پیشینه باشگاه فوتبال استقلال تهران (۱۳۵۷–۱۳۲۳)

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو

در سال‌های پایانی جنگ جهانی دوم جمعی از ورزشکاران دوچرخه‌سواری برای سامان‌دهی امور مربوط به این رشتهٔ ورزشی در تهران گرد هم آمده و یک تشکل صنفی را پایه‌گذاری نمودند. این کانون دوچرخه‌سواری به تدریج ساختار باشگاهی پیدا کرد و در روز ۴ مهر ۱۳۲۴ با نام «باشگاه دوچرخه‌سواران» در خیابان فردوسی تهران اعلام موجودیت نمود. بنیان‌گذاری این باشگاه به فاصلهٔ کمتر از یک ماه از پایان جنگ جهانی دوم رخ می‌داد و ایران که در جریان جنگ مورد اشغال نیروهای متفقین قرار گرفته بود، در آن هنگام تحت تأثیر رویدادهای پس از جنگ و خروج نیروهای متفقین قرار داشت.[۱] پرویز خسروانی از جملهٔ بنیان‌گذاران باشگاه بود و در سال‌های بعد با در اختیار گرفتن امتیاز باشگاه نقش پررنگی در رشد و توسعه آن ایفا نمود. در ۴ سال نخست حیات دوچرخه‌سواران دامنهٔ فعالیت‌های باشگاه گسترش پیدا کرد و در رشته‌های گوناگون ورزشی صاحب تیم شد. از این رو در اواخر سال ۱۳۲۸ نام باشگاه با تصمیم هیئت مدیره از دوچرخه‌سواران به «تاج» تغییر یافت و تا هنگام وقوع انقلاب ۱۳۵۷ ایران با همین نام به فعالیت ادامه داد.[۲]

تشکیل تیم فوتبال دوچرخه‌سواران به فاصلهٔ چند ماه پس از تأسیس باشگاه در دستور کار قرار گرفت. هستهٔ نخست تیم فوتبال دوچرخه‌سواران با ادغام تیم نادر به سرپرستی محمد جاویدان و تیم شهاب به سرپرستی پرویز عمواوغلی شکل گرفت.[۳] با پیوستن علی دانایی‌فرد به دوچرخه‌سواران تیم فوتبال باشگاه تکامل یافت و آمادهٔ رقابت با باشگاه‌های دیگر تهران شد. آن‌ها از سال ۱۳۲۵ در مسابقات مختلف باشگاهی شهر تهران شرکت نمودند و خیلی زود به عنوان یکی از قطب‌های فوتبال تهران مطرح گردیدند. علی دانایی‌فرد تا اواخر سال ۱۳۴۸ − مگر در دوره‌هایی کوتاه − سکان رهبری تیم اول باشگاه تاج را در اختیار داشت و دارای طولانی‌ترین دوران مربی‌گری در تاریخ این باشگاه است. او در کنار هدایت تیم اصلی تاج، از میانه‌های دههٔ ۱۳۲۰ تا سال‌های پایانی عمرش در اواخر دههٔ ۱۳۵۰ به مدت بیش از ۳ دهه در تیم‌های پایه و زیرمجموعهٔ باشگاه به فعالیت و مربی‌گری پرداخت و از این رو به عنوان نخستین چهرهٔ دوران‌ساز تاریخ باشگاه استقلال شناخته می‌شود.[۴]

دوچرخه‌سواران؛ سرآغاز دوران علی دانایی‌فرد[ویرایش]

پیدایش[ویرایش]

