کشتار اسپایکر

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
کشتار اسپایکر
بخشی‌ از حمله به شمال عراق (۲۰۱۴)
Fobspeicheriraq2.png
عکس از منطقه‌ای که در آن قتل‌عام رخ داده‌است.
کشتار اسپایکر در عراق قرار گرفته‌است
Tikrit
Tikrit
کشتار اسپایکر (عراق)
موقعیتتکریت، عراق
مختصات۳۴°۳۶′۳۶″ شمالی ۴۳°۴۰′۴۸″ شرقی / ۳۴٫۶۱۰۰۰°شمالی ۴۳٫۶۸۰۰۰°شرقی / 34.61000; 43.68000
تاریخ۱۲ ژوئن ۲۰۱۴
هدفدانشجویان نیروی هوایی عراقی شیعه و غیر مسلمان
نوع هدف
کشتار جمعی، تروریسم، نسل‌کشی
درگذشتگان۱۹۰۷ نفر
مرتکبان دولت اسلامی در عراق و شام
مدافع عراق

کشتار در پایگاه هوایی اسپایکر که به اختصار کشتار اسپایکر خوانده می‌شود، کشتاری جمعی‌ایست که به‌دست نیروهای داعش در پایگاه هوایی اسپایکر در تکریت عراق در فاصلهٔ میان ۱۱–۱۵ ژوئن ۲۰۱۴ مـ (۲۱–۲۵ خرداد ۱۳۹۳ ه‍.ش) به‌وقوع پیوست. در زمان یورش، در حدود ۴۰۰۰ دانشجوی نظامی غیرمسلح در پایگاه بودند. در این میان، ۱۷۰۰ دانشجوی شیعهٔ غیرمسلح این پایگاه هوایی به‌طور جمعی قتل‌عام شدند. وزارت بهداشت عراق، آمار رسمی کشته شدگان در این جنایت را ۱۹۰۷ نفر گزارش کرده‌است. نیروهای داعش، پس از قتل قربانیان که غالباً دانشجویان نظامی زیر ۲۰ سال بودند را پس از قتل، به درون رودخانه انداخته یا در گورهای دسته جمعی جدا از همی، دفن نمودند. برخی گزارش‌ها، حاکی از همراهی حزب بعث عراق و برخی قبایل عشایری در منطقه با داعش هستند. این فاجعه انسانی، یکی از انگیزه‌های اصلی عراقی‌ها در کنار فتوای جهاد سید علی سیستانی بود که سبب تشکیل حشد شعبی شد.

پس از این واقعه، دولت عراق در زمینه یافتن اجساد و دستگیری متهمان، تلاش‌های بسیاری نمود که به یافتن گورهای دسته جمعی متعددی در اطراف منطقه کاخ ریاست جمهوری در تکریت و پایگاه اسپایکر شد. همچنین تعدادی از متهمان دستگیر و پس از محاکمه به اعدام محکوم شدند. دولتمردان عراقی، همواره تأکید بر رسیدگی دقیق و شفاف به پرونده این کشتار بوده‌اند. همچنین در خصوص این فاجعه، مستندهای متعددی همچون مستند «اسپایکر» تهیه و منتشر گردیده‌است.

پیش زمینه[ویرایش]

نقشه شهر تکریت (فرودگاه الصحرا، نام دیگر پایگاه هوایی اسپایکر)

پایگاه هوایی اسپایکر، بزرگترین پایگاهی هوایی کشور عراق است که واقع در غرب منطقه تکریت و استان صلاح الدین می‌باشد. گفته می‌شود این پایگاه در سال ۲۰۰۳ و توسط آمریکایی‌ها به نام اسپایکر تغییر نام یافت. مایکل اسکات اسپایکر، یکی از خلبانان آمریکایی کشته شده در عراق بود که به یاد او، این پایگاه به نام او خوانده شد.[۱][۲]

