdam in Azerbaijan said the massacre took place on Wednesday morning when up to 1,500 people were trapped in a gorge and surrounded by Armenian soldiers.
  35. Armenian soldiers massacre hundreds of fleeing families, The Times, 1 March 1992: By late yesterday, 479 deaths had been registered at the morgue in Agdam's morgue, and 29 bodies had been buried in the cemetery. Of the seven corpses I saw awaiting burial, two were children and three women.
  36. Nagorno-Karabakh Victims Buried in Azerbaijani Town, The Washington Post - Washington, D.C. Feb 28, 1992
  37. Armenian raid leaves Azeris dead or fleeing, The Washington Times, 2 March 1992- Dozens of bodies lay scattered around the killing fields of Nagorno-Karabakh yesterday, evidence of the worst massacre in four years of fighting over the disputed territory.... Those reporters who returned from a brief visit by helicopter to Khojaly, captured by the Armenians last week, said they had seen similar sights - only more. One Russian journalist said he had counted about 30 bodies within a radius of 50 yards from where the helicopter landed..... Reuters photographer Frederique Lengaigne saw two trucks full of Azeri corpses near Agdam. “In the first one, I counted 35, and it looked as though there were almost as many in the second. Some had their heads cut off and many had been burned. They were all men, and a few had been wearing khaki uniforms”, she said.
  38. Corpses litter hills in Karabakh, The Times, By Anatol Lieven, 2 March 1992
  39. Corpses litter hills in Karabakh, The Times, By Anatol Lieven, 2 March 1992: As we swooped low over the snow-covered hills of Nagorno-Karabagh we saw the scattered corpses. Apparently, the refugees had been shot down as they ran. we took a look at the bodies the civilian helicopter had picked up. Two old men and small girl were covered with blood, their limbs contorted by the cold and rigor mortis. They had been shot.
  40. Bodies mark site of Karabakh massacre, The Times, By Anatol Lieven in Aghdam, Azerbaijan, 3 March 1992: Scattered amid the withered grass and bushes along a small valley and across the hillside beyond are bodies of last Wednesday's massacre by Armenian forces of Azerbaijani refugees.
  41. Bodies mark site of Karabakh massacre By Anatol Lieven in Aghdam, Azerbaijan,The Times, 3 March 1992
  42. Womack t, Helen. Refugees and fresh graves confirm massacre by Armenians – Azeris hunted down and shot in the forest , The Independent, 5 March 1992
  43. هاکوپیان، تاتول. «گزارشی مستند از وقایع خوجالو و ماراغا». بایگانی‌شده از اصلی در ۲۹ اوت ۲۰۱۳.
  44. «بر اثر قتل‌عام خوجالی 613 نفر کشته، هزاران نفر از غیر نظامیان در سنین مختلف بعلت جراحتها از شلیک گلوله معلول، 106 زن، 63 کودک و 70 نفر از سالخوردگان به قتل رسیده‌اند». ۸ اسفند ۱۳۹۱. دریافت‌شده در ۱ اسفند ۱۳۹۴.
  45. ۴۵٫۰ ۴۵٫۱ «قتل‌عام خوجالی – فاجعه قرن بیستم/ ارامنه هم باید فاجعهٔ خوجالی را به رسمیت بشناسند». ۸ اسفند ۱۳۹۲. دریافت‌شده در ۶ اسفند ۱۳۹۴.
  46. http://tnews.ir/news/0F7422369661.html
  47. "Library, The Constitution of the Republic of Armenia". Retrieved 11 February 2014.
  48. "H.E. Mr. Oleg YESAYAN". Retrieved 11 February 2014.
  49. "Team Members, Seyran Ohanyan:RA Minister of Defense". Retrieved 11 February 2014.
  50. Human rights watch. "Seven years war in NK" (PDF).
  51. Nagorno-Karabakh Victims Buried in Azerbaijani Town, The Washington Post - Washington, D.C. Feb 28, 1992: The Agdam mosque's director, Said Sadikov Muan, said refugees from Khojaly had registered the names of 477 victims with his mosque since Wednesday.... while Armenian officials in their capital, Yerevan, said only two Azerbaijanis were killed in the attack. An official from Baku said here that his government fears Azerbaijanis would turn against it if they knew how many had been killed.
  52. Nagorno-Karabakh Victims Buried in Azerbaijani Town, The Washington Post - Washington, D.C. Feb 28, 1992 refugees from Khojaly had registered the names of 477 victims with his mosque since Wednesday...
  53. ۵۳٫۰ ۵۳٫۱ Goltz, Thomas, Nagorno-Karabakh Victims Buried in Azerbaijani Town, The Washington Post - Washington, D.C. Feb 28, 1992, A26
  54. Armenians Killed 1,000, Azeris Charge The Boston Globe, 3 March 1992 By Paul Quinn-Judge, Baku, Azerbaijan
  55. ۵۵٫۰ ۵۵٫۱ Armenian raid leaves Azeris dead or fleeing, The Washington Times, 2 March 1992
  56. «کشتار "خوجالی" (Xocali/Khojaly) از دوربین آوینی قره باغ؛ قسمت پنجم (پایانی)». تحولات جهان اسلام. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۳-۲۶.
  57. "Chingiz Fuad-ogly Mustafayev". cpj.org. Retrieved 2018-03-31.
  58. Trend.Az (۲۰۰۹-۰۸-۳۱). «رئیس شرکت». Trend. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۳-۳۱.
  59. «Брат президента группы компаний ANS погиб в ДТП» (به روسی). Day.Az. ۲۰۱۰-۱۱-۱۶. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۳-۳۱.
  60. LLC, Helix Consulting. "В Азербайджане к небольшому сроку приговорен сын прокурора, сбивший насмерть известного журналиста Рафаэля Мустафаева". www.panorama.am. Retrieved 2018-03-31.
  61. «Letter from Human Rights Watch to President Aliev (Human Rights Watch, 9-2-2007)». hrw.org. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۳-۳۱.
  62. "CPJ calls for end to crackdown on independent media". www.cpj.org. Retrieved 2018-03-31.
  63. «Reporters sans frontières - Azerbaijan». ۲۰۰۶-۱۱-۲۷. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۳-۳۱.
  64. "Fatullayev: 'I'm Still Here -- Alive, Working, and Telling the Truth'". RadioFreeEurope/RadioLiberty. Retrieved 2018-04-01.
  65. "Gözlənilən bir faciənin tarixçəsi… [Video]". Azadlıq Radiosu (به ترکی آذربایجانی). Retrieved 2018-03-31.
  66. "Elmar Huseynov". cpj.org. Retrieved 2018-04-01.
  67. "Investigators name chief suspect in murder of opposition editor - IFEX". Retrieved 2018-03-31.
  68. «Sevinc Osmanqizi». m.facebook.com. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۳-۳۱.
  69. ""Bu təhlükəli təmayül ictimai qınağa səbəb olmalıdır"" (به ترکی آذربایجانی). Retrieved 2018-03-31.
  70. «Haqqin». haqqin.az. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۳-۳۱.
  71. "Musavat" (به ترکی آذربایجانی).
  72. "Azerbaijani TV journalists receive death threats". cpj.org. Retrieved 2018-04-01.
  73. Hovannisian, Garin K. (2010). Family of Shadows: A century of murder, memory, and the Armenian American dream. New York: HarperCollins. ISBN 978-0-06-179208-3.
  74. Geukjian, Ohannes (2011). Ethnicity, Nationalism and Conflict in the South Caucasus: Nagorno-Karabakh and the Legacy of Soviet Nationalities Policy. Farnham: Ashgate. p. 154. ISBN 978-1-4094-3630-0.
  75. http://www.memo.ru/hr/hotpoints/karabah/Hojaly/index.htm
  76. http://www.regnum.ru/news/962004.html
  77. Denber, Rachel (July 1993). Bloodshed in the Caucasus: Indiscriminate Bombing and Shelling by Azerbaijani Forces in Nagorno Karabakh (PDF). Human Rights Watch/Helsinki. p. 11.
  78. Cox's book of modern saints and martyrs By Caroline Cox, Catherine Butcher - page 100
  79. "Samvel Babayan, Leader of "Dashink" Party". Retrieved 2007-08-22.
  80. Patrick Wilson Gore, “Tis Some Poor Fellow’s Skull-Post- Soviet Warfare in the Southern Caucasus”.
  81. Mustafayev, Vahid (15 June 1992). "Chingiz Mustafayev in Action". Azer.com. Retrieved 28 April 2014.
  82. ایاز مطلب اف همچنان در روسیه
  83. Zvyagin Sergei (2010) Ходжалу: правда и вымыслы. (Khojaly: the truth and the fabrications) Nezavisimaya Gazeta, 05 March 2010
  84. Human Rights Watch/Helsinki. Bloodshed in the Caucasus: Escalation of the Armed Conflict in Nagorno Karabakh. New York: Human Rights Watch, 1992. pp. 24.
