سنگ‌نوشته‌های هخامنشیان

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
(تغییرمسیر از کتیبه‌های هخامنشی)

این نوشتار به سنگ‌نوشته‌های مربوط به دوره هخامنشیان می‌پردازد.

خط سنگ‌نوشته‌ها[ویرایش]

بیشتر سنگ‌نوشته‌های هخامنشیان همانند سنگ‌نوشته پی‌بنای دیوار جنوبی تخت جمشید و سنگ‌نوشته کاخ دروازه کشورها به سه خط میخی پارسی باستان، ایلامی و بابلی و در نزدیکی یکدیگر حک شده‌اند.[۱]

سنگ‌نوشته‌ها[ویرایش]

تخت جمشید[ویرایش]

کتیبه‌های پی‌بنای کاخ آپادانا تخت جمشید[ویرایش]

کتیبه‌های پی‌بنای کاخ آپادانایِ تخت جمشید هشت کتیبه باستانی هستند که از دوران زمامداری داریوش بزرگ به جا مانده‌اند. این کتیبه‌ها از زیر ستون‌های کاخ آپادانا در تخت جمشید کشف شده‌اند. چهار کتیبه از این کتیبه‌ها از جنس طلا و چهار کتیبه دیگر از جنس نقره می‌باشند. بزرگترین و باشکوهترین کاخ داریوش اول، آپادانا بوده‌است. بنای این کاخ در تاریخ ۵۱۵ پیش از میلاد آغاز شد و تکمیل آن سی سال طول کشید. ساختمان این کاخ بزرگ و با شکوه، کاری ماندنی محسوب می‌شد، به همین سبب داریوش بزرگ فرمان داد تا نام و نشان و ویژگی‌های ایرانشهر (ایران) را بر چهار کتیبه (خشت) طلایی و چهار کتیبه نقره‌ای، به سه زبان و خط پارسی باستان، بابلی و عیلامی حک کنند و چهار جعبه سنگی که هرکدام ۴۵ سانتی‌متر طول و عرض و ۱۵ سانتی‌متر بلندی داشت، ساختند و در هر جعبه، یک کتیبه طلایی و یک کتیبه نقره‌ای به همراه چند سکه، از نوع سکه‌های ایونیه و لودیه و یونان، که در آن روزگار رواج داشت قرار دادند (در سال ۵۱۵ پیش از میلاد هنوز سکهٔ داریوش، موسوم به داریک یا داریوشی، ضرب نشده بود) و در چهار گوشه تالار کاخ، زیر پی دیوار آپادانا، با تخته سنگ‌هایی گران مدفون ساختند.[۲]

کتیبه پی‌بنای دیوار جنوبی[ویرایش]

کتیبه‌های پی‌بنای دیوار جنوبی تخت جمشید بخشی از کتیبه‌های موجود در تخت جمشید هستند که در ضلع جنوبی پارسه قرار داردند. این کتیبه‌ها به فرمان داریوش بزرگ و هنگامی که درب جنوبی جایگاه آمدوشد به تخت جمشید بود، به مناسبت پی‌بنای کاخ تخت جمشید نوشته شده‌اند. این کتیبه‌ها بر روی تخته سنگی در ابعاد ۷۲۰ در ۲۰۵ سانتی‌متر که در جبهه جنوبی کار گذاشته‌است، نوشته شده‌است. این کتیبه از چهار قسمت تشکیل شده‌اند که در هر قسمتِ آن کتیبه‌ای به خط میخی کنده شده‌است. دو کتیبه سمت چپ (غربی) به خط و زبان فارسی باستان نوشته شده‌اند. دو کتیبه سمت راست (شرقی) از چپ به راست به ترتیب به خط میخی ایلامی و خط میخی بابلی نوشته شده‌اند.[۳]

کتیبه اردشیر یکم[ویرایش]

Katibeh ardeshir avval-uyp.TIF

کتیبه اردشیر یکم در تخت جمشید یکی از چندین کتیبه موجود در تخت جمشید است که از دوران هخامنشیان به جا مانده‌است. این کتیبه نشان می‌دهد که او نیز از پدر خود خشایارشا و نیایش داریوش بزرگ در دین پیروی کرده و پیرو کیش اهورایی بوده‌است.[۴]

کاخ آپادانای شوش[ویرایش]

کتیبه داریوش بزرگ[ویرایش]