نشان دوچرخه‌سواران

در روز ۴ مهر ۱۳۲۴، چند دوچرخه‌سوار جوان باشگاه دوچرخه‌سواران را در خیابان فردوسی تهران بنیان نهادند. زمینه‌سازی برای شکل‌گیری باشگاه از یک سال پیش از آن فراهم شده بود. در سال ۱۳۲۳ گروهی از دوچرخه‌سواران باسابقه که عناوین قهرمانی کشور را در این رشته در اختیار داشتند، بر آن شدند که با ایجاد کانونی برای گردهم‌آیی‌های دوستانه، یک تشکل صنفی را پایه‌گذاری کنند. این مرکز، محل تصمیم‌گیری و سازماندهی امور مربوط به دوچرخه‌سواری بود. بیشتر این دوچرخه‌سواران نظامی و دانشجو بودند و نام دفتر مرکزی خود را کلوب دوچرخه‌سواران گذاشتند. در نهایت پنج نفر به نام‌های میرزایی (نجار)، نواب (دوچرخه‌ساز)، خشایی (نگهبان بانک)،[پانویس ۱] خسروانی (افسر) و جانان‌پور (کارمند تربیت بدنی) تیم دوچرخه‌سواری باشگاه را بنیان نهادند.[۲] از این تیم دوچرخه‌سواری، به عنوان هستهٔ اولیه و نقطهٔ آغاز حیات باشگاه استقلال یاد می‌شود. از میان این پنج نفر پرویز خسروانی، ستوان یکم وقت، بعدها نقش پررنگی در تاریخ این باشگاه ایفا کرد.[۵]

نخستین تیم فوتبال باشگاه دوچرخه‌سواران، دهه ۱۳۲۰. ایستاده از راست: علی دانایی‌فرد، باباجان، حریرچی، تفرشی، نوری، عمواوغلی، منصور صمدیان، جلالی. نشسته از راست: مشوقی، کارلو، پیرو، حراج‌چی.

کلوب دوچرخه‌سواران که در ابتدا تنها در رشته دوچرخه‌سواری فعالیت می‌کرد، از سال ۱۳۲۴ وارد مرحله تازه‌ای شد و پس از مدتی در رشته‌های والیبال، بسکتبال، وزنه‌برداری، کشتی، پینگ پنگ، شنا و فوتبال نیز فعالیت خود را آغاز کرد. تشکیل تیم فوتبال دوچرخه‌سواران چند ماه بعد از تأسیس باشگاه و به پیشنهاد پرویز عمواوغلی انجام گرفت.[۲] تا پیش از ورود بازیکنان فوتبال از تیم‌های دیگر، دوچرخه‌سوارها در شکل‌گیری هستهٔ نخست تیم فوتبال باشگاه نقش پُررنگی داشتند. این ورزشکاران هم‌زمان با حضور در تیم فوتبال باشگاه در مسابقات رشته‌های ورزشی دیگر نیز شرکت می‌نمودند. برای نمونه؛ پرویز عمواوغلی از قهرمانان دوچرخه‌سواری ایران[۶] و از نخستین یاران تیم فوتبال دوچرخه‌سواران بود و افزون بر دوچرخه‌سواری و فوتبال در رشتهٔ شنا نیز شرکت می‌کرد. او بعدها در اواخر دههٔ ۱۳۳۰ به ریاست فدراسیون شنای ایران رسید.[۷] آشوت آودیان دوچرخه‌سوار مطرح دیگری بود که به عنوان هافبک در تیم فوتبال دوچرخه‌سواران توپ می‌زد. او در یک تور دوچرخه‌سواری اروپایی نیز شرکت کرد و یکی از افتخارات ورزش ایران را در آن دوره رقم زد.[۸] برای تشکیل تیم فوتبال دوچرخه‌سواران تیم شهاب به سرپرستی عمواوغلی با تیم نادر به سرپرستی محمد جاویدان ادغام گردیدند.[۳] در همان هنگام علی دانایی‌فرد در تهران تیم تور را بنیان نهاده و توانسته بود تیم نیرومند کارگر آبادان را شکست دهد. این موضوع باعث شد که او مورد توجه گردانندگان باشگاه دوچرخه‌سواران قرار بگیرد. سرانجام پس از گفت‌وگوهایی، علی دانایی‌فرد به دوچرخه‌سواران پیوست و قرار شد تیم تور نیز از آن پس با نام دوچرخه‌سواران در مسابقات شرکت کند. به این ترتیب تیم فوتبال دوچرخه‌سواران به‌طور رسمی اعلام موجودیت کرد و نام آن در هیئت فوتبال تهران ثبت گردید. این دوره هم‌زمان با ورود چند تن از بازیکنان سرشناس تیم نادر از جمله مهندس جاویدان به باشگاه بوده است.[۲] دوچرخه‌سواران که از ابتدا رنگ آبی را برای پیراهن خود برگزیده بودند، به‌زودی تبدیل به یکی از تیم‌های نیرومند تهران شدند که با تیم‌های بزرگ آن روز همچون دارایی، سرباز و شاهین رقابت می‌کردند.[۹]