  85. de Waal, Thomas (2004). Black garden: Armenia and Azerbaijan through peace and war. ABC-CLIO. p. 172. ISBN 0-8147-1945-7.
  86. http://www.concernedhistorians.org/content_files/file/le/150.pdf
  87. http://www.esiweb.org/index.php?lang=fr&id=321&country_ID=2&slide_ID=13
  88. "Report of Memorial Human rights center (In Russian)". Memo.ru. Retrieved 28 April 2014.
  89. Thomas De Waal. "More War in the Caucasus". Retrieved 25 February 2012.
  90. Dana Mazalova. "Press conference: Justice for Khojaly" (in Russian). Novosti. Retrieved 25 February 2012.
  91. https://books.google.com/books?id=pletup86PMQC&pg=PA172#v=onepage&q&f=false
  92. Bloodshed in the Caucasus: escalation of the armed conflict in Nagorno Karabakh. Human Rights Watch, 1992. ISBN 1-56432-081-2, ISBN 978-1-56432-081-0, p. 21
  93. http://budapest.sumgait.info/khojaly/366.htm
  94. «کشتار "خوجالی" (Xocali/Khojaly) از دوربین آوینی قره باغ؛ قسمت اول». دریافت‌شده در ۲۰۱۷-۱۲-۰۱.
  95. «کشتار "خوجالی" (Xocali/Khojaly) از دوربین آوینی قره باغ؛ قسمت دوم». دریافت‌شده در ۲۰۱۷-۱۲-۰۱.
  96. «کشتار "خوجالی" (Xocali/Khojaly) از دوربین آوینی قره باغ؛ قسمت سوم». دریافت‌شده در ۲۰۱۷-۱۲-۰۱.
  97. «کشتار "خوجالی" (Xocali/Khojaly) از دوربین آوینی قره باغ؛ قسمت چهارم». دریافت‌شده در ۲۰۱۷-۱۲-۰۱.
  98. «کشتار "خوجالی" (Xocali/Khojaly) از دوربین آوینی قره باغ؛ قسمت پنجم (پایانی)». دریافت‌شده در ۲۰۱۷-۱۲-۰۱.
  99. «منظم التعاون الاسلامی، منظمة التعاون الإسلامی تحیی ذکری مجزرة خوجلی». ۱۲ فوریه۲۰۱۶. دریافت‌شده در ۲۹ فوریه ۲۰۱۶. تاریخ وارد شده در |تاریخ= را بررسی کنید (کمک)[پیوند مرده]
  100. «منظم التعاون الاسلامی، الأمین العام لمنظمة التعاون الإسلامی یحیی ذکری مجزرة خوجالی». ۲۵ فوریه۲۰۱۵. دریافت‌شده در ۲۷ فوریه ۲۰۱۵. تاریخ وارد شده در |تاریخ= را بررسی کنید (کمک)[پیوند مرده]
  101. «منظم التعاون الاسلامی، الأمین العام لمنظمة التعاون الإسلامی یستحضر ذکری مجزرة خوجالی». ۱۲ فوریه۲۰۱۴. دریافت‌شده در ۲۷ فوریه ۲۰۱۵. تاریخ وارد شده در |تاریخ= را بررسی کنید (کمک)[پیوند مرده]
  102. «منظم التعاون الاسلامی، االأمین العام لمنظمة التعاون الإسلامی یحیی الذکری السنویة لمذبحة خوجالی». ۲۶ فوریه۲۰۱۲. دریافت‌شده در ۲۷ فوریه ۲۰۱۵. تاریخ وارد شده در |تاریخ= را بررسی کنید (کمک)[پیوند مرده]
  103. ee Report of the Memorial Human Rights Group on Massive Violations of Human Rights Committed in the Seizure of Khojaly during the Night of February 25-26, 1992. In Russian, available through Helsinki Watch, and reprinted in Nezavisimaia Gazeta, June 18, 1992, page 5.
  104. «موضع سازمان همکاری اسلامی در ارتباط با نسل‌کشی خوجالی». ۱۰ خرداد ۱۳۹۴. دریافت‌شده در ۱ اسفند ۱۳۹۴.
  105. «Türkiyə parlamenti niyə Xocalı soyqırımını tanımır? - AÇIQLAMA» (به ترکی آذربایجانی). Olaylar. ۲۰۱۳-۰۴-۰۵. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۳-۲۹.
  106. «Gürcüstan prezidenti Xocalı Soyqırımının 1 dəqiqəlik sükutla yad edilməsinə icazə vermədi» (به انگلیسی). AZƏRBAYCAN24. ۲۰۱۸-۰۲-۲۶. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۳-۲۹.
  107. «Gürcüstan prezident Xocalı qurbanlarının xatirəsini anmayıb». www.contact.az. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۳-۲۹.
  108. http://azertag.az/files/galleryphoto/2016/1/1000x669/14555171735335932696_1000x669.jpg
  109. «نسخه آرشیو شده». بایگانی‌شده از اصلی در ۵ مارس ۲۰۱۶. دریافت‌شده در ۲۸ فوریه ۲۰۱۶.
  110. «نسخه آرشیو شده». بایگانی‌شده از اصلی در ۲۸ فوریه ۲۰۱۶. دریافت‌شده در ۲۸ فوریه ۲۰۱۶.
  111. http://azertag.az/files/galleryphoto/2016/1/1000x669/145646757589112633_1000x669.jpg
  112. Armenian soldiers massacre hundreds of fleeing families, The Times, London, 1 March 1992.
  113. Massacre by Armenians being reported, The New York Times, 3 March 1992
  114. http://www.nytimes.com/1992/03/03/world/evidence-of-a-massacre-emerges-in-azerbaijan.html
  115. A Final Goodbye in Azerbaijan,The New York Times, By Francis Fukuyama; 3 March 1992
  116. Morgues fill as Azeris head for all-out war, By Thomas Goltz, the first to report the massacre by Armenian soldiers, reports from Aghdam, The Sunday Times, 8 March 1992: Khojaly used to be a barren Azeri town, with empty shops and treeless dirt roads. Yet it was still home to thousands of Azeri people who, in happier times, tended fields and flocks of geese. Last week it was wiped off the map.
  117. Bodies mark site of Karabakh massacre, By Anatol Lieven in Aghdam,The Times, 3 March 1992
  118. Massacre in Khojaly, By Jill Smolowe, reported by Yuri Zarakhovich/Moscow, Time, 16 March 1992
  119. Refugees and fresh graves confirm massacre by Armenians – Azeris hunted down and shot in the forest, The Independent, 5 March 1992
  120. Armenians ‘hold Azeris hostage’, By Helen Womack, The Independent, 6 March 1992
  121. Karabakh falls prey to revenge, By Helen Womack,The Independent, 8 March 1992
  122. The face of a massacre, By Pascal Privat with Steve Le Vine, Newsweek, 16 March 1992
  123. Newsweek Magazine, NEWSWEEK INC, New York, November 29, 1993.
  124. Army leaves Karabakh to its killings, Corpses attest to massacre by Armenians, report Karl Waldron in Stepanakert and Brian Killen of Reuter in Agdam, Azerbaijan.The Guardian, 3 March 1992
  125. NOWHERE TO HIDE FOR AZERI REFUGEES, The Guardian, 2 September 1993
  126. NOWHERE TO HIDE FOR AZERI REFUGEES, The Guardian, 2 September 1993: A new exodus of refugees is under way towards Azerbaijan's border with Iran as Armenia forces continue ignoring United Nations demands that they stop their offensive.
  127. Armenians Killed 1,000, Azeris Charge, By Paul Quinn-Judge, The Boston Globe, 3 March 1992
  128. The exact number of victims is still unclear, but there can be little doubt that Azeri civilians were massacred by Armenian Army, By Helen Womack, The Age (Melbourne), 6 March 1992
  129. The Karabakh Tragedy, Trud, 6 March 1992
  130. The Khojaly Tragedy, Pravda, 7 March 1992
  131. A tragedy whose perpetrators cannot be vindicated, Svoboda, 12 June 1992
  132. Khojaly: That night is not over yet, by Oleg Aleksandrovich Litvin, a photographic correspondent of news-Servis. Komsomolskaya Pravda, 3 March 1992
  133. ۱۳۳٫۰ ۱۳۳٫۱ ۱۳۳٫۲ "دربارهٔ کمپین عدالت برای خوجالی". کمپین عدالت برای خوجالی. Retrieved 20 February 2015.
  134. «مراسم بیست و سومین سالگرد کشتار خوجالی». خبرگزاری مهر. ۹ اسفند ۱۳۹۳. دریافت‌شده در ۹ اسفند ۱۳۹۴.
  135. "پروژهٔ نه به کشتار، چالش عدالت برای خوجالی". پروژه نه به کشتار. 26 February 2015. Archived from the original on 5 March 2016. Retrieved 20 February 2016. External link in |ناشر= (help)
  136. ۱۳۶٫۰ ۱۳۶٫۱ «جمع‌آوری امضا برای طلب عدالت در جمهوری آذربایجان، محمد علی طالبی». واحد برون مرزی صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران. ۲۵ بهمن ۱۳۹۳. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۴ فوریه ۲۰۱۵. دریافت‌شده در ۹ اسفند ۱۳۹۴.
  137. «موضع سازمان همکاری اسلامی در ارتباط با کشتار خوجالی». سایت تشیع. ۱۰ خرداد ۱۳۹۴. دریافت‌شده در ۹ اسفند ۱۳۹۴.
  138. "پروژه نه به کشتار، چالش عدالت برای خوجالی". پروژه نه به کشتار. 26 February 2015. Archived from the original on 5 March 2016. Retrieved 20 February 2016. External link in |ناشر= (help)
  139. "پایان دومین مجمع عمومی جوانان سازمان کنفرانس اسلامی". مجمع جوانان سازمان کنفرانس اسلامی. 11 October 2014. Archived from the original on 7 March 2016. Retrieved 20 February 2016. External link in |ناشر= (help)
  140. "اتحادیه پارلمانی سازمان کنفرانس اسلامی خواستار به رسمیت شناختن کشتار خوجالی شد". مجمع جوانان سازمان کنفرانس اسلامی. 25 January 2016. Archived from the original on 19 February 2016. Retrieved 20 February 2016. External link in |ناشر= (help)
  141. «مراسم بیست و سومین سالگرد نسل‌کشی خوجالی». خبرگزاری مهر. ۹ اسفند ۱۳۹۳. دریافت‌شده در ۹ اسفند ۱۳۹۴.
  142. "طومار عدالت برای خوجالی". کمپین عدالت برای خوجالی. Retrieved 20 February 2016. External link in |ناشر= (help)