نیروهای تحت امر دولت عراق و شام که به اختصار داعش خوانده می‌شوند، در سال ۲۰۱۳ مناطقی از عراق و سوریه را به تصرف خود درآوردند و در سال ۲۰۱۴ به سمت تکریت در عراق در حرکت شدند. آنها توانستند تا رودخانه فرات در عراق پیشروی کنند و شهر موصل را به تصرف خود درآوردند. با سقوط موصل، داعش به سمت فلوجه در استان الانبار حرکت کرده و در ژانویه ۲۰۱۴، آنجا را نیز تسخیر کرد. داعش در ژوئن همان سال به زندان بادوش و پایگاه اسپایکر در نزدیکی تکریت هجوم برد و قتل‌عامی وسیع را آغاز کرد.[۳][۴] در یکی از این کشتارها، ۶۰۰ تن از زندانیان زندان بادوش که همگی از شیعیان بودند؛ به صورت یکجا و با دستان بسته، به قتل رسیدند.[۵] سرانجام ارتش عراق شهر تکریت را در روزهای آغازین آوریل ۲۰۱۵ از داعش بازپس گرفت[۶][۷] و در ۲۶ مهر ۱۳۹۵، ارتش عراق، آزادسازی موصل را کلید زد.[۸]

شرح واقعه[ویرایش]

نمایی بیرونی از کاخ صدام (محل وقوع کشتار)

در ۲۶ تیر ۱۳۹۳ (۱۷ ژوئیه ۲۰۱۴)، گروهی از داعش حمله به پایگاه هوایی اسپایکر در شمال عراق را شروع کردند و این حمله سبب شد تا ۷۰۰ سرباز ارتشی و ۱۵۰ نظامی شیعه ایرانی و عراقی، در محاصره داعشی‌ها قرار بگیرند.[۹] داعشی‌ها توانستند به سرعت خود را به باند پایگاه رسانده و آنجا را اشغال کنند.[۱۰] دولت عراق و به ادعای برخی منابع ایرانی، ائتلاف ضد داعشی عراق که شامل آمریکا نیز می‌شود؛ در مواجهه با این حمله به پایگاه، اقدام به بمباران پایگاه کردند.[۱۱] نیروهای عراقی نیز به سمت پایگاه در حرکت شده و درگیری آغاز شد. در این درگیری‌ها، ۲۵–۳۵ نفر از داعشی‌ها کشته شدند.[۱۲][۱۳] گفته می‌شود افرادی از عشایر منطقه و مسئولان نظامی و محلی منطقه که گرایش به حزب بعث داشتند، در این کشتار با داعش همکاری داشتند.[۱۴][۱۵] در این خصوص کمیساریای مستقل حقوق بشر در گفتگویی اعلام کرد که بر اثر شهادت و گفته شاهدان، برخی از افراد عشایر و گروهی منسوب به القاعده، در این کشتار دست داشته‌اند.[۱۶] داعشی‌ها در حین اجرای کشتار جمعی سربازان اسپایکر، به صورت آنلاین اقدام به انتشار تصاویر نمودند که در آن فیلم‌ها، افرادی مسلح با چهره‌های پوشانده، در کنار رودخانه تکریت، با شلیک به سر سربازان، آنها را به داخل رودخانه می‌انداختند. در تصاویر دیگر، تیرباران شدن سربازانی که دست‌هایشان بسته بود به تصویر کشیده‌شده است.[۱۷]

یکی از سربازان نجات یافته از واقعه نقل می‌کند که به دستور فرماندهان، تعدادی از دانش آموختگان نظامی از استان‌های مختلف در استان صلاح الدین منتقل شدند. در ساعت ۱۰ شب یازدهم ژوئن، حدود سه هزار نفر از نیروها به پایگاه اسپایکر منتقل شدند. این انتقال با وجود اینکه استان‌های صلاح الدین، موصل و مناطق اطراف این دو استان در اشغال داعش بوده و این گروه بدون هیچگونه سلاحی؛ صورت گرفته‌است. پس از سوار شدن نیروها به ماشین‌ها، تمام سربازان به دست نیروهای داعشی تحویل شدند و نیروهای داعشی همه را به کاخ ریاست جمهوری در تکریت منتقل کردند. در آنجا پس از بررسی و بازجویی‌ها، نیروهای شیعه از غیر شیعه جدا شده و تمام شیعیان کشته شدند. باقی افراد در انتظار دادگاه شرع داعش بودند تا حکم آنان اعلام شود.[۱۸]