نخستین بازی تیم فوتبال باشگاه دوچرخه‌سواران در ۳۱ فروردین ۱۳۲۵ بود که در یک دیدار دوستانه برابر تیم گیو بندرانزلی با یک گل به پیروزی رسیدند. تیم فوتبال دوچرخه‌سواران از سال ۱۳۲۵ در مسابقات فوتبال تهران شرکت کرد. اولین بازی رسمی دوچرخه‌سواران نیز در آذرماه همان سال و در چهارچوب هفتهٔ نخست دسته‌های آزاد تهران در برابر تیم سرباز برگزار شد که با شکست ۱−۳ تیم علی دانایی‌فرد همراه بود.[۳] آغاز رویارویی تاریخی با تیم شاهین نیز در این جام بود که به تساوی ۱−۱ انجامید. دوچرخه‌سواران و سرباز در دیدار پایانی این مسابقات در روز جمعه ۴ بهمن ۱۳۲۵ بار دیگر برابر هم قرار گرفتند که این بار نیز برتری با تیم سرباز بود.[۱۰] در اواخر سال ۱۳۲۵ مسابقات جام حذفی تهران میان ۸ باشگاه مطرح این شهر برگزار گردید. جام نقره‌ای این مسابقات از سوی شورای فرهنگی سفارت انگلستان در تهران به فدراسیون فوتبال ایران اهدا شده بود و به همین دلیل این مسابقات به نام جام سفارت انگلستان معروف شد. دوچرخه‌سواران در دور اول تیم فاتح را شکست داد و در نیمه نهایی برابر شاهین صف‌آرایی کرد و این تیم را از پیش رو برداشت. بازی فینال میان دوچرخه‌سواران و دارایی برگزار شد که با برتری ۱−۲ دارایی همراه بود. در فهرست بازیکنان دوچرخه‌سواران در این مسابقات نام حسنعلی منصور نیز در صف مهاجمان تیم به چشم می‌خورد.[۱۱]

تیم فوتبال باشگاه دوچرخه‌سواران در سال ۱۳۲۶ پیش از برگزاری یک دیدار دوستانه در آبادان