Khojaly Massacre
Part of the Nagorno-Karabakh War
Khojaly Genocide memorial 3.JPG
Khojaly Massacre Memorial in The Hague, Netherlands
LocationKhojaly, Nagorno Karabakh, Azerbaijan
Date26 February 1992
TargetAzerbaijani residents
Deaths161+ or 200+ (Human Rights Watch)[1][2]
485 (Azerbaijani parliament figure)[3]
613 (Azerbaijani government claim)[4]

The Khojaly Massacre, also known as the Khojaly tragedy, was the mass murder[3] of at least 161 ethnic Azerbaijani civilians[1] from the town of Khojaly on 26 February 1992. According to the Azerbaijani side, as well as the Memorial Human Rights Center, Human Rights Watch and other international observers,[6][7] the massacre was committed by the ethnic Armenian armed forces, reportedly with help of some military personnel of the 366th CIS regiment, apparently not acting on orders from the command.[5][8] The death toll claimed by Azerbaijani authorities is 613 civilians, including 106 women and 63 children.[4] The event became the largest massacre in the course of the Nagorno-Karabakh conflict.[2]

Western governments and the western media refer to it as the "Khojaly massacre", "Khojaly tragedy" or the "Battle for Khojaly".[9] Azerbaijani sources[10][11] occasionally refer to the massacre as the "Khojaly genocide" (Azerbaijani: Xocalı soyqırımı) and the "Khojaly tragedy" (Azerbaijani: Xocalı faciəsi).[12]

Background

During the Nagorno-Karabakh conflict, both Armenians and Azerbaijanis became victims of pogroms and ethnic cleansing, which resulted in numerous casualties and displacement of large groups of people.[3] By 1992 the conflict had escalated into a full-scale war. In February 1992 the capital of Karabakh, Stepanakert, was under a blockade and constant bombardment by Azerbaijani forces.[13]

The town of Khojaly was on the road from Shusha and Stepanakert to Agdam and had the region's only airport. The airport was of vital importance for the survival of the population in Karabakh, which had no land connection with the Republic of Armenia and was under a total blockade by Azerbaijan. According to reports from Human Rights Watch, Khojaly was used as a base for Azerbaijani forces shelling the city of Stepanakert. The indiscriminate shelling and sniper shooting killed or maimed hundreds of civilians, destroyed homes, hospitals and other objects that are not legitimate military targets, and generally terrorized the civilian population.[1][14][15] Khojaly was shelled by Armenian forces almost daily during the winter of 1991–1992, and people grew accustomed to spending nights in basements.[16] During the winter of 1992, Armenian forces went on the offensive, forcing almost the entire Azerbaijani population of the enclave to flee, and committing what HRW describes as "unconscionable acts of violence against civilians" as they fled.[1] In 1988 the town had 2,135 inhabitants. Due to the Nagorno-Karabakh War and the population exchanges between Armenia and Azerbaijan, and Meskhetian Turk refugees leaving Central Asia and subsequently settling in Khojaly, this number had grown to about 6,000 by 1991.[17][18]

In October 1991, the Nagorno Karabakh forces cut the road connecting Khojaly and Aghdam, so that the only way to reach the town was by helicopter. Khojaly was defended by local OMON forces under the command of Alif Hajiyev, which numbered about 160 or so lightly armed men.[3] Before the attack, Khojaly was shelled daily, and was totally blockaded, with no supply of electricity, gas and water.[19][20]

According to Memorial, from autumn 1991 Khojaly was practically blockaded by the Armenian armed forces, and after the withdrawal of the Soviet Internal Troops from Karabakh the blockade became total. Some inhabitants left the blockaded town, but the civilian population was not fully evacuated, despite insistent demands of the head of executive power of Khojaly E.Mamedov.[21]

Massacre

Ambulance cars carrying dead Azerbaijanis from Khojaly in Baku

According to Human Rights Watch, the tragedy struck when "a large column of residents, accompanied by a few dozen retreating fighters, fled the city as it fell to Armenian forces. As they approached the border with Azerbaijan, they came across an Armenian military post and were cruelly fired upon".[1][22][23]