تلفات[ویرایش]

جعبه آمار قربانیان کشتار اسپایکر
این آمار توسط وزارت بهداشت عراق و به تفکیک استان‌ها کشور تهیه شده‌است
استان ذی قار ۳۸۳ نفر
استان بابل ۳۸۲ نفر
استان بغداد ۲۹۲ نفر
استان دیوانیه ۲۵۲ نفر
استان کربلا ۱۳۲ نفر
استان دیاله ۱۱۹ نفر
استان نجف ۹۹ نفر
استان مثنی ۸۶ نفر
استان واسط ۸۰ نفر
استان صلاح‌الدین ۲۶ نفر
استان کرکوک ۱۷ نفر
استان میسان ۱۶ نفر
استان بصره ۱۰ نفر
استان اربیل ۷ نفر
استان انبار ۲ نفر

در زمان حمله به پایگاه، حدود ۴۰۰۰ دانشجوی نظامی غیر مسلح در پایگاه اسپایکر حضور داشتند.[۱۹][۲۰][۲۱][۲۲] که همگی به اسارت نیروهای داعش درآمدند.[۲۳] گزارش‌ها حاکی از آن است که داعش پس از اشغال موصل، بیش از ۲۰۰۰ نفر از دانشجویان نظامی و غیر مسلح عراقی را به اسارت درآورده و با انتقال به کاخ ریاست جمهوری در تکریت، همه آنان را به قتل رسانده‌است. برخی منابع از زنده به گور کردن برخی از این دانشجویان یاد کرده‌اند.[۲۴][۲۵] منابع خبری از ۱۷۰۰ نفر دانشجوی شیعه یاد کردند که همگی زیر ۲۲ سال سن داشته و در این واقعه همگی کشته شدند و برخی از آنان به اسارت داعش درآمدند.[۲۶][۲۷][۲۸][۲۹][۳۰] اطلاعیه رسمی داعش در تشریح این حمله، تعداد شیعیان کشته شده در حمله به اسپایکر را ۱۷۰۰ نفر عنوان کرده‌است.[۳۱] همچنین در این گزارش از آزاد شدن ۵۰۰ اسیر یاد شده‌است که همگی از اهل سنتی بودند به گفته داعشی‌ها، که توبه کرده‌اند. دیدبان حقوق بشر نیز از کشته شدن ۵۶۰ تا ۷۷۰ سرباز دستگیر شده از پایگاه اسپایکر را در نزدیک شهر تکریت کشته‌است.[۳۲][۳۳][۳۴] این نهاد تعداد مجموع کشتگان این حمله را ۲۱۳۴ نفر یاد کرده‌است.[۳۵] با این حال وزارت بهداشت عراق، آمار رسمی کشته شدگان این حمله را ۱۹۰۷ نفر به تفکیک استان‌های محل زندگی آنان، اعلام کرده‌است.[۳۶] همین نهاد رسمی، طی اطلاعیه‌ای تعداد مفقودین این واقعه را ۱۹۹۷ نفر ذکر کرده‌است.[۳۷] گاردین نیز با اشاره به کشتار اسپایکر، این حمله داعش را یکی از ۱۰ حمله بزرگ دو دهه گذشته خواند و تعداد قربانیان این واقعه را ۱۵۰۰ مسلمان شیعه دانست.[۳۸]

داعشی‌ها، پس از به قتل رساندن قربانیان، اجساد آنان را به رودخانه انداخته و گروهی دیگر را در گورهای دسته جمعی جدا از هم دفن کردند.[۳۹] تا تاریخ یکم فرودین ۱۳۹۷، تعداد ۱۱۵۰ جسد از اجساد کشته شدگان کشتار اسپایکر، تفحص شده‌است. سرانج همچنین بر طبق گزارش سایت رسمی فرقه داعش، تعداد دو هلیکوپتر در هوا، چندین هواپیما در زمین و وسائل نقلیه بسیاری از نیروهای ارتش عراق منهدم شدند. در این حملات، ذخایر سوخت و تجهیزات ارتباطی پایگاه نیز مورد تهاجم و تخریب کامل قرار گرفت.[۴۰]