Katibeh dariush bozorg kakh apadana shoosh.jpg

کتیبه داریوش بزرگ در کاخ آپادانای شوش، یکی از الواح ارزشمندی است که متعلق به دوران هخامنشیان می‌باشد. این لوح در یکی از دروازه‌های کاخ آپادانا شوش کشف شده‌است. در سال ۱۹۱۱ (میلادی) ژاک دو مورگان و رولاند دو مکوئنم با حفاری در کاخ آپادانای شوش موفق به این اکتشاف شدند. این لوحه تاریخی که از خاک رس می‌باشد، در موزه لوور نگهداری می‌شود. کتیبه داریوش بزرگ، دارای ابعاد ۴۲ در ۴۲ سانتی‌متر است و قسمتی از آن از بین رفته‌است. کتیبه داریوش بزرگ در کاخ آپادانای شوش به خط پارسی کهن است و یکی از نخستین متون به جا مانده از این پادشاه هخامنشی در آستانه به دست گرفتن قدرت می‌باشد. این کتیبه علاوه بر اینکه مجوز و فرمان‌نامه ساخت بنای کاخ آپادانای شوش را بیان کرده‌است، اطلاعات گرانقدری را در مورد داریوش اول و هخامنشیان به باستان شناسان ارائه داده‌است.[۵]

بیستون[ویرایش]

سنگ‌نوشته بیستون[ویرایش]

Darius I the Great's inscription.jpg

سنگ‌نوشته بیستون بزرگترین سنگ‌نوشتهٔ جهان، نخستین متن شناخته شدهٔ ایرانی و از آثار دودمان هخامنشیان (۵۲۰ پ. م) واقع در شهر بیستون در سی کیلومتری شهر کرمانشاه بر دامنه کوه بیستون است. سنگ‌نوشته بیستون یکی از مهمترین و مشهورترین سندهای تاریخ جهان و مهم‌ترین متن تاریخی در زمان هخامنشیان است که شرح پیروزی داریوش بزرگ را بر گوماته مغ و به بند کشیدن یاغیان را نشان می‌دهد. محوطه بیستون از آثار ملی ایران است و خود این اثر هم از سال ۲۰۰۶ یکی از آثار ثبت شدهٔ ایران در میراث جهانی یونسکو است.[۶][۷]

مصر[ویرایش]

کانال سوئز[ویرایش]

بخشی از سنگ‌نوشته در موزه لوور

کتیبه‌های داریوش بزرگ در سوئز، یادبودهایی بودند که به سه زبان پارسی باستان، عیلامی، بابلی و مصری نوشته شده بودند و در وادی تملات، برای یادآوری بازکردن کانالی میان رود نیل و دریاچه تلخ بزرگ، نصب شده بودند. بهترین یادبود حفظ شده، سنگ یادبودی است از جنس گرانیت صورتی که توسط چارلز دو لیسپس، پسر فردینان دو لیسپس، در ۳۰ کیلومتری سوئز و در سال ۱۸۶۶ کشف شد. این یادبود که با نام سنگ یادبود شالوف نیز شناخته می‌شود، احداث نیای کانال سوئز مدرن توسط ایرانیان را ضبط کرده‌است، کانالی که از طریق وادی تملات، بوباستیس (که به شاخه‌ای از رود نیل متصل است) را به دریاچه تمساح و از آن‌جا با استفاده از راه‌آبه‌ای طبیعی، به دریای سرخ متصل می‌کند. هدف اصلی این کانال، ساختن راهی کشتیرانی میان نیل و دریای سرخ و در حقیقت میان مصر و ایران بود.

ترکیه[ویرایش]

Trilingual inscription of Xerxes, Van, 1973.JPG

کتیبه سه زبانه خشایارشا در نزدیکی دریاچه وان ترکیه، بر فراز صخره‌ای و در ارتفاع ۲۰ متری از سطح زمین و در نزدیکی یک قلعه واقع شده‌است. این کتیبه در اصل توسط داریوش بزرگ آماده‌سازی شده‌است اما به دلائلی تکمیل نشده و خالی رها شده‌است، اما خشایارشا پسر داریوش بزرگ، در دوران زمامداری خود آن را به سه زبان پارسی باستان، بابلی و عیلامی تکمیل کرده و به یادگار گذاشته‌است. این کتیبه ۲۷ سطر و ۳ ستون دارد و از چپ به راست، به سه زبان پارسی باستان، بابلی و عیلامی نوشته شده‌است. این کتیبه به همراه یادمان‌های سوئز، تنها کتیبه شاهنشاهی هخامنشی است که در خارج از مرزهای کنونی ایران قرار دارد.[۸]

گنج‌نامه[ویرایش]