According to Memorial, part of the population started to leave Khojaly soon after the assault began, trying to flee towards Agdam, and armed people from the town's garrison were among some of the fleeing groups. People left in two directions: (1) from the east side of the town northeastwards along the river, passing Askeran to their left (this route, according to Armenian officials, was provided as a "free corridor"); (2) from the north side of the town northeastwards, passing Askeran to their right (it appears that fewer refugees fled using this route). Thus, the majority of civilians left Khojaly, while around 200–300 people stayed in Khojaly, hiding in their houses and basements. As a result of the shelling of the town, an unascertained number of civilians were killed in Khojaly during the assault. The Armenian side practically refused to tell Memorial observers how many people so perished. The refugees in both groups were fired upon, as a result of which many of them were killed. Those who remained alive dispersed. Running refugees came across Armenian military posts and were fired upon. Some refugees managed to escape to Agdam, some, mainly women and children (the exact number is impossible to determine), froze to death while wandering around in mountains, some were captured near the villages of Nakhichevanik and Pirjamal.[21]

Helsinki Watch reported that "the militia, still in uniform, and some still carrying their guns, were interspersed with the masses of civilians" and according to eyewitness accounts there was shooting between Armenian and the Azerbaijani forces which were mixed with the civilians.[24] At the same time, Human Rights Watch and Memorial stated that the killing of civilians could not be justified under any circumstances. Human Rights Watch noted that "the attacking party [i.e., Karabakh Armenian forces] is still obliged to take precautionary measures to avoid or minimize civilian casualties. In particular, the party must suspend an attack if it becomes apparent that the attack may be expected to cause civilian casualties that are excessive in relation to the concrete and direct military advantage anticipated. The circumstances surrounding the attack at Nakhichevanik on those fleeing from Khojaly indicate that Armenian forces and the troops of the 366th CIS regiment (who were not apparently acting on orders from their commanders) deliberately disregarded this customary law restraint on attacks".[25][26] However, the obligation to protect the civilians was likewise breached by the Azerbaijani side. As stated by HRW report:

The parties may not use civilians to shield military targets from attack or to shield military operations including retreats. Thus a party that intersperses combatants with fleeing civilians puts those civilians at risk and violates its obligation to protect its own civilians.[27]

The Armenian side refers to Ayaz Mutalibov's interview to claim that the massacre had been committed not by Armenian soldiers but by Popular Front of Azerbaijan militants who allegedly shot their own civilians escaping through the corridor. Nevertheless, attempting to minimize his own role did not help him.[28] In one of his interviews Mutalibov stated that the event was "organized" by his political opponents to force his resignation.[29][30] The interview was much cited in Armenia.[28]

As the survivors of Khojaly say, all this was organized to create a cause for my resignation. A certain power was working for discrediting the President. I don't think the Armenians, who are very accurate and who know very well how to behave in such situations, would have allowed the Azerbaijanis to obtain evidence from Khojaly, which would expose them in committing fascist acts… I assume that someone had a vested interest in showing these photos in the session of the Supreme Council and placing all the blame on me… However, the general background of arguments is, that a corridor by which the people could leave, was, nevertheless, left by Armenians. Why then would they begin to shoot?"[31][32]

In later interviews, however, Mutalibov would go on to condemn the Armenians, claiming that they blatantly misinterpreted his words.[33] He also denied ever accusing the Popular Front of Azerbaijan of having anything to do with these events, saying that he only meant that the PFA took advantage of the situation to focus the popular resentment on him. Mutalibov stated that after the massacre he called the speaker of the Supreme Soviet of NKAO Artur Mkrtchyan, and the latter assured him that the people of Khojaly were given a corridor to escape, and he only referred to Mkrtchyan's words, without making any assertions as to whether the corridor actually existed.[34][35]

The Armenian side officially asserts that the killings occurred as a result of wartime military operations, and were caused by the prevention of the evacuation of town inhabitants by Azerbaijani forces, who shot those who attempted to flee.[36] This explanation however is widely disputed, among others, the executive director of Human Rights Watch has stated that: "we place direct responsibility for the civilian deaths with Karabakh Armenian forces. Indeed, neither our report nor that of Memorial includes any evidence to support the argument that Azerbaijani forces obstructed the flight of, or fired on Azeri civilians".[25] British journalist Thomas de Waal noted that "the overwhelming evidence of what happened has not stopped some Armenians, in distasteful fashion, trying to muddy the waters".[37] However, De Waal has also stated that the tragedy in Khojaly was a result of a chaotic situation, and not a "deliberately planned" action by the Armenians.[38][39]

At the same time, some Armenian sources admitted the guilt of the Armenian side. According to Markar Melkonian, the brother of the Armenian military leader Monte Melkonian, "Khojaly had been a strategic goal, but it had also been an act of revenge." The date of the massacre in Khojaly had a special significance: it was the run-up to the fourth anniversary of the anti-Armenian pogrom in the city of Sumgait where the civilian Armenian population was brutally murdered solely because of their ethnic origin.[3] Melkonian particularly mentions the role of the fighters of two Armenian military detachments called the Arabo and Aramo, who stabbed to death many Azeri civilians, despite strict orders given by Monte Melkonian, that no captives were to be harmed.[40]

According to Serzh Sargsyan, long-time Defense Minister and Chairman of Security Council of Armenia who was also the president of Armenia, "A lot was exaggerated" in the casualties, and the fleeing Azerbaijanis had put up armed resistance. At the same time he stated: "Before Khojali, the Azerbaijanis thought that they were joking with us, they thought that the Armenians were people who could not raise their hand against the civilian population. We were able to break that [stereotype]. And that's what happened. And we should also take into account that amongst those boys were people who had fled from Baku and Sumgait. Although I think that is still very much exaggerated, very much. Azerbaijanis needed an excuse to equate a place to Sumgait, but they can not be compared. Yes, in fact, was in Khojaly civilians, but along with the civilians were soldiers. [W]hen a shell is flying through the air, it doesn't distinguish between a civilian resident and a soldier; it doesn't have eyes. If the civilian population stays there, even though there was a perfect opportunity to leave, that means that they also are taking part in military operations . . ."[3][41][42]

According to the Memorial,

Official representatives of the NKR and members of the Armenian armed forces explained the death of civilians in the zone of the 'free corridor' by the fact that there were armed people fleeing together with the refugees, who were firing at Armenian outposts, thus drawing return fire, as well as by an attempted breakthrough by the main Azerbaijani forces. According to members of the Armenian armed forces, the Azerbaijani forces attempted to battle through from Agdam in the direction of the 'free corridor'. At the moment when the Armenian outposts were fighting off this attack, the first groups of Khojaly refugees approached them from the rear. The armed people who were among the refugees began firing at the Armenian outposts. During the battle, one outpost was destroyed, but the fighters from another outpost, of whose existence the Azerbaijanis were unaware, opened fire from a close distance at the people coming from Khojaly. According to testimonies of Khojaly refugees (including those published in the press), the armed people inside the refugee column did exchange gunfire with Armenian outposts, but on each occasion the fire was opened first from the Armenian side.

The site of the mass killing of Khojaly inhabitants was filmed on videotape by Azerbaijani journalist Chingiz Mustafayev. He was accompanied by the Russian journalist Yuri Romanov during the first helicopter flight to the scene of the tragedy. Romanov described in his memoir how he looked out of the window of the helicopter and literally jumped back from an incredibly horrible view. The whole area up to the horizon was covered with dead bodies of women, elderly people and boys and girls of all ages, from newly born to teenagers. From the mass of bodies two figures caught his sight. An old woman with uncovered gray head was lying face down next to a small girl in a blue jacket. Their legs were tied with barbed wire, and the old woman's hands were tied as well. Both were shot in their heads, and the little girl in her last move was stretching out her hands to her dead grandmother. Shocked, Romanov even forgot about his camera, but after recovering from the shock started filming. However, the helicopter came under the fire, and they had to leave.[43]

Anatol Lieven wrote in The Times after visiting the site of the massacre: "Scattered amid the withered grass and bushes along a small valley and across the hillside beyond are the bodies of last Wednesday’s massacre by Armenian forces of Azerbaijani refugees. ... Of the 31 we saw, only one policeman and two apparent national volunteers were wearing uniform. All the rest were civilians, including eight women and three small children. Two groups, apparently families, had fallen together, the children cradled in the women’s arms. Several of them, including one small girl, had terrible head injuries: only her face was left. Survivors have told how they saw Armenians shooting them point blank as they lay on the ground."[44]

