چهار منار یزد (محله)

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو

مختصات: ۳۱°۵۳′۵۶″شمالی ۵۴°۲۱′۲۵″غربی / ۳۱.۸۹۸۷۷۷°شمالی ۵۴.۳۵۷۰۰۴°غربی / 31.898777; -54.357004

محله چهار منار یزد
نام محله چهار منار یزد
کشور  ایران
استان یزد
شهرستان یزد
اطلاعات اثر
نام محلی چار مونار
نام‌های قدیمی کوی بهروک
چهار منار یزد «بافت تاریخی شهر یزد»
Chahar monar 22.jpg
اطلاعات اثر
مکان ایران ایران، استان یزد، چهار منار یزد
نوع تاریخی و فرهنگی
معیار ثبت i, ii, iii, iv, v, vi
منطقه آسیا
تاریخچه
تاریخچهٔ ثبت ۲۰۱۷ (طی نشست چهل و یکم)
اطلاعات ثبت ملی
شماره ثبت ملی ۱۵۰۰
تاریخ ثبت ملی ۳۱ تیر ۱۳۱۳
منطقهٔ بر پایهٔ دسته‌بندی یونسکو

محلهٔ چهار منار (به لهجه یزدی: چار مونار) از محلات قدیمی شهر یزد که امروزه در مرکز شهر قرار گرفته است و بزرگترین محلهٔ بافت تاریخی شهر یزد از لحاظ وسعت می‌باشد. این محله به همراه محلهٔ فهادان از مهم‌ترین محلات بافت تاریخی و قدیم یزد می‌باشد که مهم‌ترین حوادث سیاسی تاریخ یزد پس از اسلام را در خود دیده است.
محلهٔ چهار منار تنها محلهٔ بافت تاریخی یزد است که آثار و بناهای آن در دو مقطع زمانی ثبت جهانی شده است یکی باغ دولت‌آباد در سال ۲۰۱۱ به همراه هشت باغ ایرانی دیگر ثبت جهانی شد،[۱] و دگیری در ۱۸ تیز ماه ۱۳۹۵ که تمامی آثار ثبت ملی این محله به ثبت جهانی رسیدند.[۲]

ریشهٔ نام محله[ویرایش]

نام قدیم محله کوی بَهروک/پَهروک بوده است که در فرهنگ لغت دهخدا بهرة به معنای زمین فراخ و میانهٔ وادی ذکر شده است که شاید با توجه به موقعیت کوی چهار منار و نام بهروک می توان به وسعت آن اشاره کرد[۳] احتمال دیگر در مورد نام موضع بهروک که صحیح تر هم به نظر می رسد این است که بهروک همان اشتقاق بهره یا همان پَهره فارسی باشد که به بهروک تغییر یافته و به معنای بخش و قسمت می باشد احتمالا بنا به این دلیل که کوچه بهروک خارج از حصار شهر بوده مردم آن را بهره برج و بارو می خواندند که به معنای پهلوی برج و بارو می بوده است یا این احتمال هم وجود دارد که بهروک به معنای قسمتی از موضعی در شهر بوده است.

کوی بهروک یا کوچه بهروک نام اصلی محله باید برای زمانی باشد که ساکنان آن زرتشتی بوده‌اند یا اکثریت جمعیت با آن‌ها بوده است [نیازمند منبع]. وجه تسمیه امروزی آن به مناسبت وجود چهار منار دو مدرسه مقابل هم (معروف به مدرسه چهار منار یا شمسیه) است که به دستور سید شمس الدین محمد بن رکن الدین در سر کوچه بهروک (چهار منار امروزی) ساخته شده است[۴] که اکنون آرامگاه سید شمس‌الدین بانی مدرسه هم در این مدرسه قرار دارد ولی در حال حاضر اثری از مناره‌ها نیست.
مولف کتاب جامع مفیدی که در قرن نهم یا یازدهم هجری در محله چهار منار می‌زیسته یادآور شده که کوچه بهروک اکنون به چهار منار اشتهار یافته است[۵]

وضعیت جغرافیایی[ویرایش]

هر چند در طول تاریخ حد و مرز محله‌های شهرهای ایران به طور دقیق مشخص نبوده اما منابع ذکر کرده‌اند که این محله از غرب به بلوار دولت آّباد (نواب صفوی) و کوچهٔ دیوار بلند و از شمال غرب به نصرآباد و از شرق به بلوار امامزاده جعفر و محلهٔ مصلی و محلهٔ امامزاده و کوچه میر قطب و از شمال به خیابان انقلاب و محله‌های شیخداد و ابوالمعالی و محلهٔ شاه تهماسب (بعثت) و از شمال شرق به لب خندق و از جنوب به خیابان شهید مطهری و کوچه بیوک و از جنوب شرقی به محلهٔ پشت باغ می‌رسد[۶][۷] باید توجه داشت که این مناطق در دهه های اخیر جزء کوی چهار منار محسوب می شوند و تا چند سال پیش و احداث نکردن خیلی از خیابان های جدید یزد وضعیت جغرافیایی محلهٔ چهار منار به صورت دیگری بوده است.

موقعیت محله[ویرایش]