به این ترتیب دوچرخه‌سواران در سال نخست حضور خود در مسابقات قهرمانی باشگاه‌های تهران و جام حذفی تهران به مقام نایب قهرمانی رسیدند. نخستین قهرمانی باشگاه، سال بعد از آن و در مسابقات جام حذفی تهران ۱۳۲۶ به دست آمد. این مسابقات با حضور ۱۶ تیم از اواخر سال ۱۳۲۶ تا خرداد ۱۳۲۷ برگزار گردید و دوچرخه‌سواران به همراه تیم‌های دارایی، شاهین و عقاب به مرحلهٔ نیمه نهایی راه یافتند.[۱۲] دوچرخه‌سواران و عقاب با پیروزی بر حریفان به فینال رسیدند، اما عقاب در بازی فینال حاضر نشد و جام به دوچرخه‌سواران رسید.[۳] پیش از این بازی‌ها و در اسفند ۱۳۲۶ دوچرخه‌سواران برای انجام چند دیدار دوستانه به آبادان سفر کرد. آن‌ها در این سفر تیم انگلیسی‌های مقیم آبادان را ۲−۱ شکست دادند.[۱۳] در سال ۱۳۲۷ تیم فوتبال دوچرخه‌سواران به دلیل مشکلات مالی و نبود بودجه، در هیچ رویدادی شرکت نکرد.[۶] شروع سال ۱۳۲۸ با دو رویداد مهم همراه بود. از ۱۵ فروردین ۱۳۲۸ انتشار مجلهٔ اختصاصی باشگاه به صاحب امتیازی پرویز خسروانی و سردبیری صدری میرعمادی آغاز شد و دوچرخه‌سواران بعد از باشگاه نیرو و راستی دومین باشگاهی بود که اقدام به انتشار مجلهٔ اختصاصی برای هواداران و مخاطبان خود می‌نمود.[۱۴] رویداد دیگر برگزاری اولین انتخابات هیئت مدیرهٔ باشگاه در فروردین ۱۳۲۸ بود که طی آن علی دانایی‌فرد، گرائیلی، ملکی، پرویز عمواوغلی و آشوت آودیان به عنوان اعضای هیئت مدیره انتخاب شدند. در مهر ماه سال ۱۳۲۸ تیم سرباز منحل گردید و بازیکنان این تیم که بیشتر آن‌ها نظامی و ملی‌پوش بودند به تیم دوچرخه‌سواران پیوستند.[۳] محمد خاتم، حسین سرودی، حسن کردستانی، امیر خلیلی، خسروپناه[پانویس ۲] و فتح‌الله مین‌باشیان از حمله بازیکنانی بودند که از سرباز به دوچرخه‌سواران آمدند. محمد خاتم در کنار جاویدان نخستین کاپیتان‌های تیم فوتبال باشگاه بودند.[۱۵] ورود این بازیکنان قدرت تیم دوچرخه‌سواران را دو چندان کرد. پس از این دگرگونی‌ها باشگاه با نام و نشان تازه‌ای در مسابقات شرکت نمود.

تغییر نام به تاج[ویرایش]

نشان تاج

چهار سال پس از تشکیل تیم فوتبال دوچرخه‌سواران، پرویز خسروانی در سال ۱۳۲۸ امتیاز باشگاه دوچرخه‌سواران را خریداری کرد و نام آن را با تصویب هیئت مدیرهٔ باشگاه به تاج تغییر داد. نام «دوچرخه‌سواران» برای باشگاهی که به دست گروهی از ورزشکاران دوچرخه‌سواری پایه‌گذاری شده بود و به‌طور اختصاصی در این رشته فعالیت می‌کرد، از هر جهت مناسب بود. اما دوچرخه‌سواران طی چهار سال رشد شتابان خود در رشته‌های گوناگون ورزشی صاحب تیم شده بود و با توجه به گسترش دامنهٔ فعالیت‌ها و افزایش هواداران تغییر نام باشگاه اجتناب‌ناپذیر به نظر می‌رسید. پرویز عمواوغلی، گرائیلی، ناصر ملکی، علی دانایی‌فرد و سید آقا جلالی اعضای گروه تصمیم‌گیرنده‌ای بودند که در بهمن ۱۳۲۸ با تغییر نام باشگاه از دوچرخه‌سواران به تاج موافقت کردند. طبق مدارک موجود، تاریخ تغییر نام باشگاه یکم اسفندماه سال ۱۳۲۸ هجری خورشیدی بوده است.[۲][۹]