Helen Womack reported in The Independent: "The exact number of victims is still unclear, but there can be little doubt that Azeri civilians were massacred by Armenian fighters in the snowy mountains of Nagorny Karabakh last week. Refugees from the enclave town of Khojaly, sheltering in the Azeri border town of Agdam, give largely consistent accounts of how their enemies attacked their homes on the night of 25 February, chased those who fled and shot them in the surrounding forests. Yesterday I saw 75 freshly dug graves in one cemetery in addition to four mutilated corpses we were shown in the mosque when we arrived in Agdam late on Tuesday. I also saw women and children with bullet wounds, in a makeshift hospital in a string of railway carriages at the station",[45] "I have little doubt that on this occasion, two weeks ago, the Azeris were the victims of Armenian brutality. In the past it has been the other way round"[46]

Another Russian journalist, Victoria Ivleva entered Khojaly after it fell to the Armenian armed forces. She took the pictures of the streets of the town strewn with dead bodies of its inhabitants, including women and children.[47] In the article that she wrote for a Russian newspaper she described how she saw a large crowd of Meskhetian Turks from Khojaly, who were led to captivity by the Armenian militants. She mentioned that she was hit by an Armenian soldier who took her for one of the captives, when she was helping a woman who was falling behind the crowd with four children, one of which was wounded, and the other one was newly born. The captives were later exchanged or released, and in 2011 Ivleva found in Azerbaijan that woman. Her little child grew up, but did not speak because of the shock she suffered in her childhood.[48]

A Khojaly survivor, Salman Abasov told that:

Several days before the tragedy the Armenian told us several times over the radio that they would capture the town and demanded that we leave it. For a longtime helicopters flew into Khojali and it wasn't clear if anyone thought about our fate, took an interest in us. We received practically no help. Moreover, when it was possible to take our women, children out of the town, we were persuaded not to do so.[49]

Azerbaijani filmmaker Ramiz Fataliev in his interview testified that the Azerbaijani authorities did not evacuate the civilians from Khojaly because they thought that by doing so they would invite the Armenians to occupy Khojaly.

On the 22nd of February, in the president's, prime-minister's, KGB minister's and others' presence, the meeting of the National Security Council was held… At the meeting a resolution was made not to evacuate the people from KHOJALY. It was considered that if we evacuated the population, we would invite Armenians to occupy the settlement. That is, we would ourselves incite Armenians to attack. Even the members of the Security Council didn't believe that Armenians could commit this sort of actions that resulted in genocide. They thought that if the population left the settlement we ourselves would give Khojaly up.[50]

Another important fact to note is that after the seizure of Khojaly the Armenians allowed the Azerbaijanis to claim their dead, based on which the Azerbaijanis later grounded their accusations of massacre.[51][52] As argued by Walker, the group committing a massacre would have hardly taken up any of these measures.[51]

Role of the 366th CIS regiment

According to international observers, soldiers and officers of 366th regiment took part in the attack on Khojaly.[53] Memorial called for investigation of the facts of participation of CIS soldiers in the military operations in the region and transfer of military equipment to the sides of the conflict. Soon after the massacre, in early March 1992, the regiment was withdrawn from Nagorno-Karabakh. Paratroopers evacuated the personnel of the regiment by helicopter, but over 100 soldiers and officers remained in Stepanakert and joined the Armenian forces, including the commander of the 2nd battalion major Seyran Ohanyan,[3] who currently serves as a Minister of Defense of Armenia. Krasnaya Zvezda newspaper reported that:

despite categorical orders of the command of the military district, some military personnel of the 366th regiment took part in military operations near Khojaly on Karabakhi side on the 20s of February. At least two such instances were recorded. And during evacuation of the military personnel of the regiment paratroopers selectively searched several servicemen and found large amounts of money on them, including foreign currency.[54]

Reports about warnings and a free corridor

The report of Memorial stated that the Armenian side claimed that a free corridor was provided for fleeing civilians. The Memorial report says:

According to the officials of the NKR and those taking part in the assault, the Khojaly population was informed about the existence of this 'corridor' through loudspeakers mounted on armoured personnel carriers. NKR officials also noted that, several days prior to the assault, leaflets had been dropped on Khojaly from helicopters, urging the Khojaly population to use the 'free corridor'. However, not a single copy of such a leaflet has been provided to Memorial's observers in support of this assertion. Likewise, no traces of such leaflets have been found by Memorial's observers in Khojaly. When interviewed, Khojaly refugees said that they had not heard about such leaflets. Several days prior to the assault, the representatives of the Armenian side had, on repeated occasions, informed the Khojaly authorities by radio about the upcoming assault and urged them to immediately evacuate the population from the town. The fact that this information had been received by the Azerbaijani side and transferred to Baku is confirmed by Baku newspapers (Bakinskiy Rabochiy)[55]

Armenian fighters claimed to HRW investigators that they sent ultimata to the Azerbaijani forces in Khojaly warning that unless missile attacks from that town on Stepanakert ceased, Armenian forces would attack. The report quotes the testimony of an Azerbaijani woman: "According to A.H., an Azerbaijani woman interviewed by Helsinki Watch in Baky, "After Armenians seized Malybeyli, they made an ultimatum to Khojaly... and that Khojaly people had better leave with white flag. Alif Gajiev [the head of the militia in Khojaly] told us this on 15 February, but this didn't frighten me or other people. We never believed they could occupy Khojaly""[56]

Elmar Mammadov, the Mayor of Khojaly testified that the Azerbaijani authorities knew about the attack but they took no measure to evacuate the civilians:

On 25 February 1992 at 8:30 pm we were told that the tanks of the enemy have been placed around the city in a fighting position. We informed everybody about this over the radio. Furthermore on 24 February I called Aghdam and told them, that a captured Armenian fighter has informed us on the impending attack... There was no response. I have also asked to send a helicopter for the transportation of the elderly, women and children. But no help came.[57]

The Memorial report quotes the words of Elmar Mamedov published in the newspaper Russkaya Misl (3.04.92): "We knew that this corridor was provided for the exit of the civilians..."

No witnesses interviewed by Helsinki Watch on the Azerbaijani side said that they knew beforehand of such a corridor.[26]

Victims

Khojaly refugees
Khojaly Massacre

The Khojaly massacre was described by Human Rights Watch as "the largest massacre to date in the conflict" over Nagorno-Karabakh.[2] Memorial, the Moscow-based human rights group, stated in their report that actions of Armenian militants were in gross violation of a number of basic international human rights conventions.[58] Estimating the number of the civilians killed in the massacre, Human Rights Watch stated that "there are no exact figures for the number of Azeri civilians killed because Karabakh Armenian forces gained control of the area after the massacre". A 1993 report by Human Rights Watch put the number of deaths at least 161,[1] although later reports state the number of deaths as at least 200. According to Human Rights Watch, "while it is widely accepted that 200 Azeris were murdered, as many as 500-1,000 may have died".[2]

Memorial stated that by 28 March 1992 over 700 civilians from Khojaly, mostly woman and children detained both in the city and on their way to Aghdam, were delivered to the Azerbaijani side.[58] The claim of Czech journalist Dana Mazalova about the existence of a free corridor for safe passage was disputed by Russian journalist Victoria Ivleva. Ivleva stated that Mazalova was lying and that she did not know if Mazalova was paid by the Armenian side.[59] Mazalova also claimed that in Baku she had seen Chingiz Mustafayev's unedited footage of the dead bodies without the signs of mutilation that were shown in later footage.[37][60][61]

Armenian media has reported that the Azerbaijani media has presented pictures of victims of other events, such as the Kosovo War from 1998/1999, Afghanistan, earthquake victims in Turkey, and refugees from other regions as "Azerbaijani victims of the Khojaly massacre".[61][62][63][64] In 2019, in a photo exhibition in Tehran organised by the Azerbaijani embassy, a photograph held in the collection of the Library of Congress showing victims of the Armenian Genocide was displayed as being an image of the Khojaly massacre.[65] Azerbaijani media has reported that Armenian media has presented images of victims of the Khojaly massacre as Armenian victims of the Baku Pogrom, the Sumgait pogrom, and the Armenian Genocide.[66][67][68]