محلهٔ چهار منار از زمان تأسیسات سید شمس الدین محمد بن رکن الدین یزدی، از قبیل مدرسه و خانقاه و بازار به وجود آمد و آبادان شد[۸] و قبل از این اقدامات منطقهٔ کنونی چهار منار متشکل از محلات کوی بهروک و کوچه بُندون (بُندار) (در استشهاد نامه موّرخ ۱۳۱۰ مسجد کوچک همین محله به نام کوچه بندار ضبط شده است![۹]) و ملتکیه و تخت استاد بوده است،هر چند احتمال می رود که همبستگی این محلات در طول تاریخ دچار تغییراتی شده باشد به طور مثال احتمال دارد ۶۰۰ سال پیش کوچه بندون و کوی چهار منار با هم اتحاد نداشتند و دوباره ۳۰۰ سال پیش متحد شده باشند همان گونه که به گفتهٔ ساکنین قدیمی چهار منار حدود ۶۰ سال پیش بواسطهٔ تلاش سید جلال مَهینی و تعدادی از ریش سفیدان آن موقع چهار منار بار دیگر کوی چهار منار و کوی بندون با هم متحد شده اند و تا امروز هم این اتحاد پا برجاست بطوری که ساکنین کوی بندون خود را چهار مناری معرفی می کنند.
ظاهراً محلهٔ چهار منار ابتدا خارج از حصار شهر بوده و بعد از گذشت سالیان طولانی به مرکز شهر تبدیل شده است، به طوری که در منابع تاریخی مسجد میر خضر شاه را با عنوان مسجد جامع یا مسجد جدید جمعهٔ چهار منار ذکر کرده‌اند[۱۰] و مشخص می‌شود نماز جمعه‌ای غیر از نماز جمعه‌ای که در مسجد جامع یزد اقامه می‌شده در آن برپا بوده است[۱۱] اما این گونه نبوده است که حالت قریه و روستایی داشته باشد حتی حکام یزد تلاش می‌نمودند انتهای خیابان‌ها و باغات حکومتی خود را تا محلهٔ چهار منار برسانند مانند آثار شاه یحیی[۱۲] هر چند قبل از اقدامات میر خضر شاه و افراد دیگر هم محله رونق چشمگیری داشته که این موضوع نشان دهندهٔ زحمات فوق العادهٔ سید شمس الدین در رونق این محله می‌باشد.
طرح تمامی بناهای مهم محله از قبیل مدرسهٔ چهار منار (شمسیه) و خانقاه و حمام و بازار و کتابخانه و داروخانه[۱۳] (یعنی محوطهٔ دانشگاهی با وسایل لازم آن[۱۴]) را از پایتخت ایلخانان مغول تبریز به دستور رشیدالدین فضل‌الله طبیب همدانی وزیر مشهور سلطان ابوسعید بهادر خان که پدر همسر سید شمس الدین بود تعیین فرمود و از طریق قاضی چهاردیه که از امنای سید شمس الدین بود به یزد فرستاده‌اند و بَنایان و معماران عمارت‌ها و ساختمان‌ها را ایجاد کردند.
به دستور سید شمس الدین دو مدرسه در مقابل یکدیگر ساختند و ۴ منار با کاشی‌های سبز رنگ زیبا بر اطراف هر دو مدرسه بنا نهادند و بازاری دو رویه که آب تفت از یک سو و آب نرسو آباد و آب گرد فرامرز از سوی دیگر در میان بازار و محله جاری ساختند "آب گرد فرامرز را در سال ۸۴۹ هجری قمری به دستور سیّد مرتضی امیر جلال الدّین خضرشاه بن غیاث الدّین علی یزدی بعد از احداث مسجد چهار منار جاری ساختند[۱۵]" و ۳۰ دکان و ۴ کاروانسرای (ساباط) بسیار زیبا در محله احداث کردند و تمام ابزار و وسایل لازم را من جمله سنگ‌های مرمر و چوپ و کاشی و… را از پایتخت امپراتوری ایلخانان، تبریز به شهر یزد فرستادند و همچنین موقوفاتی را برای این بناها ثبت کردند از جمله عمارت نه گنبد و بناهای دیگری در یزد و ابرکوه و اصفهان و تبریز.[۱۶][۱۷]
ساخت و ساز تمام این بناها و عمارت‌ها در سال ۷۱۷ هجری به پایان رسید و در سال ۷۳۳ سید شمس الدین در تبریز از دنیا رفت و جنازه اش را به یزد منتقل کرده و در مدرسه شمسیه به خاک سپردند.[۱۸][۱۹]
بعدها در دوران صفویه و افشاریه و زندیه و قاجار وسعت این محله به مانند دیگر نقاط شهر یزد گسترش یافت به طوری که دز دروهٔ حکومت زندیه، کریم خان زند برای به اطاعت درآوردن حاکم یزد محمد تقی خان بافقی بانی باغ دولت‌آباد و مؤسس سلسلهٔ خوانین یزد لشکر خود را از دروازه چهار منار وارد شهر یزد می‌کند[۲۰] یا این که خود باغ دولت‌آباد متصل به دروازه چهار منار بوده است[۲۱] این موضع هم بیان گر این نکته است که محلهٔ چهار منار آخرین نقطه شهری یزد بوده است (نکتهٔ مهم و عجیب این است که اکثر موقوفات امروزی باغ دولت‌آباد در اصل موقوفات قرن نهم هجری مسجد بزرگ چهار منار می‌باشد[۲۲][۲۳][۲۴]).همچنین تا ۳۰۰ سال گذشته بسیاری از زمین هایی که امروزه باغ دولت آباد در آن قرار گفته است یا زمین کشاورزی بوده است یا ریگ زار که پس از حکومت محمد تقی خان بافقی آباد گردیده ، چه پس از اقدامات محمد تقی خان و چه قبل از آن از محله ای به نام دولت آباد در تواریخ یزد نامی نیامده است و بارها در تاریخ اشاره شده است که باغ دولت آباد متصل به دروازهٔ چهار منار می باشد که امروزه داخل خود محلهٔ چهار منار قرار دارد.[۲۵]