کتیبه گنجنامه.JPG

سنگ‌نوشته‌های گنج‌نامه نوشتارهایی از دوران داریوش و خشایارشای هخامنشی است که بر دل یکی از صخره‌های کوه الوند در فاصله ۵ کیلومتری غرب همدان و در انتهای درهٔ عباس‌آباد حکاکی شده‌است. کتیبه‌ها هر کدام در سه ستون ۲۰ سطری به زبان‌های پارسی باستان، بابلی و عیلامی قدیم نوشته شده‌اند. متن پارسی باستان در سمت چپ هر دو لوح جای گرفته‌است و پهنایی معادل ۱۱۵ سانتی‌متر دارد. متن بابلی در وسط هر دو کتیبه نوشته شده و متن عیلامی در ستون سوم قراردارد.

منشور حقوق بشر کورش[ویرایش]

Cyrus Cylinder front.jpg

منشور حقوق بشر کوروش یا استوانهٔ کوروش بزرگ لوحی از گل پخته‌است که در سال ۵۳۸ پیش از میلاد به فرمان کوروش بزرگ هخامنشی پادشاه و بنیانگذار شاهنشاهی هخامنشی نگاشته شده‌است. نیمهٔ نخست این لوح از زبان رویدادنگاران بابلی و نیمهٔ پایانی آن سخنان و دستورهای کورش به زبان و خط میخی اکدی (بابلی نو) نوشته شده‌است. این استوانه در سال ۱۲۵۸ خورشیدی/ ۱۸۷۹ میلادی در نیایشگاه اِسَگیله (معبد مردوک، خدای بزرگ بابلی) در شهر بابل باستانی پیدا شده و در موزه بریتانیا در شهر لندن نگهداری می‌شود. این منشور یکی از بزرگترین نشانه‌های روحیهٔ بردباری در فرهنگ ایرانی است.[۹]

جزیره خارک[ویرایش]

نگاره سنگ‌نوشته خارک پیش از تخریب آن[۱۰]

سنگ‌نوشته هخامنشی در جزیره خارک در سال ۱۳۸۶ در پی احداث جاده‌ای در جزیره خارک کشف شده‌است که به خط میخی ایران باستان و با طول و عرض تقریبی یک متر می‌باشد که بر روی سنگی مرجانی نوشته شده‌است. طبق تاریخ‌گذاری این کتیبه، قدمت آن به ۲۴۰۰ سال پیش و زمان هخامنشیان بازمی‌گردد.[۱۱]

فهرست سنگ‌نوشته‌ها[ویرایش]

در کتاب کتیبه‌های هخامنشی، نوشتهٔ پیر لوکوک (Pierre Lecoq) فهرست سنگ‌نوشته‌های هخامنشی این گونه آمده‌است:[۱۲]

  • سنگ‌نوشتهٔ کوروش بزرگ در پاسارگاد (CMa)
  • سنگ‌نوشتهٔ داریوش بزرگ در بیستون
  • سنگ‌نوشتهٔ داریوش بزرگ در پارسه (DPa)
  • سنگ‌نوشتهٔ داریوش بزرگ در شوش (DSe)
  • سنگ‌نوشتهٔ داریوش بزرگ در شوش (DSf)
  • سنگ‌نوشتهٔ داریوش بزرگ در شوش (DSj)
  • سنگ‌نوشتهٔ داریوش بزرگ در شوش (DSs)
  • سنگ‌نوشتهٔ داریوش بزرگ در نقش رستم (DNa)
  • سنگ‌نوشتهٔ داریوش بزرگ در نقش رستم (DNb)
  • سنگ‌نوشتهٔ داریوش بزرگ در سو اِز (DZc)
  • کتیبه داریوش بزرگ در کاخ آپادانای شوش
  • سنگ‌نوشتهٔ اردشیر در شوش (A2Sa)
  • سنگ‌نوشتهٔ خشایارشا در پارسه (XPa)
  • سنگ‌نوشتهٔ خشایارشا در پارسه (XPb)
  • سنگ‌نوشتهٔ خشایارشا در پارسه (XPc)
  • سنگ‌نوشتهٔ خشایارشا در پارسه (XPd)
  • سنگ‌نوشتهٔ خشایارشا در پارسه (XPe)
  • سنگ‌نوشتهٔ خشایارشا در پارسه (XPf)
  • سنگ‌نوشتهٔ خشایارشا در پارسه (XPg)
  • سنگ‌نوشتهٔ خشایارشا در پارسه (XPh)
  • سنگنبشتهٔ خشایارشا در شوش (xsb)
  • سنگنبشتهٔ خشایارشا در شوش (xsc)
  • سنگنبشتهٔ خشایارشا در شوش (xsd)
  • کتیبه سه زبانه خشایارشا در ترکیه
  • کتیبه داریوش دوم در شوش (D2sa)
  • کتیبه داریوش دوم در شوش (D2sb)
  • کتیبه داریوش دوم در شوش (D2sc)
  • کتیبه اردشیر دوم در همدان (A2Ha)
  • کتیبه اردشیر دوم در همدان (A2Hb)
  • کتیبه اردشیر دوم در همدان (A2Hc)
  • کتیبه اردشیر دوم در تخت جمشید (A2Pa)
  • کتیبه اردشیر دوم در شوش (A2sa)
  • کتیبه اردشیر دوم در شوش (A2sb)
  • کتیبه اردشیر دوم در شوش (A2sc)
  • کتیبه اردشیر دوم در شوش (A2sd)
  • کتیبه اردشیر سوم در تخت جمشید (A3pa)