Eynulla Fatullayev's case

The Azerbaijani journalist Eynulla Fatullayev traveled in 2005 to Armenia and Nagorno-Karabakh and wrote an article called "Karabakh Diary". He claimed that he met some refugees from Khojaly, temporarily settled in Naftalan, who said that the Armenians had indeed left a free corridor and the Armenian soldiers positioned behind the corridor had not opened fire on them. Some soldiers from the battalions of the National Front of Azerbaijan instead, for some reason, had led part of the refugees in the direction of the village of Nakhichevanik, which during that period had been under the control of the Armenians' Askeran battalion. The other group of refugees were hit by artillery volleys while they were reaching the Agdam Region.[55][69]

In "Karabakh Diary" the following was written about the Khojaly corridor,

However, in his statement to the European Court of Human Rights Fatullayev noted that “The Karabakh Diary” was an article written in the style of a reportage, in which he had merely conveyed what he had seen himself and what he had heard from the people whom he had met during his visit, and which contained only very brief conclusions of his own on the basis of what he had seen and heard from others. Fatullayev argued that, in the article, he had merely conveyed the statements of Slavik Arushanyan, who had told Fatullayev his version of the events during the interview. Fatullayev stated that the article did not directly accuse any of the plaintiffs or any other specific Azerbaijani national of committing any crime. Likewise, it did not contain any slanderous or humiliating remarks in respect of any specific person and in respect of the people of Khojaly in general.[55][71]

Eynulla Fatullayev was sued for defamation and convicted in an Azerbaijani court to eight and a half years in prison and a penalty fee of $230,000. "Reporters without Borders" strongly condemned this decision, stating that the judgment was based on no evidence but is purely political.[72][73] The European Court of Human Rights ruled that Fatullayev must be released, because in their opinion "although "The Karabakh Diary" might have contained certain exaggerated or provocative assertions, the author did not cross the limits of journalistic freedom". The Court also noted that "The Karabakh Diary" did not constitute a piece of investigative journalism focusing specifically on the Khojaly events and considered that Fatullayev's statements about these events were made rather in passing, parallel to the main theme of the article.[55] Fatullayev was subsequently pardoned by the Azerbaijani president and released from jail.

However, after being released from prison in May 2011, Eynulla Fatullayev defended his 2005 comments and added that the Azerbaijani government has long sought to use the Khojaly events to persecute its opponents, like the first president of Azerbaijan, Ayaz Mutalibov, who is still under criminal investigation for complicity in the Khojaly events. He also mentions Fahmin Hajiyev, the head of Azerbaijan's interior troops of the country who spent 11 years in prison because of the Khojaly events.[74] Hadjiyev was sentenced on charges of criminal negligence for surrendering the city of Khojaly to Armenian troops.[75]

Yet in February 2014 in a televised interview to ANS TV Fatullayev said that the Armenians perpetrated a genocide in Khojaly, and that he never questioned that, even in his "Karabakh Diary". He also mentioned that he personally joined a "Justice for Khojaly" rally in Strasbourg.[76]

Commemoration

Khojaly Massacre Memorial
Chodschali-Denkmal in Berlin
Khojaly Massacre Memorial (Berlin) Reading garden.jpg
LocationZehlendorf, Berlin, Germany
DesignerAkif Asgarov
Salehab Mammadov
Ali Ibadullayev
Ebrahim Ehrari
TypeMemorial
Height2 m
Completion date2011
Opening date30 May 2011
Dedicated toVictims of the Khojaly Massacre

Memorials

Khojaly Massacre was commemorated by a number of international organizations and US states, and memorials were created in various locations around the globe.

On February 2014 the ceremony of opening the monument to the victims of the Khojaly massacre was held in the city of Uşak of Turkey.[77][78][79]

In popular culture

The footage of Chingiz Mustafayev greatly increased the awareness of the campaign.[80] The footage of the event was also broadcast by American television channel CNN.[81]

On 11 May 2014, Arda Turan, of Atlético Madrid who is sponsored by Azerbaijan,[82] has commemorated the Khojaly Massacre.[83][84][85] Turan's ambassador activities are aimed to raise awareness about this issue and promoting world peace.[86][87] However, the sponsorship by Azerbaijan has been condemned by Reporters Without Borders[88] and Atlético Madrid admits its sponsorship deal with Azerbaijan has a political dimension, saying the intention is to "promote the image of Azerbaijan".[82]

Footnotes

  1. ^ a b c d e f "Human Rights Watch World Report 1993 – The Former Soviet Union". Hrw.org. Archived from the original on 18 February 2015. Retrieved 28 April 2014.
  2. ^ a b c d Human Rights Watch/Helsinki (1994). Azerbaijan: Seven Years of Conflict in Nagorno-Karabakh. New York [u.a.]: Human Rights Watch. p. 6. ISBN 1-56432-142-8. Retrieved 12 March 2014.
  3. ^ a b c d e f g de Waal, Thomas (2004). Black garden: Armenia and Azerbaijan through peace and war. ABC-CLIO. pp. 172–173. ISBN 0-8147-1945-7. Archived from the original on 3 June 2016.
  4. ^ a b Letter dated 26 February 2015 from the Permanent Representative of the Republic of Azerbaijan to the United Nations Office at Geneva addressed to the President of the Human Rights Council Archived 11 January 2016 at the Wayback Machine
  5. ^ a b Bloodshed in the Caucasus: escalation of the armed conflict in Nagorno Karabakh, vol. 1245 of Human rights documents, Human Rights Watch, 1992, p. 24
  6. ^ "New York Times – massacre by Armenians Being Reported". Commonwealth of Independent States; Azerbaijan; Khojaly (Armenia); Armenia: Select.nytimes.com. 3 March 1992. Archived from the original on 11 March 2007. Retrieved 28 April 2014.
  7. ^ Smolowe, Jill (16 March 1992). "TIME Magazine – Tragedy Massacre in Khojaly". Time.com. Archived from the original on 28 February 2005. Retrieved 28 April 2014.
  8. ^ Small Nations and Great Powers: A Study of Ethnopolitical Conflict in the Caucasus By Svante E. Cornell
  9. ^ "Armenians Gain in New Battle With Azerbaijanis". New York Times. 27 February 1992. Archived from the original on 30 March 2014. Retrieved 14 December 2014.
  10. ^ [1] Archived 3 March 2011 at the Wayback Machine
  11. ^ "Welcome". Hocalisoykirimi.com. Archived from the original on 23 July 2013. Retrieved 28 April 2014.
  12. ^ "State Commission on prisoners of war, hostages and missing persons – Khojaly genocide". Human.gov.az. Archived from the original on 1 November 2012. Retrieved 28 April 2014.
  13. ^ Human Rights Watch/Helsinki. Bloodshed in the Caucasus: Escalation of the Armed Conflict in Nagorno Karabakh. New York: Human Rights Watch, 1992. pp. 12–13.

    By the winter of 1991–92, as a result of Azerbaijan’s three-year economic and transport blockade, Nagorno Karabakh was without fuel (though it did have natural gas), electricity, running water, functioning sanitation facilities, communications facilities, and most consumer goods... Life in Stepanakert during the Helsinki Watch visit in April 1992 was at a standstill...


    <...>

    In January 1992, Azerbaijani forces began attacking Stepanakert with Grad missiles, which are jet-propelled rockets intended as anti-personnel weapons.