تاج ۱۳۲۹

رویداد دیگر اسفند ۱۳۲۸ پیروزی ۱−۰ تاج در برابر شاهین بود که راه را برای نخستین قهرمانی تاج در جام باشگاه‌های تهران هموار کرد. دو ماه بعد و در اردی‌بهشت سال ۱۳۲۹ جام قهرمانی این مسابقات به تیم تاج رسید.[۳] در سال ۱۳۲۹ مسابقات قهرمانی باشگاه تهران برگزار نشد و در مسابقات حذفی نیز تاج به مراحل پایانی نرسید. در مرداد ماه همان سال تیم تاج برای شرکت در جشن استقلال افغانستان راهی این کشور شد. این نخستین سفر برون‌مرزی یک باشگاه ایرانی تا آن هنگام بود. تاج در شهریور ۱۳۲۹ تیم ملی فوتبال افغانستان را با نتیجه ۳ بر ۲ شکست داد. این بازی در حضور ۹ هزار تماشاگر و محمد ظاهر شاه پادشاه این کشور برگزار گردید.[۱۶] آن‌ها بازی دیگر برابر تیم دانشگاه کابل را واگذار کردند. این سفر از راه زمینی انجام گرفت و بازیکنان به صورت نوبتی بر روی سقف اتوبوس می‌خوابیدند. ماجرای دیگر خراب شدن اتوبوس تیم در دشت دل‌آرام افغانستان بود که موجب سرگردانی و گرسنگی بازیکنان گردید. این سفر ۲۴ روز به طول انجامید.[۱۷] در اسفند ۱۳۲۹ نخستین دورهٔ بازی‌های آسیایی در دهلی نو برگزار گردید و ۲۲ ورزشکار از کاروان ۶۴ نفرهٔ ایران از باشگاه تاج بودند. در رشتهٔ فوتبال چهره‌هایی چون عارف قلی‌زاده، محمود بیاتی، نادر افشار علوی، پرویز کوزه‌کنانی و ژرژ مارکاریان تیم ملی فوتبال ایران را همراهی می‌کردند. ایران در فینال بازی‌های آسیایی برابر هند میزبان مسابقات تن به شکست داد و به مدال نقرهٔ بازی‌های آسیایی ۱۹۵۱ دست یافت.[۳][۱۸]

در ابتدای دههٔ ۱۳۳۰ روند رو به رشد باشگاه ادامه داشت و تیم‌های پایه و اقماری باشگاه تاج با نام‌های تورج، افسر، دیهیم، کوروش و اتم به منظور پرورش استعدادها در سنین پایه و پشتوانه‌سازی برای تیم اصلی تاج تأسیس گردیدند. طرح دیگر باشگاه ایجاد شعبه‌های تاج در سراسر کشور بود که به تدریج در دستور کار قرار گرفت.[۱۹] جام باشگاه‌های تهران در سال ۱۳۳۰ در دو گروه برگزار شد. این مسابقات با انحلال تیم سرباز و نزول تیم دارایی به عرصهٔ هماوردی دو باشگاه تاج و شاهین تبدیل شده بود و اختلاف قوای این دو تیم با تیم‌های دیگر تهران موجب شد تا برخی نتایج با اختلاف فاحش به ثبت برسد. پیروزی ۷−۰ تاج برابر دارایی از آن جمله بود. پس از پایان بازی‌های مرحلهٔ گروهی تیم‌های تاج و شرق از یک گروه و شاهین و تهران‌جوان از گروه دیگر صعود کردند. تاج در نهایت بازی رودررو با شاهین را با نتیجهٔ ۱−۲ به حریف واگذار کرد و مسابقات این سال را با نایب قهرمانی به پایان برد.[۱۲][۲۰] سال ۱۳۳۱ سال بازگشت و قدرت‌نمایی تیم نادر بود و این تیم توانست در هر دو جام تهران قهرمانی را از آن خود کند. در برخی منابع آمده است که تاج به دلیل بروز اختلافاتی میان اعضای باشگاه در مسابقات این سال شرکت نکرده است.[۲۱] در این سال باشگاه در یک تورنمت ۵ جانبه با حضور تیم‌های شرق، دارایی، تهران جوان و شاهین شرکت کرد و قهرمان آن مسابقات شد.[۲۲] بازی رودرروی تاج و شاهین ۱−۱ به پایان رسید.[۱۲]