دروازهٔ چهار منار یکی از دروازه های شهر که محل ورود مسافرین به یزد بوده است

در تواریخ ذکر شده است که در محلهٔ چهار منار در انتها ساباط‌ها و کاروانسراها مشعل‌های آتش را روشن می‌کردند تا کاروان‌ها و مسافران راه را گم نکنند و به سلامت به مقصد برسند[۲۶] بنا بر گفته‌های افراد و سکنهٔ قدیمی محلهٔ چهار منار وظیفه این کار بر عهدهٔ گروهی از ساکنین محله بوده که به چراغچی شهرت داشته‌اند.
تا حدود ۵۰ سال گذشته در محله مکان هایی که عملکرد اقتصادی داشتند وجود داشته که از جمله می توان به کاروانسرای سید حیدری که محلی برای فروش عمده و جزئی محصولات کشاورزی بوده (این محصولات بیشتر از روستاها و باغ های حومهٔ شهر به این مکان آورده می شده)و محلی در کنار مسجد بزرگ چهار منار به "نواقلی" اشاره نمود که از تمام بارهای وارده به محل،عوارض دریافت می کردند، همچنین وجود چندین بازارچه به صورت پراکنده در این محله مانند بازارچهٔ کاشی زاده (سر حوض ملتکیه)، بازارچهٔ چهار منار (این دو بازارچه بازماندهٔ بناهای سید شمس الدین می باشد)،بازارچهٔ میر خضر شاه،و بازارچهٔ کوچه صدری همگی دلیل بر رونق اقتصادی این محله بوده است.[۶]

مردم شناسی اهالی محلهٔ چهار منار[ویرایش]

نمونه ای از نوع زندگی قبایل ترک

روند و تحولات نظام اجتماعی ایران در پس از اسلام و خصوصاً پس از یورش ترکان و مغولان دست خوش تغییرات اساسی گردید و نظام ایلی و قبیله ای در ایران حاکم گردید و این نظام تا لایه های زیرین طبقات اجتماعی ایران رسوخ پیدا کرد به گونه ای که ایلات فراوانی در ایران پدید آمد که در مدت های بعد بعضی از این ایلات و قبایل در ایران به قدرت رسیدن مانند ایل قاجار که رئیس آن پادشاه کل کشور ایران گردید به عکس دروران ساسانیان که طبقات اصلی کشور و نظامیان از نجیب زادگان همهٔ گروه های ایرانی از قبیل ماد ها و پارس ها و پارت ها و سکاها و ... بوده اند و پادشاه کشور اکثراً از میان کسی انتخاب می شد که فر ایزدی [۲۷] داشته باشداما در این میان شهر یزد ، پس از اسلام به دلیل شرایط جغرافیایی و شرایط آب و هوایی نا مطلوبش نسبت به دیگر نقاط ایران تا حد زیادی از ورود نظام قبیله ای در آن مصون ماند و بیشتر به صورت شهری و مدنی اداره شد که همین امر سبب شد از پیشرفت قابل ملاحظه ای در امر فرهنگی برخوردار شود اما به دلیل این که شهر حصار زیادی داشت و خیلی از محله های آن داخل یا خارج حصار بودند و خیلی از محله های آن در طول تاریخ تا چندین سال پیش در حومهٔ شهر به سر می بردند باعث تفاوت های فرهنگی در هر یک از محلات یزد شد، قطعاً میان خلق و خوی و رفتار اهالی محلهٔ چهار منار با آب شاهی (نعیم آباد) یا مرد آباد (مردَبا) تفاوت های بسیاری است تا کوی و برزن مصلی و شاه تهماسب (بعثت) که فرهنگ نزدیک تری به کوی چهار منار دارند و یکی از دلایل آن این است که کوی چهار منار تا اواسط قرن حاضر آخرین نقطهٔ شهری یزد بوده است و به عکس محلاتی مانند کوچه بیوک یا آب شاهی که خارج از شهر بوده اند و سبک زندگی آنان متفاوت بوده بطوری که اکثر اهالی محلهٔ چهار منار تا چند سال گذشته اکثراً پیشهٔ شَعر بافی و ترمه بافی و تجارت و زرگری داشته اند [۶] اما مناطق حومهٔ شهر غالباً مشاغلی از قبیل کشاورزی و زراعت و برزگری و تهیه کود حیوانی و انسانی را به عهده داشته اند همچنین در گویش و لهجه های آنان هم تفاوت وجود دارد و همین امر چه در قرن حاضر و چه در قرون گذشته باعث بوجود آمدن نوعی تضاد اجتماعی شده است.
خطهٔ یزد حتی پس از یورش ترکان و تا زمان سلطنت سلاجقه و خوارزمشاهیان هم از ورود وحشتناک قبایل ترک و ترکمن به عکس اکثر نقاط سرزمین ایران محفوظ مانده بود به طوری که در زمانی که کرمان در اختیار قراختاییان بود و ایالت فارس زیر سلطهٔ اتابکان سلغری بود و آذربایجان هم زیر فرمان اتباکان ایلدگزی و اصفهان همچنان شهر اصلی ترکان سلجوقی بود ، یزد در دست اتباکانی قرار داشت که از بازماندگان آل بویه و آل کاکویه بودند و بیشتر منابع هم اشاره داشتند که بویهی ها از اعقاب ساسانیان هستند[۲۸] و این خود باعث شد تا فلات مرکزی ایران همچنان از تهاجم قبایل بیگانه کمتر آسیب ببیند.[۲۹]
یکی از دلایل تمایل نداشتن اقوام بیگانه به یزد همان شرایط آب و هوایی و فقر ثروت و منابع یزد نسبت به دیگر نقاط ایران بوده است اما پس از یورش مغولان به ایران و هوشیاری اتابک قطب الدین محمد حاکم یزد که نسبت به مغولان اعلام سر سپردگی کرد و یزد بر خلاف ایالت های دیگر ایران جزیره آرامشی شد که از توفان حملات مغولان در امان ماند و در دوران حکومت مغولان و ایلخانان به اوج پیشرفت و ترقی خود از صدر اسلام تا آن روزگار رسید به گونه ای که کالاهای یزدی شهرت جهانی پیدا کردند و یزد وارد بازار جهانی شد همین امر موجب شد که مغولان نگاه ویژه ای به یزد داشته باشند از طرفی خیلی از آوارگان ایرانی به یزد مهاجرت کردند که اکثرا از لرستان و مناطق بختیاری بوده اند و همچنین تعداد زیادی از بزگان و بازرگانان تجار و اکابر هر صنعتی هم به دلیل امنیت یزد در آن دوران به شهر یزد نقل مکان کردند[۳۰] آغاز ترقی و شکوفا شدن کوی چهار منار هم از اواخر دورهٔ ایلخانی آغاز شد که هنوز در آن دوران آخرین نقطه شهری بوده است و خارج از حصار شهر ، می شود نتیجه گرفت مهاجرین به آن ، نه از بزرگان بوده اند و نه از غلامان و بیشتر از مردمان آواره و مهاجرین شهرهای دیگر بوده اند که از حملهٔ قوم مغول به یزد پناه آورده بودند اما چهار منار در کنار خود مناطق حومهٔ شهری زیادی را می دید مانند کوچه بیوک که قطعا شاهد حضور ترکان و مغولان در زمان ایلخانی در خود بوده اصولا مناطق حومهٔ شهر سازگاری بیشتری با زندگی عشیره ای و قبیله ای ترکان داشته تا منطقه های شهری ، به گونه ای که مادر قطب الدین محمد ، مریم خاتون محلهٔ مریم آباد را توسط غلامش آقسنغر در حومهٔ شهر ساخت و امروزه بازماندگان ترکان و مغولانی که در آن محله سکونت دارند به نام بیگی یا بیگی مریم آبادی شهرت دارند .
حضور ترکان در حومهٔ شهر به منطقهٔ مریم آباد ختم نمی شود افرادی که شهرت بای یا بایندری دارند از فرزندان سلطان بن مراد بیک بایُندری ترکمان هستند که در یزد اکثرا در محلهٔ های کسنویه و مرد آباد و گرد فرامرز قدیم سکونت داشتند[۳۱]