پیامدها[ویرایش]

منابع به دنبال این حادثه و در تحلیل علل این اقدام داعش، انتقام جویی از شیعیان را به عنوان یکی از انگیزه‌های داعش مطرح کرده‌اند. بر اساس این تحلیل که توسط علی شهبازی در مجله مطالعات منطقه‌ای منتشر شده است، این حسن انتقام جویی در دوران استبداد دولت شیعی مرکزی به ریاست نوری مالکی در عراق شکل گرفته است. همچنین در این تحلیل دیگر انگیزه این حرکت داعش، در اختیار نداشتن علوم و فنون نظامی بیان شده است. بر این اساس داعش که از توان نظامی و صنعت هوایی کمتری نسبت به جبهه مقابل خود برخوردار بوده‌است، دست به تخریب و حمله بر علیه نداشته خود زده و خشم ناشی از این ضعف را بر سر دانشجویان نظامی تخلیه کرده است.[۴۱]

یافت گورهای دسته جمعی[ویرایش]

دولت عراق تا تاریخ ۲۰ خرداد ۱۳۹۴، بقایای ۵۹۷ جسد از کشته شدگان اسپایکر را کشف کرد.[۴۲] در مارس ۲۰۱۵ و پس از آزادی تکریت از دست داعش، ده‌ها گور دسته جمعی از کشته شدگان قتل‌عام اسپایکر کشف شد.[۴۳] دولت عراق تعداد این گورها را جمعا ۱۱ گور دسته‌جمعی کشف شده تا تاریخ هشتم آوریل ۲۰۱۵ دانسته‌است.[۴۴] کمیته یادبود کشتار اسپایکر، از کشف ۳۶ جسد در کاخ ریاست جمهوری صلاح الدین خبر داد که به صورت دسته جمعی دفن شده‌اند. این کمیته در جستجویی دیگر، ۱۵۷ تن دیگر را در گوری دسته جمعی در نزدیکی همان منطقه یافت.[۴۵] چندی بعد در گور دسته جمعی دیگری در نزدیکی کاخ ریاست جمهوری استان صلاح الدین، ۸۰ جسد دیگر یافت شد که مربوط به کشتار اسپایکر بوده‌است.[۴۶] به گزارش دویچه وله، بزرگترین گور دسته جمعی کشف شده تا کنون، شامل ۴۰۰ جسد از کشته‌شدگان این کشتار بوده‌است.[۴۷] سازمان ملل در سال ۲۰۱۸، تعداد گورهای دسته جمعی در تکریت عراق را ۲۰۲ عدد اعلام نمود که ۶ تا ۱۲۰۰۰ کشته یافت شده‌است.[۴۸] کشف این گورهای دسته جمعی و خروج قربانیان از آن، با کمک سازمان‌های جهانی همچون صلیب سرخ صورت گرفته است.[۴۹] دیده‌بان حقوق بشر نیز از ضعف عملکرد دولت عراق در شناسایی اجساد کشته شدگان این فاجعه، ابراز نارضایتی کرد.[۵۰]

جسد برخی از قربانیان، پس از کشته شدن به رودخانه انداخته شده‌است.

دستگیری و اعدام متهمان[ویرایش]