پانویس[ویرایش]

  1. علیرضا شاپور شهبازی، راهنمای مستند تخت جمشید، به کوشش سفیران.، شیراز: بنیاد پژوهشی پارسه-پاسارگاد
  2. شهبازی، راهنمای مستند تخت جمشید، ۸۹ الی ۹۴.
  3. شهبازی، راهنمای مستند تخت جمشید، ۴۰ و ۴۱.
  4. shahannameh.ir، وبگاه ایران باستان، شاهنامه.
  5. louvre.fr، وبگاه موزه لوور.
  6. chn .ir، وبگاه خبرگزاری میراث فرهنگی (متن بیستون).
  7. ghiasabadi.com، وبگاه پژوهش‌های ایرانی.
  8. chn .ir، وبگاه خبرگزاری میراث فرهنگی (کتیبه خشایارشا).
  9. رضاییان، هفت رخ فرخ ایران، ۵۲.
  10. «کتیبه خارک». گردشگری تراورس. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۰ ژانویه ۲۰۱۹. دریافت‌شده در ۱۳ ژوئیه ۲۰۱۸.
  11. chn .ir، وبگاه خبرگزاری میراث فرهنگی (سنگ‌نوشته جزیره خارک).
  12. لوکوک، کتیبه‌های هخامنشی، 205-329.

منابع[ویرایش]

منابع آنلاین[ویرایش]

  • «کتیبه اردشیر اول». www.shahannameh.ir. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۹ نوامبر ۲۰۱۲. دریافت‌شده در ۲۴ فروردین ۱۳۹۰.
  • «کتیبه گمشده خشایارشا در دریاچه وان ترکیه بازیابی شد». خبرگزاری میراث فرهنگی. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۴ اکتبر ۲۰۰۷. دریافت‌شده در ۲۰ فروردین ۱۳۹۰.
  • "Foundation charter of the palace of Darius I, in Old Persian" (به انگلیسی). وبگاه موزه لوور.
  • «دربارهٔ سنگ‌نوشته داریوش بزرگ در بیستون». وبگاه پژوهش‌های ایرانی. ۲۰ تیر ۱۳۸۵. دریافت‌شده در ۱ اوت ۲۰۱۱.
  • «متن کامل کتیبه بیستون». خبرگزاری میراث فرهنگی. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۴ ژانویه ۲۰۱۰. دریافت‌شده در ۱ اسفند ۱۳۹۰.
  • «کتیبه هخامنشی خارک نامنظم و در ۵ سطر نوشته شده‌است». خبرگزاری میراث فرهنگی. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۳ دسامبر ۲۰۰۷. دریافت‌شده در ۱ اسفند ۱۳۹۰.

منابع کتاب[ویرایش]

  • لوکوک، پیر (۱۳۸۹). کتیبه‌های هخامنشی. ترجمهٔ نازیلا خلخالی. تهران: نشر فرزان. شابک ۹۶۴-۳۲۱-۱۳۳-۹.
  • رضایی همدانی، عمادالدین (۱۳۷۹). سیمای همدان. تهران: انتشارات انوشه. شابک ۹۶۴-۹۲۹۲۵-۵-۱.
  • علیرضا شاپور شهبازی (۱۳۸۴راهنمای مستند تخت جمشید، به کوشش سفیران.، شیراز: بنیاد پژوهشی پارسه-پاسارگاد
  • رضاییان، فرزین و کابلی، یدالله (۱۳۸۷هفت رخ فرخ ایران، تهران: شرکت طلوع ابتکارات تصویری، شابک ۹۷۸-۹۶۴-۰۴-۰۵۶۹-۷