حوادث تاریخی مهم محله[ویرایش]

  • مدرسهٔ غیاثیه چهار منار (ذکر قحطی شهر یزد و خوردن حیوانات توسط مردم شهر)

در تواریخ یزد نام سه مدرسه به نام غیاثیه ذکر شده که یکی از آن‌ها در محلهٔ چهار منار بوده است، محل آن را در سر کوچه بهروک/پهروک در چهار منار کنار مَسیل (جای سیل گیر، محل عبور سیل، بستر سیل.[۳۲]) ذکر کرده‌اند که احتمالاً باید نزدیک به رودخانهٔ چهار منار بوده باشد. چه بسا تا اواخر قرن ۱۱ هجری بنا به کلی خراب شده است یا به احتمال ضعیف تر جایگاه امروزی آن در بقعهٔ شاه سید رضا باشد.[۳۳][۳۴]

محل احتمالی بنای مدرسهٔ غیاثیه در کنار سیل گیر و رود خانهٔ چهار منار

مدرسه غیاثیه از بناهای قرن هشتم هجری است که بانی آن مرتضی اعظم امیر غیاث الدین وزیر امیر شاه شیخ ابواسحق اینجو بوده است که ذکر آن در تاریخ یزد و تاریخ جدید یزد این چنین آمده است: «بانی «مدرسه» مرتضی اعظم سعید امیر غیاث الدین [علی] الحسینی بود که از بزرگان زمان بود و وزیر عالی شأن، و با امیر شیخ ابواسحق پیوند داشت و وزیر او بود و از شیراز طرح مدرسه و خانقاه و بقاع ثلاث بفرستاد (مدرسه و خانقاه و مسجد)، و مدرسه عمارت کرد با دو طبقهٔ تمام کاشی با درگاه عالی و دو مناره و دو قفصه بسیار بلند (سطح مشبک بالای منار که مؤذن در آنجا می‌ایستد) که مثل آن در هیچ دیار نیست، و بر کتابه درگاه (کتیبه و کاشی‌های درگاه) خط عبد اللّه صیرفی تبریزی بکاشی تراشیده، و گویند سی هزار دینار داده که آن کتابه نوشته است، و در عقب این مدرسه باغ عالی مشجر انشاء کردند، و در سال اربعین و سبعمائه (۷۳۳ه‍. ق) اتمام یافت.
در زمانی که امیر شیخ ابو اسحق لشکر بدر مدرسه و مناره [را] خراب کنند. اهالی گفتند که عمارت چنین خراب کردن یمنی ندارد. گفت من سوگند خورده‌ام؛ چهت سوگند شرفات (کنگره) درگاه [را] خراب کرد.[۳۵] و در تاریخ جدید یزد این گونه آمده است که میان محمّد مظفر و امیر شیخ محاربه و مجادله بود و چون امیر شیخ لشکر از شیراز به در یزد آورد و به محاربه محمّد بن مظفر قیام نمود و یزد را نتوانست که بستاند بسیار خرابی در یزد واقع شد و در اندرون شهر قحط افتاد و به مرتبه‌ای رسید که مردم سگ و گربه شهر به کار داشتند (با قحطی بوجود آمده از حملهٔ محمود افغان به اصفهان و قحطی آن شهر اشتباه نشود). و امیر شیخ را چند نفر فیل همراه بود و در بیرون شهر فیلان را نهیب می‌دادند تا خرطوم بر درختان می‌پیچیدند و از بیخ می‌کندند و تکیه بر دیوارها و عمارتها می‌زدند و خراب می‌کردند، و به عاقبت نتوانست که بستاند. یزد را بگذاشت و به شیراز رفت و یزد به محمّد بن مظفر بازماند. چون امیر شیخ بازگردید محمّد مظفر حکم کرد تا مدرسه غیاثیه بکندند. شرفه درگاه و ساباط بینداختند. بزگان و اهالی درخواست کردند که حیف باشد چنین عمارتی ویران کردن، و دیگر مدرسه را چه گناه که بانی آن خطائی کند؟ محمّد بن مظفر از سر کندن آن درگذشت.[۳۶] دشمنان و حاسدان غمز کردند (بدگویی کردند) و قصد سید «امیر غیاث الدین وزیر» کردند که تاجی/تاشی خاتون مادر امیر شیخ اسحق با سید نظری دارد. امیر شیخ کمین کرد. امیر علی غیاث و تاشی خاتون در یک مجلس بنشستند. امیر شیخ را خبر کردند و امیر شیخ روی بدان خانه نهاد، ایشان خبردار شدند. راه گریز نبود و موسم گُل «در شیراز» بود، و گل بسیار در آن خانه ریخته بود. سید در میان گل‌ها پنهان شد. امیر شیخ درآمد و سید را ندید. دریافت که در زیر گل است. امیر شیخ فرمود که جای تو در زیر گِل بهتر است که در زیر گُل! و او را شمشیر آجین کرد و سال ست و اربعین و سبعمائه(۷۴۶ ه‍. ق) مقتل او بود. وی را به یزد آوردند و دفن کردند؛ و این مدرسه برشفیر آب تفت نهاده، و دایمی آب در خلف آن جاری است، و با رودخانه پیوسته است.[۳۷][۳۸]