به عقیده پژوهشگران حوزه حقوق، جنایت اسپایکر در صورتی که به قصد از بین بردن شیعیان صورت گرفته باشد، مصداق ژنوساید خواهد بود و در غیر این صورت، مصداق جنایت جنگی است.[۵۱] در فوریه ۲۰۱۵ ماجد اعرجی رئیس دادگاه پژوهش‌های مرکزی ویژه پرونده‌های تروریسم و جنایت‌های سازمان یافته مستقر در بغداد اعلام کرده‌است: ۳۰ نفر از متهمان کشتار «پایگاه هوایی اسپایکر» در تکریت دستگیر شدند که ۱۶ متهم به ارتکاب جنایت اعتراف کردند.[۵۲] چند ماه بعد در تاریخ ۱۹ خرداد ۱۳۹۴، در اولین جلسه از دادگاه متهمان کشتار اسپایکر، ۲۴ نفر از متهمان به اعدام محکوم شدند و چند تن دیگر به جهت نبود شواهد کافی، حکم آزادی دریافت کردند. پس از قرائت رای دادگاه، چند تن از متهمان، اعترافات خود مبنی بر شرکت داشتن در کشتار اسپایکر را انکار کردند.[۵۳] در اول شهریور ۱۳۹۵، وزارت دادگستری عراق در مراسمی با حضور برخی از خانواده‌های قربانیان، حکم اعدام برخی از متهمان این جنایت را به اجرا درآورد.[۵۴] در ۳۱ مرداد ۱۳۹۵، وزارت دادگستری عراق اعلام نمود که تا کنون، حکم اعدام ۳۵ نفر از محکومان پرونده کشتار اسپایکر اجرا شده‌است.[۵۵] آسوشیتدپرس تعداد اعدام شدگان را ۳۶ نفر گزارش کرده‌است که از بین ۶۰۰ متهم به شرکت در کشتار اسپایکر به اعدام محکوم شده بودند.[۵۶] در مردادماه ۱۳۹۶ نیز شورای عالی قضایی عراق، ۲۷ نفر از متهمان پرونده کشتار اسپایکر را به اعدام محکوم کرد. ۲۵ نفر دیگر نیز به جهت عدم وجود مدارک کافی، تبرئه شدند.[۵۷] این حکم به تاریخ ۳۰ مردادماه همان سال برای ۳۶ نفر از متهمان، توسط دادگاه عراق و در زندان ناصریه، اجرا گردید.[۵۸]

مراسم یادبود قربانیان کشتار اسپایکر در محل واقعه

اقدام‌ها و پیشنهادها[ویرایش]

این واقعه در کنار فتوای سید علی سیستانی مبنی بر جهاد با داعش، یکی از انگیزه‌های اصلی عراقی‌ها برای تشکیل بسیج مردمی جهت حمله به داعش بود.[۵۹][۶۰] این کشتار سبب شد تا اعتراضاتی نیز به نوری مالکی، نخست‌وزیر وقت توسط شهروندان عراقی وارد آید.[۶۱] حیدر العبادی، نخست‌وزیر وقت عراق اعلام دستور داد تا کمیته‌ای جهت شناسایی و ارتباط با خانواده‌های کشته شدگان این حمله و بررسی مفقودین این واقعه تشکیل شود. او همچنین دستور شکل‌دادن یک گزارش مفصل دربارهٔ این واقعه را داد.[۶۲] سازمان جهانی دیدبان حقوق جهانی شیعه نیز، این روز را به عنوان «روز جهانی حقوق شیعه» نامگذاری کرد.[۶۳]

عواطف نعمه، نماینده وقت ائتلاف دولت در پارلمان عراق، با درخواستی از قوه قضائیه و دادستانی عراق؛ خواستار شفاف سازی در خصوص این واقعه را کرده و بر نسل‌کشی دانستن این واقعه علیه شیعیان، تأکید داشته‌است. وی همچنین گنجانده شدن این واقعه در کتب درسی را لازم دانسته و پیشنهاد عزای عمومی اعلام کردن این روز در عراق را مطرح کرده‌است.[۶۴] سید عمار حکیم -رئیس جریان ملی الحکمه عراق- در پیشنهادی مطرح کرد که قرار گرفتن این واقعه در کتاب‌های درسی و شناسایی اجساد کشته شدگانی که هنوز اجساد آنان شناسایی و یافت نشده‌اند؛ در کاهش آثار مادی و معنوی این حادثه، مؤثر است.[۶۵][۶۶] شیما التمیمی، یکی از نمایندگان پارلمان عراق نیز، در اظهاراتی درخواست رسیدگی مجدد به پرونده اسپایکر، به دور از تعارفات سیاسی شد.[۶۷]

در هنر و رسانه[ویرایش]