ایران در سال ۱۳۳۲ با وقوع کودتای ۲۸ مرداد دوران پُر التهابی را می‌گذارند. باشگاه تاج نیز در این سال آبستن بحران‌ها و حوادثی بود. در مهر ۱۳۳۲ گروهی از ستارگان تاج با مدیریت باشگاه دچار اختلافاتی شدند و به همراه علی دانایی‌فرد به تیم نادر پیوستند.[۳] برادران جدیکار (اصغر و بیوک)، نادر افشار، رضا زمینی و پرویز کوزه‌کنانی از جمله بازیکنانی بودند که راهی تیم نادر شدند و بازیکنانی چون پیر کارلو، عارف قلی‌زاده و برادران بیاتی (محمد و محمود) همچنان در تاج باقی ماندند. پس از جدایی علی دانایی‌فرد هدایت تیم تاج را رسول مددنوعی به عهده گرفت. مددنوعی که در پرورش استعدادهای جوان تخصص داشت، در مدت کوتاه حضور در نیمکت تاج موفقیتی کسب نکرد. تیم تاج در قهرمانی باشگاه‌های تهران در سال ۱۳۳۲ چهارم شد[۲۲] و در مسابقات حذفی نیز پس از راهیابی به نیمه نهایی با حساب ۰−۲ مغلوب نادر شد و از رسیدن به فینال بازماند.[۱۲] تیم در سال ۱۳۳۳ با ادامهٔ اختلافات میان اعضا و به دنبال کوچ گروهی بازیکنان به باشگاه شعاع همچنان در سراشیبی قرار داشت.[پانویس ۳] تعدادی از بازیکنان از جمله سرودی و حاتم نیز به تیم نیرو هوایی پیوسته بودند. بازگشت علی دانایی‌فرد به نیمکت تاج نیز کارگشا نبود و تیم با شرایطی که وصف آن رفت در مسابقات قهرمانی تهران ۰−۳ مغلوب شاهین شد. تاج در بازی رودررو با شعاع حاضر به مسابقه با این تیم نشد و طبق قوانین ۰−۵ بازنده شناخته شد.[پانویس ۴] در نهایت نیز تیم شعاع که نیمی از پیکرهٔ تاج را به خدمت گرفته بود جام قهرمانی را از آن خود کرد و تاج در ردهٔ چهارم ایستاد. مسابقات حذفی در این سال برگزار نشد.

در سال ۱۳۳۴ بازیکنان جداشدهٔ تاج به این تیم بازگشتند اما به دلیل برگزاری مسابقات قهرمانی کشور و نیز دگرگونی در کادر فدراسیون فوتبال، مسابقات قهرمانی تهران برگزار نشد. جام حذفی تهران نیز در این سال نیمه‌کاره رها گردید، اما پیش از ناتمام ماندن این مسابقات تاج از گردونه بازی‌ها حذف شده بود.[۲۲] همچنین دو تیم تاج و شاهین با ترکیبی مشترک در یک بازی دوستانه برابر هومنت من لبنان به میدان رفتند.[۱۲] رویداد دیگر سال ۱۳۳۴ بروز درگیری و تنش میان گردانندگان باشگاه تاج و مقامات فدراسیون فوتبال بود. در دی ماه این سال و در جریان سفر تیم ملی فوتبال ایران به عراق میان سرپرست تیم ملی و علی دانایی‌فرد اختلافاتی ایجاد شد و در پی آن ۱۳ ملی‌پوش تاج از خرمشهر به تهران بازگشتند. این بازیکنان از سوی فدراسیون فوتبال به مدت سه ماه از حضور در میادین فوتبال محروم شدند.[۳]

دورهٔ طلایی[ویرایش]