  • مجتهد مصلایی و حاکم قجری

در زمانی که برای نوبت اول شاهزاده سلطان حسین میرزا ملقب به جلال الدوله فرزند ارشد مسعود میرزا ظل السلطان پسر ناصر الدین شاه و نوادهٔ دختری (همدم الملوک) امیر کبیر حاکم یزد شد در ابتدای ورودش در مقرّ حکومتی خود،باغ دولت آباد جلوس می کند و بزرگان و افراد سرشناس یزد جهت تبریک و خوش آمد گویی به نزد او می روند پس از آن که افراد بسیاری آمدند و رفتند، جلال الدوله رو به اطرافیان می کند و می گوید: آیا کسی هست که نزد ما نیامده است؟ حاضران در جواب پاسخ می دهند که بله،عالمی است به نام شیخ علی اکبر مصلایی، جلال الدوله از روی طعنه یا بصورت جدی می گوید که بسیار خب، ما به دیدن او می رویم.
جلال الدوله با خَدَم و حَشَم فراوان به محل مورد نظر می رسد (مسجد بزرگ چهار منار) در آنجا روحانی ساده و بی آلایشی را می بیند که بر روی زیلویی نشسته و شاگردان گرداگرد او را گرفته اند و مشغول به تدریس هست،جلال الدوله به یکی از خدمتکارانش فرمان می دهد که برو از خزانه یک فرش قَرَمَنگوله[۳۹] را بیاور!در همان لحظه علی اکبر مجتهد مصلایی رو به حاکم می کند و می گوید:جلال ما فرش نمی خواهیم اگر می خواهی بدهی بهتر است نذری که کرده ای،ادا نمایی،جلال الدوله بهت زده می گوید که نذری برای بانو فاطمهٔ معصومه کرده بودم (ظاهراً همین فرش را) و به خدا قسم احدی جز خدا از نذر من خبر نداشت.[۴۰]
واین گونه مجتهد مصلایی هدیهٔ حاکمی را رد می کند که برخی مورخان او را به بی‌رحمی بی‌اندازه و سوء استفاده جنسی از دختران و پسران جوان متهم کرده‌اند.[۴۱]

خانواده‌ها و ساکنین قدیمی محلهٔ چهار منار[ویرایش]

هر چند به طور دقیق نمی‌توان ادعا کرد کدام یک از خانواده‌ها و ساکنین محلهٔ چهار منار قدیمی‌ترین افراد ساکن این کوی و برزن هستند، اما بوسیلهٔ پژوهش‌های صورت گرفته و ادعا و اظهارات افراد مختلف، خانواده‌های زیر از ساکنین قدیمی و ریشه دار محلهٔ چهار منار و شهر یزد هستند که نقش مهمی در امور محله یا شهر یا کشور ایران یا خاجر از کشور ایران را داشته اند، باید توجه داشت که قدمت حضور هر کدام از این خانواده‌ها قطعاً به این معنی نیست که آنان از ایرانیان اصیل هم می‌باشند.

  • سادات حیدری:قدیمی ترین خاندانی در کوی چهار منار ساکن بوده اند که مدارک حضورشان در محله بسیار فروان است و دست کم از ۸۰۰ سال پیش ساکن کوی چهار منار بوده اند خانواده حیدری از سادات عریضی می باشند.[۴۲]
    در حال حاضر فرد شاخصی از این خاندان در کوی چهار منار زندگی نمی کند و مشهور ترین فردی که از این خاندان در دوران معاصر در کوی چهار منار زندگی می کرده آقا سید جواد حیدری بوده است.
  • سادات حسینی مازاری (چراغچی):یکی از خانواده های بسیار قدیمی چهار منار و ثروتمند این محله که اکثر مغازه های بازارچهٔ قدیم چهار منار و همچنین مکان هایی مانند چاپارخانه در تملک آن ها بوده است ، مدت حضور آن ها در کوی چهار منار به طور دقیق مشخص نیست اما احتمالا به دلیل پیشه ای که داشته اند (مازاری) باید از ۷۰۰ سال پیش ساکن این کوی و برزن بوده باشند ،تعدادی از اشخاص این دودمان مانند سید مرتضی مازاری در کوی چهار منار و در امامزاده سید جلال الدین مدفون هستند.
  • سادات حسینی غزنویان:خاندان غزنویان که اصالتاً خراسانی بوده و از بیرجند به یزد مهاجرت می کنند و از ۳۰۰ سال پیش در کوی چهار منار ساکن شده اند ،اکثر افراد این خانواده زرگر بوده و از ثروتمندان شهر یزد محسوب می شده اند ، بعضی از افراد این خانواده مانند سید ولی در آرامگاه شاه سید رضا به خاک سپرده شده است .
  • زرگر: طایفهٔ زرگر ها یکی از قدیمی های کوچه چهار منار هستند که از ثروتمندان بزرگ یزد محسوب می شده اند،به دلیل قدمت و حضور مستمر این خانواده در کوی چهار منار خانوادهٔ زرگر با اکثر اهالی محله خویشاوند هستند مانند چراغچی و زرگر چی و غزنویان و موسی الرضایی و طباطبایی و غیره که با آن ها نسبت خانوادگی دارند.
  • عابدی:خانوادهٔ عابدی به مدت حداقل ۱۵۰ سال است که ساکن کوی چهار منار هستند و نقش های مهمی در امور محله داشته اند مانند تولیت حسینیهٔ بزرگ چهار منار یا مسئولیت اجرای بعضی مفاد وقف نامهٔ مسجد میر خضر شاه تا چندین سال پیش ، در حال حاضر از لحاظ تعداد نفرات ساکن در کوی چهار منار از یک خانواده ، این خانواده بیشترین تعداد جمعیت را در میان خانواده های قدیمی ساکن کوی چهار منار را دارد.
  • صوت داودی:خانوادهٔ صوت داودی از ساکنین قدیمی کوی چهار منار (کوچه بندون) می باشند که مدت حضور آن ها در محله به بیش از ۱۲۰ سال می رسد جد بزرگ این خانواده حسن محمد (حسن ممل) خادم بقعهٔ شاه سید رضا بوده است همچنین مراسم روضه خوانی در منزلی متعلق به این خاندان از سال ۱۳۰۳ هجری شمسی به صورت مستمر تا به امروز پا برجاست که یکی از قدیمی ترین مراسم های روضه خوانی یزد می باشد همچنین در این خانه که به خانهٔ صوت ها یا حاجی صوت شهرت دارد هر ساله مراسم پخت آش گندم در آن انجام می شود.
  • معز الدینی:خاندان معز الدینی از خانوادهٔ های ریشه دار یزد هستند که از نوادگان محمدتقی خان بافقی حاکم یزد و کرمان می باشند و از نسل معز الدین محمد یکی از فرزندان محمد تقی خان می باشند نقش ویژهٔ این خانواده در کوی چهار منار پس از گذشت ۳۰۰ سال به زمانی باز می گردد که یکی از فرزندان این خاندان به نام میرزا محمد علی خان معز الدینی در حدود اوایل انقلاب اسلامی ایران به یزد باز می گردد و تولیت موقوفات باغ دولت‌آباد را در دست می گیرد و باعث آبادانی آن می شود در حال حاضر تنها یک نفر از این خانواده در کوی چهار منار ساکن است.