  14. ^ Kaufman, Stuart (2001). Modern Hatreds: The Symbolic Politics of Ethnic War. New York: Cornell Studies in Security Affairs. pp. 49–66. ISBN 0-8014-8736-6.
  15. ^ The Armenian account states that in the situation of complete blockade and continuous shelling of Stepanakert the Karabakh Armenians had no choice but to seize Khojaly to stop the bombardment. Torosyan Tigran. Conflict Resolution in the Framework of International Law: Case of Nagorno Karabakh. 2010.
  16. ^ Human Rights Watch. Bloodshed in the Caucasus: Escalation of the Armed Conflict in Nagorno Karabakh. ISBN 1-56432-081-2
  17. ^ Доклад общества «Мемориал» Archived 22 June 2014 at the Wayback Machine (Memorial). Независимая газета, 18 June 1992
  18. ^ "Карабахские депутаты: Ходжалу стал жертвой политических интриг и борьбы за власть в Азербайджане. ИА REGNUM, 25 February 2008". Regnum.ru. Archived from the original on 3 December 2013. Retrieved 28 April 2014.
  19. ^ Hugh Pope, "Sons of the conquerors: the rise of the Turkic world", New York: The Overlook Press, 2006, p. 59, ISBN 1-58567-804-X
  20. ^ Denber Rachel. Bloodshed in the Caucasus: Escalation of the Armed Conflict in Nagorno-Karabakh. New York: Helsinki Watch, September 1992, pp. 19–21. ISBN 1-56432-081-2.
  21. ^ a b ДОКЛАД ПРАВОЗАЩИТНОГО ЦЕНТРА "МЕМОРИАЛ" (in Russian). Memorial. Archived from the original on 31 July 2010. Retrieved 23 February 2012.
  22. ^ Kristen Eichensehr, William Michael Reisman. Stopping wars and making peace: studies in international intervention, 2009, Martinus Nijhoff Publishers p. 63,
  23. ^ Annika Rabo, Bo Utas. "The role of the state in West Asia", Istanbul 2005, p. 175,
  24. ^ Helsinki Watch. "Bloodshed in the Caucasus: Escalation of the Armed Conflict in Nagorno-Karabakh" New York, September 1992 p. 21
  25. ^ a b "Letter to the Minister of Foreign Affairs of Armenia from the Executive Director of Human Rights Watch dated March 24, 1997". Hrw.org. 24 March 1997. Archived from the original on 6 September 2008. Retrieved 28 April 2014.
  26. ^ a b Human Rights Watch/Helsinki. Bloodshed in the Caucasus: Escalation of the Armed Conflict in Nagorno Karabakh. New York: Human Rights Watch, 1992. pp. 24.
  27. ^ "Bloodshed in the Caucasus: escalation of the armed conflict in Nagorno Karabakh. Human Rights Watch, 1992. ISBN 1-56432-081-2, ISBN 978-1-56432-081-0, pp. 23–24" (PDF). Archived (PDF) from the original on 21 September 2013. Retrieved 28 April 2014.
  28. ^ a b de Waal, Thomas (2004). Black garden: Armenia and Azerbaijan through peace and war. ABC-CLIO. p. 171. ISBN 0-8147-1945-7. Archived (PDF) from the original on 26 February 2019.
  29. ^ Novoye Vremya, 6 March 2001
  30. ^ Cox, Caroline. "Ethnic Cleansing in Progress: War in Nagorno Karabakh" (PDF).
  31. ^ Nezavisimaya Gazetta, 2 April 1992
  32. ^ Zvyagin Sergei (2010) Ходжалу: правда и вымыслы. (Khojaly: the truth and the fabrications) Nezavisimaya Gazeta, 05 March 2010. Archived 25 May 2014 at the Wayback Machine
  33. ^ Interview of Ayaz Mutalibov Archived 30 September 2007 at the Wayback Machine, Regnum News Agency
  34. ^ (in Russian) «Антиазербайджанская революция прошла под красным знаменем»: интервью экс-президента Азербайджана Аяза Муталибова ИА REGNUM, 6.02.2006 Archived 5 December 2012 at the Wayback Machine
  35. ^ "Archived copy" Я никогда не говорил, что в Ходжалинском геноциде виноваты азербайджанцы (in Russian). Vesti.az. Archived from the original on 13 February 2016. Retrieved 30 June 2013.CS1 maint: archived copy as title (link)
  36. ^ "Letter to the UN from the Ministry of Foreign Affairs of Armenia". Un.org. Archived from the original on 23 June 2014. Retrieved 28 April 2014.
  37. ^ a b Thomas De Waal. "More War in the Caucasus". Archived from the original on 29 April 2014. Retrieved 25 February 2012.
  38. ^ "Том де Ваал: Трагедия в Ходжалы – результат хаоса, "спонтанная", а не "преднамеренная" акция". Regnum.ru. Archived from the original on 14 March 2014. Retrieved 28 April 2014.
  39. ^ "Interview with De Waal". Youtube.com. 10 November 2010. Archived from the original on 10 July 2014. Retrieved 28 April 2014.
  40. ^ Markar Melkonian. My Brother's Road: An American's Fateful Journey to Armenia. New York: I.B. Tauris, 2005 ISBN 1-85043-635-5, p.p. 213-214
  41. ^ " + hours + ':' + min + " " + time + ". "A President, an Interview, and a Tragic Anniversary". Carnegieendowment.org. Archived from the original on 29 April 2014. Retrieved 28 April 2014.
  42. ^ Томас де Ваал (19 March 2012). "Serzh Sargsyan on Khojaly". Radioazadlyg.org. Archived from the original on 29 April 2014. Retrieved 28 April 2014.
  43. ^ (in Russian) Романов Ю. "Я снимаю войну...". Школа выживания. Центр экстремальной журналистики. — М.: Права человека, 2001., p. 54 Archived 12 May 2016 at the Wayback Machine
  44. ^ The Times, 3 March 1992. Anatol Lieven, "Bodies Mark Site of Karabakh Massacre".
  45. ^ The Independent, 5 March 1992. Helen Womack. Azeris hunted down and shot in the forest; Refugees and fresh graves confirm massacre by Armenians.
  46. ^ The Independent, 8 March 1992. Helen Womack. Karabakh falls prey to revenge; Helen Womack confronts the evidence of a massacre on her arrival in Agdam.
  47. ^ Victoria Ivleva. The corpses of people killed during the Armenian attack in the streets of the settlement of Khojaly, Nagorno-Karabakh, February 1992. Photograph 1 Archived 24 March 2012 at the Wayback Machine, Photograph 2 Archived 24 March 2012 at the Wayback Machine
  48. ^ (in Russian) Новая Газета, № 24, 9 March 2011. Виктория Ивлева. Дочь войны. Archived 9 February 2013 at the Wayback Machine
  49. ^ de Waal, Thomas (2004). Black garden: Armenia and Azerbaijan through peace and war. ABC-CLIO. p. 172. ISBN 0-8147-1945-7. Archived from the original on 3 June 2016.
  50. ^ İlqar Rəsul (13 September 2009). "Ramiz Fataliev's interview to radio "Azadlig" (Liberty) in Azerbaijani". Azadliq.org. Archived from the original on 29 April 2014. Retrieved 28 April 2014.
  51. ^ a b Walker J. Christopher (1996) The Armenian presence in mountainous Karabakh. In Wright F. R. John, Goldenberg Suzanne and Schofield Richard (eds.) Transcaucasian boundaries. London: UCL Press, pp. 89–111
  52. ^ Cox, Caroline and John Eibner (1993). Ethnic Cleansing in Progress: War in Nagorno Karabakh. Zürich; Washington: Institute for Religious Minorities in the Islamic World.
  53. ^ Bloodshed in the Caucasus: escalation of the armed conflict in Nagorno Karabakh. Human Rights Watch, 1992. ISBN 1-56432-081-2, ISBN 978-1-56432-081-0, p. 21
  54. ^ Красная звезда, 11.03.92. Карабах: война до победного конца? несмотря на категорические приказы командования округа, некоторые военнослужащие 366-го мсп всё же принимали участие на стороне карабахцев в боевых действиях под Ходжалы в двадцатых числах февраля. По крайней мере зафиксировано два таких случая. А при эвакуации личного состава полка десантники на выбор проверили несколько военнослужащих и обнаружили у них большие суммы денег, в том числе и в иностранной валюте