مستندی با عنوان «خاطرات خبرنگار جنگ» از فعالیت‌های زنی عراقی به نام ام قسی توسط وحید چاووش در سال ۱۳۹۷ تولید شد که به فراری دادن زندانیان داعش توسط یک زن عراقی در پایگاه اسپایکر پرداخته‌است.[۶۸][۶۹] گروه هنری و رسانه‌ای فطرس مدیا نیز با انتشار مستندی کوتاه با نام «داعش، از پاریس تا اسپایکر» به مغفول ماندن تعداد زیاد قربانیان این جنایت اشاره داشته و آن را با قربانیان سایر حملات تروریستی داعش در سراسر دنیا و خصوصاً اروپا مقایسه کرده‌است.[۷۰]

دیدگاه‌ها[ویرایش]

سید جواد شهرستانی در گفتگویی که کاردینال اعظم بوسنی داشت، از کشتار اسپایکر سخن به میان آورده و گفت: «در حادثه ای دلخراش و بسیار هراس‌انگیز ۱۷۰۰ نفر از بهترین فرزندان، در پایگاه اسپایکر عراق به دست تروریسم بین‌الملل مظلومانه در خون خود غلطیدند. اگر اروپا اخیراً زخم تروریسم را حس کرده‌است، ما بیش از قرن هاست که قربانی تروریسم بین‌المللی هستیم»[۷۱] قاسم سلیمانی در بخشی از سخنان خود، به کشته شدگان اسپایکر اشاره دارد و می‌گوید: «در هیچ دوره‌ای از تاریخ، در زمان بربرها و تاتارها، حتی در حمله مغول، تاریخ شاهد این همه خشونت، توحش و سختی نبوده‌است. ۲۲۰۰ نفر از جوانان دانشکده اسپایکر عراق را دست بسته سربریدند و تیرباران کردند.»[۷۲][۷۳]

سید محمد طباطبایی -معاون دبیرکل گروه عصائب اهل الحق عراق- در گفتگویی با خبرگزاری ابنا، مقصر اصلی این حادثه را فرماندهان عراقی دانست که با در خطر دیدن جان خویش، سربازان و پاگان را رها کرده و گریختند.[۷۴]

جستارهای وابسته[ویرایش]

پیوند به بیرون[ویرایش]

پانویس[ویرایش]