هیئت عزاداران حسینی چهار منار[ویرایش]

هیئت عزاداران حسینی کوی چهار منار یکی از هیئت های قدیمی یزد می باشد که قدمت تاسیس و بنیاگذاری آن به حدود ۱۴۰ سال پیش می رسد و جمعیت فعلی عزاداران آن ۱۲۰۰ نفر است که آقایان علی فرهنگ دوست،علی محمد کوهپایه ای زاده (مصدق) ، علیرضا کریمی، عباس کفاش ،رضا فرهنگ دوست به عنوان اعضاء هیئت امنا فعلی هیئت مشغول به کار هستند.[۴۳]

کهن ترین سندی که از هیئت در دست است زیلویی است واقع در مسجد بزرگ چهار منار که وقف هیئت چهار منار است و متعلق یه سال ۱۳۰۰ هجری قمری است اما احتمالا به دلیل وجود مرقد امامزادگان متعدد و ورود مذهب تشیع به کوی چهار منار قدمت عزاداری در این محله حداقل به دوران صفوی باز می گردد [۴۴] هیئت عزاداران چهار منار از هفتاد سال پیش فعالیت دوران معاصر خود را آغاز کرده که ابتدا با عنوان هیئت جوانان چهار منار به عزاداری می پرداخته و بعد ها با اتحاد چند هیئت دیگر درون محله ای به عنوان هیئت عزاداران حسینی کوی چهار منار تغییر نام می دهد،افراد زیر از نوحه خوانان اصلی این هیئت در دوران معاصر می باشند

محمد علی ابراهیمی در حال مدیحه سرایی اهل بیت در حسینیه عرب ها (کربلایی ها)
  1. علی محمد عابدی
  2. سید جواد بخشایش
  3. محمد حسین صوت داودی "حاجی صوت" (آغاز همبستگی هیئت های کوی چهار منار)
  4. علی محمد دوست حسینی (شاعر هیئت و تولیت حسینیهٔ بزرگ چهار منار)
  5. حاج علی فرهنگ دوست
  6. محمد علی ابراهیمی

از میان افراد بالا حاج علی فرهنگ دوست بیشترین تداوم را به عنوان نوحه خوان به مدت ۴۵ سال در هیئت عزاداران حسینی چهار منار داشته است اشعار زیر نمونه ای از اشعار انقلابی وی در دوران پهلوی می باشد.[۴۵]

این نکته را طاغوتیان باید بدانند آیات حق ما را به مقصد می کشاند
ما جز خمینی رهبر نداریم فرمانروایی دیگر نداریم
بر خمینی درود بر خمینی درود بر خمینی درود بر خمینی درود

حدود۴۰ سال است که هیئت چهارمنار هر ساله کاروانی را در ایام دههٔ آخر صفر به مشهد مقدس اعزام می کند همچنین این هیئت هر سال در روز عاشورا میزبان هیئت عزاداران کوچه بیوک برای برگزاری مراسم نخل برداری است.
حرکت های نمادین هیئت چهار منار به شرح زیر است

  1. در روز شهادت مولا علی بن ابی طالب حرکت هیئت به سوی امامزاده جعفر
  2. روز شهادت بانو فاطمهٔ زهرا از شاهزاده فاضل تا امامزاده جعفر
  3. روز شهادت امام جعفر صادق از امامزاده جعفر به سوی مسجد شاه تهماسب

همچنین هر پنجشنبه با طلوع آفتاب مراسم خواندن زیارت عاشورا در حسینیهٔ شهداء (کوچه بندون) با صرف صبحانه برگزار می شود[۴۶]

ملتکیه[ویرایش]

مُلتکیه یا مَلکتیه موضعی است در محله چهار منار میان کاروانسرای حیدری و آرامگاه سید شمس الدین. نام حوض ملتکیه ماخوذست از نام موقوفات بقعهٔ ملکتیه که ذکر آن‌ها در جامع مفیدی و کتابچهٔ موقوفات یزد مندرج است.