  55. ^ a b c d European Court of Human Rights. "The European Court of Human Rights. Case of Fatullayev v. Azerbaijan" (PDF). p. 3. Archived (PDF) from the original on 17 March 2011.
  56. ^ "Bloodshed in the Caucasus: escalation of the armed conflict in Nagorno Karabakh. Human Rights Watch, 1992. ISBN 1-56432-081-2, ISBN 978-1-56432-081-0, p. 20" (PDF). Archived (PDF) from the original on 21 September 2013. Retrieved 28 April 2014.
  57. ^ Эльмира Ахундова (1993). Ходжалы. Хроника геноцида (PDF) (in Russian). Азернешр. p. 15. ISBN 5-552-01317-4. Archived from the original on 9 December 2012.CS1 maint: BOT: original-url status unknown (link)
  58. ^ a b "Report of Memorial Human rights center (In Russian)". Memo.ru. Archived from the original on 22 June 2014. Retrieved 28 April 2014.
  59. ^ 1st news (16 February 2011). "Виктория Ивлева: "Дана Мазалова лжет, ссылаясь на меня в разговорах о "гуманитарном коридоре" в Ходжалы". 1NEWS.AZ. Archived from the original on 4 December 2013. Retrieved 28 April 2014.
  60. ^ Dana Mazalova. "Press conference: Justice for Khojaly" (in Russian). Novosti. Archived from the original on 10 August 2011. Retrieved 25 February 2012.
  61. ^ a b ДАНА МАЗАЛОВА: "ТО, ЧТО ОНИ ПОКАЗЫВАЮТ, – НЕ ХОДЖАЛУ" (in Russian). 13 March 2010. Archived from the original on 30 December 2012. Retrieved 25 February 2012.
  62. ^ "The February victims near Aghdam are a consequence of criminal actions of Azerbaijan's political elite …". Panorama.am. 29 October 2010. Archived from the original on 21 December 2010. Retrieved 1 March 2012.
  63. ^ "Xocali.net a target of hacker attacks from Azerbaijan". Panorama.am. 27 February 2010. Archived from the original on 6 March 2010. Retrieved 1 March 2012.
  64. ^ "New Website Exposes Azeri Propaganda; Sets Record Straight on Karabakh Liberation War". Asbarez. 24 February 2010. Archived from the original on 28 February 2012. Retrieved 1 March 2012.
  65. ^ Azerbaijani propaganda attempt backfires in most humiliating way [2] Archived 6 March 2019 at the Wayback Machine - The
  66. ^ 1st news. "1NEWS.AZ. Армяне представляют фотоснимки жертв ходжалинской трагедии в виде "фактов" событий 1915 года". 1news.az. Archived from the original on 29 April 2014. Retrieved 28 April 2014.
  67. ^ 1st news (19 January 2011). "1NEWS.AZ. Наиглупейший прокол арменпропа – известные миру фотоснимки представлены как "геноцид армян в Баку"". 1news.az. Archived from the original on 29 April 2014. Retrieved 28 April 2014.
  68. ^ 1st news (20 January 2010). "1NEWS.AZ. Армянские СМИ нагло выдают фотоснимки жертв Ходжалинского геноцида за "пострадавших от январских погромов в Баку 1990 года"". 1news.az. Archived from the original on 29 April 2014. Retrieved 28 April 2014.
  69. ^ "Vue d'ensemble – Pays – ESI". Esiweb.org. Archived from the original on 29 April 2014. Retrieved 28 April 2014.
  70. ^ In the case of Fatullayev v. Azerbaijan, The European Court of Human Rights (First Section), (PDF). p. 4. Archived (PDF) from the original on 17 March 2011.
  71. ^ European Court of Human Rights (22 April 2010). "Case of Fatullayev v. Azerbaijan" (PDF). p. 17. Archived (PDF) from the original on 17 March 2011. Retrieved 4 July 2017. The applicant argued that, in the article, he had merely conveyed the statements of Slavik Arushanyan, who had told the applicant his version of the events during the interview. The article did not directly accuse any of the plaintiffs or any other specific Azerbaijani national of committing any crime. Likewise, it did not contain any slanderous or humiliating remarks in respect of any specific person and in respect of the people of Khojaly in general.
  72. ^ "Achteinhalb Jahre Haft und hohe Geldstrafe für Eynulla Fatullaiev" (in German). Reporter without Borders. 2 November 2007. Archived from the original on 23 March 2014. Retrieved 23 February 2012.
  73. ^ "Aserbaidschan". Amnesty International. Archived from the original on 25 May 2014. Retrieved 23 February 2012.
  74. ^ Daisy Sindelar (3 October 2011). "Fatullayev: 'I'm Still Here – Alive, Working, and Telling the Truth'". Radio Free Europe/Radio Liberty. Archived from the original on 8 March 2012. Retrieved 1 March 2012.
  75. ^ Council of Europe, Secrétaire Général. Cases of alleged political prisoners in Armenia and Azerbaijan – Addendum to the Report of the Independent Experts, Messrs Stefan Trechsel, Evert Alkema and Alexander Arabadjiev Archived 9 November 2013 at the Wayback Machine, 16 July 2001.
  76. ^ Mir Şahin və Eynulla Fətullayev "Hesabat"da 23.02.2014 Archived 24 February 2018 at the Wayback Machine
  77. ^ Monument to victims of Khojaly Genocide unveiled in Turkey Archived 28 February 2014 at the Wayback Machine
  78. ^ Sh. Nazarli. В Турции установлен памятник жертвам Ходжалинского геноцида Archived 2 April 2015 at the Wayback Machine // SalamNews. 24 February 2014
  79. ^ Türkiyənin Uşak şəhərində Xocalı soyqırımı qurbanlarının xatirəsinə ucaldılmış abidənin açılışı olub Archived 1 March 2014 at the Wayback Machine. // Gun.az. 19 February 2014
  80. ^ Goldberg, Carey (5 March 1992). "Enclave Horror Echoed in a Cameraman's Sobs : Karabakh: Film is shown in Moscow as Azerbaijanis and Armenians again trade charges over Khojaly attack". Los Angeles Times. Archived from the original on 6 November 2013. Retrieved 5 November 2013.
  81. ^ Ahmadova, Sevinj. "CNN состоялся показ видеосюжета Чингиза Мустафаева о Ходжалинской трагедии". bakililar.az (in Russian). Archived from the original on 5 November 2013. Retrieved 5 November 2013.
  82. ^ a b Atletico Madrid: Azerbaijan logo edited out of Iran paper Archived 9 May 2016 at the Wayback Machine. BBC. 9 May 2014. Retrieved 27 February 2016
  83. ^ "Arda Turan 'Hocalı' mesajı yayınladı". www.zaman.com.tr (in Turkish). Archived from the original on 12 May 2014. Retrieved 11 May 2014.
  84. ^ "Meaningful Message from Arda Turan". van.habermonitor.com. Archived from the original on 12 May 2014. Retrieved 11 May 2014.
  85. ^ АРДА Туран: В финале Лиги чемпионов не мог найти себе места, вот и поменял костюм на "спортивку". www.azerisport.com (in Russian). Archived from the original on 29 May 2014. Retrieved 29 May 2014.
  86. ^ "Atletico Madrid FC to commemorate Khojaly victims". www.azertag.gov.a. Archived from the original on 11 May 2014. Retrieved 11 May 2014.
  87. ^ "Arda Hocalı kurbanlarını unutmadı". www.aljazeera.com.tr. Al Jazeera. Archived from the original on 12 May 2014. Retrieved 11 May 2014.
  88. ^ DO YOU KNOW WHO ATLÉTICO MADRID’S REAL SPONSOR IS? Archived 4 March 2016 at the Wayback Machine. Reporters Without Borders. 22 May 2014. Retrieved 27 February 2016

External links

Non-partisan

From an Azerbaijani perspective

From an Armenian perspective

Coordinates: 39°54′40″N 46°47′21″E / 39.91111°N 46.78917°E / 39.91111; 46.78917