  1. مسعود بحرینی، «کشتارهای بد», شیعه نیوز.
  2. خبرگزاری فارس، «روایت روزی که دجله به خون نشست», خبرآنلاین.
  3. مسعود بحرینی، «کشتارهای بد», شیعه نیوز.
  4. کولایی و اکبری، «دولت شکننده در عراق و امنیت زنان»، سیاست.
  5. «کشف ۴۷۰ جسد در گورهای ‌جمعی در تکریت», خبرگزاری دویچه وله.
  6. “Iraq Forces, Pushing ISIS Out of Tikrit”, the new york times.
  7. خبرگزاری شفقنا، «تصاویر وحشتناک از جنایت داعش در اسپایکر», شفقنا افغانستان.
  8. باشگاه خبرنگاران جوان، «کشف ۸۰ جسد از قربانیان کشتار اسپایکر», پارس نیوز.
  9. “Islamic State overwhelms Iraqi forces at Tikrit in major defeat”, miamiherald.
  10. “IS-led Militants Storm Iraqi Air Base near Tikrit”, naharnet.
  11. “Islamic State overwhelms Iraqi forces at Tikrit in major defeat”, miamiherald.
  12. “IS-led Militants Storm Iraqi Air Base near Tikrit”, naharnet.
  13. “The Iraqi Army’s Alamo: Standoff in Tikrit”, thedailybeast.
  14. خبرگزاری صدای افغان، «بازداشت عامل کشتار اسپایکر با آرایش زنانه», خبرگزاری آوا.
  15. خبرگزاری مشرق، «درخواست برای بازگشایی پرونده کشتار اسپایکر درعراق», خبرگزاری مشرق.
  16. «ارسال پرونده کشتار اسپایکر به حقوق بشر سازمان ملل», سازمان دفاع از قربانیان خشونت.
  17. «نبش‌قبر گورهای دسته جمعی», خبرگزاری دویچه وله.
  18. «شاهد عیان یروی ما حدث لیلة سقوط سبایکر», المدی پرس.
  19. راضی، «ناجون من مجزرة سبایکر», براثا.
  20. «پیام عمار حکیم به مناسبت سالروز کشتار اسپایکر در عراق», خبرگزاری جمهوری اسلامی.
  21. کرم‌زاده و مرادیان، «بررسی مبانی رعایت قواعد بشردوستانه توسط گروه‌های غیردولتی»، پژوهش تطبیقی حقوق اسلام و غرب.
  22. «کشتار داعش در پایگاه اسپایکر», خبرگزاری یورونیوز.
  23. شهبازی، «شواهد کینه‌توزی داعش»، مطالعات منطقه‌ای، ۳۷.
  24. «عمار حکیم خواستار گنجاندن کشتار اسپایکر در کتب درسی», خبرگزاری شفقنا.
  25. «سالگرد جنایت هولناک داعش», خبرگزاری قدس آنلاین.
  26. خبرگزاری صدای افغان، «بازداشت عامل کشتار اسپایکر با آرایش زنانه», خبرگزاری آوا.
  27. خبرگزاری ایرنا، «کابوس شبانه مادران اسپایکر», خبرگزاری جمهوری اسلامی ایران.
  28. کرم‌زاده و مرادیان، «بررسی مبانی رعایت قواعد بشردوستانه توسط گروه‌های غیردولتی»، پژوهش تطبیقی حقوق اسلام و غرب.
  29. ایران اینترنشنال، «حکم اعدام ۲۷ متهم کشتار اسپایکر در دادگاه جنایی عراق», ایران اینترنشنال.
  30. خبرگزاری روداو، «القوات الامنیة تقبض علی احد المشارکین فی مجزرة سبایکر», خبرگزاری روداو.
  31. “Iraqi teams exhume mass graves of soldiers in Tikrit”, BBC news.
  32. دفاع پرس، «روایت تنها نجات یافته کشتار اسپایکر», خبرگزاری دفاع مقدس.
  33. حسنلو، «زمینه‌ها و عوامل پیدایش تکفیر»، پژوهش‌های تطبیقی.
  34. شهبازی، «شواهد کینه‌توزی داعش»، مطالعات منطقه‌ای، ۳۷.
  35. «چهارمین سالروز فاجعه اسپایکر», شیعه نیوز.
  36. «بابل وذی قار یتصدران مجزرة سبایکر بعدد الضحایا», الیوم الثامن.
  37. خبرگزاری روداو، «۱۹۹۷ العدد الکلی لمفقودی مجزرتی سبایکر», خبرگزاری روداو.
  38. «دو حمله بزرگ به شیعیان», شیعه نیوز.
  39. خبرگزاری صدای آمریکا، «نبش قبر بقایای اجساد ۶۰۰ قربانی اسپایکر», خبرگزاری صدای آمریکا.
  40. “IS-led Militants Storm Iraqi Air Base near Tikrit”, naharnet.
  41. شهبازی، «شواهد کینه‌توزی داعش»، مطالعات منطقه‌ای، ۳۷-۳۸.
  42. خبرگزاری صدای آمریکا، «نبش قبر بقایای اجساد ۶۰۰ قربانی اسپایکر», خبرگزاری صدای آمریکا.