موقوفات ملتکیه واقع در محلهٔ چهارمنار توسط ملکه خانم از سلسلهٔ میرزایان عباسیه وقف گردیده است. ترکیب و اشتقاق واژهٔ را نمی‌دانیم اما در جامع مفیدی هم به صورت ملتکیه آمده است و هم ملکتیه.[۴۷]

بنا بر احتمالاتی مقبرهٔ ملکه خانم در محل امروزی پایگاه بسیج محلهٔ چهار منار جنب حسینیهٔ بزرگ چهار منار باشد.

اماکن و بناها[ویرایش]

محلهٔ چهار منار دارای ۱۱ مسجد، ۶ حسینیه و عزاخانه، ۴ زیارتگاه، ۴ خانهٔ تاریخی، ۳ گرمابه و حمام ،۵ آب انبار، ۷ مدرسه، ۲ پارک، ۱ باغ بزرگ و ۱ هتل و ۲ سفره خانه و رستوران سنتی و ۱ کارخانه و ۱ باشگاه ورزشی می‌باشد که به شرح زیر است

مساجد

  • مسجد میر خضر شاه (مسجد بزرگ چهار منار)
  • مسجد آقا سید جواد حیدری (دروازه)
  • مسجد موسی بن جعفر
  • مسجد حسنیه
  • مسجد حوضی
  • مسجد امام هادی (سید علی رشتی)
  • مسجد حضرت ابوالفضل (سنگ‌تراشی)
  • مسجد الزهرا فردوس
  • مسجد علی میدانشاهی
  • مسجد علوی (علویه)
  • مسجد؟

حسینیه‌ها

  • حسینیهٔ بزرگ چهار منار (حسینیهٔ ملکتیه/مُلتکیه)
  • حسینیهٔ شهدا چهار منار (کوچه بندن)
  • حسینیهٔ قمر بنی هاشم (توتُک)
  • حسینیهٔ فردوس
  • بیت الرقیه چهار منار
  • بیت الزهرا

زیارتگاه‌ها

خانهٔ‌های تاریخی

  • خانهٔ شیشه بری
  • خانه تریاکچی (عدل)
  • خانه عالِمی
  • خانهٔ جنب مدرسهٔ شمسیه

حمام‌ها

آب انبار

مدارس و آموزشگاه‌ها

  • مدرسه شهید مهندس اصغر نهمت اللهی (آذر یزدی)
  • مدرسه شهید مرادی (سمیه)
  • مدرسه شهید قدک فروشان (بزرگسالان البرز)
  • مدرسه شاه نعمت‌الله ولی (شاه ولی)
  • مدرسه صدریه (آموزشگاه استثنائی‌ها)
  • مدرسه پروفسور (دکتر) حسابی
  • مدرسه ۱۷ شهریور

پارک‌ها

  • هیچ‌کدام از این دو پارک استانداردهای لازم، برای محیط تفریحی را ندارند و بیشتر جنبهٔ اسمی پارک را دارند تا عنوان کاربری آن.
  • پارک و مجموعهٔ ورزشی چهار منار (کاونسرای سید حیدری)
  • پارک شهید سبحانی

هتل‌ها

  • هتل ثلاثی

رستوران سنتی

  • رستوران سنتی سور
  • رستوران و اقامتگاه سنتی ساباط

باغ‌ها

کارخانه

  • کارخانهٔ یخ صدف

باشگاه‌های ورزشی

جستارهای وابسته[ویرایش]

پانویس[ویرایش]

  1. ثبت ۹ باغ ایرانی در یونسکو
  2. شهر تاریخی یزد ثبت جهانی شد
  3. محلات تاریخی شهر یزد، محمد حسین خادم زاده، انتشارات سبحان نور-پایگاه میراث و فرهنگی شهر تاریخی یزد، ۱۳۸۸، ص۹۳
  4. تاریخ یزد جعفربن محمدبن حسن جعفری؛ به کوشش ایرج افشار نشر: تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی، ۱۳۸۴. ص ۸۸
  5. مفید مستوفی بافقی، محمّد: جامع مفیدی، به کوشش: ایرج افشار، تهران: اساطیر، چاپ دوم، ۱۳۸۵ ص ۱۸۷
  6. ۶٫۰ ۶٫۱ ۶٫۲ محلات تاریخی شهر یزد، محمد حسین خادم زاده، انتشارات سبحان نور-پایگاه میراث و فرهنگی شهر تاریخی یزد، ۱۳۸۸، ص ۹۲
  7. مسرت حسین. یزد یادگار تاریخ، انجمن کتابخانه‌های عمومی ادارهٔ کل فرهنگ و ارشاد اسلامی استان یزد + انتشارات یزد، ۱۳۷۶، ص ۱۰۵۷
  8. یادگارهای یزد، ایرج افشار، یزد:نیکو روش و انجمن آثار و مفاخر فرهنگی، چاپ دوم، ۱۳۷۴، ج۲، ص۷۸۵.
  9. یادگارهای یزد، ایرج افشار، یزد:نیکو روش و انجمن آثار و مفاخر فرهنگی، چاپ دوم، ۱۳۷۴، ج۲، ص۲۵۲.
  10. تاریخ جدید یزد، احمدبن حسین بن علی کاتب؛ بکوشش ایرج افشار، شر: تهران: فرهنگ ایران زمین: امیرکبیر، ۱۳۵۷، ص ۱۱۲
  11. وقف میراث جاودان، مسرت حسین، افخمی رضا، تهران، مؤسسهٔ فرهنگی هنری نور راسخون، ۱۳۹۳، ص ۱۵۵
  12. مفید مستوفی بافقی، محمّد: جامع مفیدی، به کوشش: ایرج افشار، تهران: اسدی، چاپ نخست، ۱۳۴۰، ج. ۳. ص۶۷۸
  13. جامع الخیرات، وقف نامهٔ سید رکن الدین و سید شمس الدین، به کوشش ایرج افشار و محمد تقی دانش‌پژوه، تهران،انتشارات آثار ملی ،۱۳۴۱ص ۱۰
  14. افشار، ایرج، مقالهٔ رشید الدین فضل‌الله و یزد، مجله ایران شناسی: شماره دوم، ۱۳۴۹ ص ۲۸
  15. وقف نامهٔ مسجد خضرشاه، نسخهٔ خطّی گنجینهٔ (موزه) میرزا محمّد کاظمینی در یزد
  16. تاریخ جدید یزد، احمدبن حسین بن علی کاتب؛ بکوشش ایرج افشار، نشر: تهران: فرهنگ ایران زمین: امیرکبیر، ۱۳۵۷، ص ۱۲۹
  17. یادگارهای یزد، ایرج افشار، یزد:نیکو روش و انجمن آثار و مفاخر فرهنگی، چاپ دوم، ۱۳۷۴، ج۲، ص۵۹۱
  18. یادگارهای یزد، ایرج افشار، یزد:نیکو روش و انجمن آثار و مفاخر فرهنگی، چاپ دوم، ۱۳۹۴، ج۲، ص۵۹۱.
  19. تاریخ جدید یزد، احمدبن حسین بن علی کاتب؛ بکوشش ایرج افشار، شر: تهران: فرهنگ ایران زمین: امیرکبیر، ۱۳۵۷، ص ۱۲۹
  20. محمد کاظمینی. مشاهیر یزد. ج. دوم. یزد. ISBN 964-8009-11-2.
  21. تاریخ یزد جعفربن محمدبن حسن جعفری؛ به کوشش ایرج افشار نشر: تهران:انجمن آثار ملی، ۱۳۵۳. ص ۳۶۴
  22. تاریخ یزد جعفربن محمدبن حسن جعفری؛ به کوشش ایرج افشار نشر: تهران:انجمن آثار ملی، ۱۳۵۳. ص ۳۷۲
  23. وقف میراث جاودان، مسرت حسین، افخمی رضا، تهران، مؤسسهٔ فرهنگی هنری نور راسخون، ۱۳۹۳، صص ۱۵۵،۱۵۶
  24. یادگارهای یزد، ایرج افشار، یزد:نیکو روش و انجمن آثار و مفاخر فرهنگی، چاپ دوم، ۱۳۹۴، ج۲، ص۲۵۱
  25. ۲۵٫۰ ۲۵٫۱ ادارهٔ کل میراث فرهنگی، صنایع‌دستی و گردشگری استان یزد
  26. وبسایت مرکز صدا و سیما یزد
  27. اوستا، کهن‌ترین سرودهای ایرانیان ج۱. گزارش و پژوهش جلیل دوستخواه. چاپ ششم. تهران: مروارید، ۱۳۸۱.
  28. تجارب الامم،بوعلی احمد بن محمد بن یعقوب مَسکَوَیه رازی
  29. مقالهٔ آذربایجان ترک نیست،ترک زبان است،حرزاده مجتبی،ص ۱۳
  30. جغرافیای تاریخی سرزمین های اسلامی، دکتر علی خزائلی،انتشارات پیام نور،ص ۵۸
  31. مفید مستوفی بافقی، محمّد: جامع مفیدی، به کوشش: ایرج افشار، تهران: اسدی، چاپ نخست، ۱۳۴۰، ج. ۳. ص۴۷۴
  32. فرهنگ لغت معین
  33. تاریخچهٔ مدرسه و کتاب‌خانه،دانش یزدی فاطمه، وبسایت غول آباد دانش نامهٔ یزد،۲آذر ۱۳۹۲
  34. یادگارهای یزد، ایرج افشار، یزد:نیکو روش و انجمن آثار و مفاخر فرهنگی، چاپ دوم، ۱۳۷۴، ج۲، ص۳۴۵
  35. تاریخ یزد جعفربن محمدبن حسن جعفری؛ به کوشش ایرج افشار نشر: تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی، ۱۳۸۴. ص
  36. تاریخ جدید یزد، احمدبن حسین بن علی کاتب؛ بکوشش ایرج افشار، شر: تهران: فرهنگ ایران زمین: امیرکبیر، ۱۳۵۷، ص ۱۴۰
  37. تاریخ یزد جعفربن محمدبن حسن جعفری؛ به کوشش ایرج افشار نشر: تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی، ۱۳۸۴. ص۸۴
  38. تاریخ جدید یزد، احمدبن حسین بن علی کاتب؛ بکوشش ایرج افشار، شر: تهران: فرهنگ ایران زمین: امیرکبیر، ۱۳۵۷، ص ۱۴۰،۱۴۱،۱۴۲
  39. نوعی فرش سنتی که در یزد بافته می شده است
  40. حُرزاده، محمد مهدی. چشمه‌ای در کویر. چاپ اول. قم: تشیع.سال۱۳۷۹،ص ۹۸شابک 7-978-964-639-916
  41. مجله وحید، دوره چهاردهم، شماره ۱ و ۲، صفحه ۷۹
  42. بهشت بندگی، میرزا محمد کاظمینی، ص۲۰۶
  43. در سماع سروها،محمدعلی کریمی, مهدی آرایی, سیدمحمود الهام‌بخش،نشر یزد،انتشارات سازمان تبلیغات اسلامی،۱۳۸۹،ص
  44. تحقیقات میدانی،مجتبی حرزاده
  45. در سماع سروها،محمدعلی کریمی, مهدی آرایی, سیدمحمود الهام‌بخش،نشر یزد،انتشارات سازمان تبلیغات اسلامی،۱۳۸۹،ص
  46. در سماع سروها،محمدعلی کریمی, مهدی آرایی, سیدمحمود الهام‌بخش،نشر یزد،انتشارات سازمان تبلیغات اسلامی،۱۳۸۹،ص
  47. یادگارهای یزد، ایرج افشار، یزد:نیکو روش و انجمن آثار و مفاخر فرهنگی، چاپ دوم، ۱۳۷۴، ج۲، ص۵۸۹

منابع[ویرایش]