  43. خبرگزاری مشرق، «درخواست برای بازگشایی پرونده کشتار اسپایکر درعراق», خبرگزاری مشرق.
  44. «نبش‌قبر گورهای دسته جمعی», خبرگزاری دویچه وله.
  45. «کشف یک گورجمعی از جنایت داعش», شیعه نیوز.
  46. باشگاه خبرنگاران جوان، «کشف ۸۰ جسد از قربانیان کشتار اسپایکر», پارس نیوز.
  47. «کشف ۴۷۰ جسد در گورهای ‌جمعی در تکریت», خبرگزاری دویچه وله.
  48. «کشف دست‌کم ۲۰۰ گور دسته جمعی», یورونیوز.
  49. «کشف صدها جسد از گورهای جمعی تکریت», خبرگزاری یورونیوز.
  50. «چهارمین سالروز فاجعه اسپایکر», شیعه نیوز.
  51. مومنی، «ارزیابی اعمال صلاحیت جزایی ایران»، پژوهش‌های حقوقی تطبیقی.
  52. 30 متهم کشتار «اسپایکر» عراق دستگیر شدند خبرگزاری انتخاب
  53. “Iraqi court sentences 24 to death over Speicher massacre”, middleeastmonitor.
  54. خبرگزاری مشرق، «درخواست برای بازگشایی پرونده کشتار اسپایکر درعراق», خبرگزاری مشرق.
  55. خبرگزاری میزان، «حکم اعدام عاملان جنایت در پایگاه هوایی اسپایکر», خبرگزاری میزان.
  56. «عراق ۳۶ عضو داعش را اعدام کرد», رادیو زمانه.
  57. ایران اینترنشنال، «حکم اعدام ۲۷ متهم کشتار اسپایکر در دادگاه جنایی عراق», ایران اینترنشنال.
  58. خبرگزاری روداو، «القوات الامنیة تقبض علی احد المشارکین فی مجزرة سبایکر», خبرگزاری روداو.
  59. خبرگزاری صدای آمریکا، «نبش قبر بقایای اجساد ۶۰۰ قربانی اسپایکر», خبرگزاری صدای آمریکا.
  60. «کشتار داعش در پایگاه اسپایکر», خبرگزاری یورونیوز.
  61. ایران اینترنشنال، «حکم اعدام ۲۷ متهم کشتار اسپایکر در دادگاه جنایی عراق», ایران اینترنشنال.
  62. دفاع پرس، «روایت تنها نجات یافته کشتار اسپایکر», خبرگزاری دفاع مقدس.
  63. «روز جهانی حقوق شیعیان», سازمان جهانی دیدبان حقوق بشر.
  64. «کشتار پادگان اسپایکر، نسل‌کشی علیه شیعیان», پایگاه خبری دیدبان شیعه.
  65. «پیام عمار حکیم به مناسبت سالروز کشتار اسپایکر در عراق», خبرگزاری جمهوری اسلامی.
  66. «عمار الحكيم يدعو لتخليد مجزرة سبايكر في المناهج التربوية», خبرگزاری الفرات.
  67. خبرگزاری مشرق، «درخواست برای بازگشایی پرونده کشتار اسپایکر درعراق», خبرگزاری مشرق.
  68. ««خاطرات خبرنگار جنگ» از مقابله جسورانه با داعشی‌ها», باشگاه خبرنگاران جوان.
  69. «مستند خاطرات خبرنگار جنگ دربارهٔ واقعه کشتار اسپایکر», بسیج نیوز.
  70. خبرگزاری ایکنا، «فیلم داعش، از پاریس تا اسپایکر», خبرگزاری بین‌المللی قرآن.
  71. «دیدار حجت الاسلام شهرستانی با کاردینال اعظم بوسنی», شیعه نیوز.
  72. خبرگزاری فارس، «روایت روزی که دجله به خون نشست», خبرآنلاین.
  73. «سردار سلیمانی: حرف های ناروا از روی ترس نزنید», عصر ایران.
  74. «عامل اصلی جنایت اسپایکر که بود؟», مشرق نیوز.

منابع[ویرایش]

  • miamiherald (July 18, 2014). "Islamic State overwhelms Iraqi forces at Tikrit in major defeat". miamiherald.
  • naharnet (July 18, 2014). "IS-led Militants Storm Iraqi Air Base near Tikrit". naharnet.
  • thedailybeast (16 October 2014). "The Iraqi Army's Alamo: Standoff in Tikrit". thedailybeast.com.
  • middleeastmonitor (9 July 2015). "Iraqi court sentences 24 to death over Speicher massacre". middleeastmonitor.com.
  • BBC news (7 April 2015). "Iraqi teams exhume mass graves of soldiers in Tikrit". bbc.com.
  • new york times (2 April 2015). "Iraq Forces, Pushing ISIS Out of Tikrit, Give Few Thanks for U.S. Airstrikes". nytimes.com.