تاج که از سال ۱۳۳۲ با جدایی گروهی از بازیکنان‌اش تضعیف شده بود، تا سال ۱۳۳۵ و با وجود بازگشت علی دانایی‌فرد عنوانی را در رقابت‌های تهران به دست نیاورد.[۲۲] در سال ۱۳۳۵ اما تاجی‌ها در یک رقابت سخت و تنگاتنگ با تیم شاهین جام قهرمانی را از آن خود کردند. مسابقات این سال به شیوهٔ «دو حذفی» در دو گروه و با شرکت ۱۳ تیم برگزار گردید. تاج در دور گروهی با حساب ۱−۴ مغلوب شاهین شد و شاهین مستقیماً به فینال راه یافت. طبق قوانین مسابقات تاج این فرصت را داشت تا در دیداری دیگر و این بار برابر تیم نیروی هوایی بخت خود را برای راهیابی به فینال بیازماید. بازی با پیروزی نیروی هوایی همراه بود، اما با توجه به حضور یک بازیکن با ملیت خارجی در ترکیب نیروی هوایی این تیم بازنده اعلام شد؛ بنابراین با توجه به قوانین مسابقات دو-حذفی تیم تاج برای بار دوم مقابل شاهین قرار گرفت تا قهرمان مشخص شود. مسابقه دوم این دو تیم ۱−۱ و مسابقه سوم ۳−۳ خاتمه یافت. اما در دیدار چهارم تیم تاج به برتری ۳−۱ دست یافت تا هر دو تیم صاحب یک باخت شوند. سرانجام در رویارویی پنجم تیم تاج با نتیجهٔ ۲−۰ به برتری رسید و قهرمان تهران شد.[۱۲][پانویس ۵]

تاج در دههٔ ۱۳۳۰ (با توجه به ترکیب تیم تاج این نگاره در فاصلهٔ سال‌های ۱۳۳۴ تا ۱۳۳۷ برداشته شده است)

تیم فوتبال تاج در شهریور ۱۳۳۶ نخستین جام کشوری را به مجموعهٔ افتخارات خود اضافه کرد. آن‌ها به عنوان نمایندهٔ تهران در مسابقات فوتبال قهرمانی کشور در شهر اصفهان حضور یافتند و در فینال بازی‌ها با پیروزی ۳−۰ برابر تیم تبریز در ورزشگاه باغ همایون قهرمان ایران شدند.[۳] در این سال تیم تاج در یک دوره از مسابقات باشگاه‌های تهران نیز به عنوان قهرمانی رسید[۲۲] اما در مسابقات حذفی شرکت نکرد و تیم دارایی با شکست دادن شاهین قهرمان جام حذفی تهران شد.[۱۲] در اواخر این سال دورهٔ بعدی مسابقات جام باشگاه‌های تهران در دو دسته آغاز شد. تیم‌ها در گروه خود دو بار با یکدیگر پیکار می‌کردند تا سرگروه انتخاب شود. رویداد شگفت این دوره از بازی‌ها پیروزی ۱۸−۰ تاج در برابر تیم داریوش در دیداری یک‌طرفه بود که در دی ماه ۱۳۳۶ رقم خورد. در گزارش این بازی آمده است: «حسن سلوک و همکاری و عصبانی نشدن افراد تیم داریوش قابل ذکر است.»[۳] سرانجام تاج و شاهین در گروه‌های خود اول شدند و دارایی و نیرو هوایی نیز به دیدار رده‌بندی راه یافتند. فینال در اردی‌بهشت ۱۳۳۷ برگزار شد و به تساوی ۱−۱ انجامید. بازی تکراری پس از بازی‌های آسیایی ۱۹۵۸ برگزار شد که با برتری ۰−۲ شاهین همراه بود و تاج به نایب قهرمانی رسید. در اواخر سال ۱۳۳۷ مسابقات جام حذفی تهران آغاز شد و تا اردی‌بهشت ۱۳۳۸ ادامه یافت. تاج و شاهین با شکست دادن حریفان بار دیگر در فینال برابر هم قرار گرفتند. مصاف‌های اول و دوم این دو تیم ۲−۲ و ۰−۰ مساوی به پایان رسید. تاج در دیدار سوم ۲−۰ شاهین را شکست داد و قهرمان جام حذفی تهران شد.[پانویس ۶] تاج در این سال علاوه بر جام حذفی تهران، در جام باشگاه‌های تهران نیز به قهرمانی رسید.[۱۲] در این دوره بازیکنانی چون عارف قلی‌زاده، پرویز کوزه‌کنانی، برادران بیاتی، بیوک جدیکار، نادر افشار، ژرژ مارکاریان و... همچنان در ترکیب تیم می‌درخشیدند و جوانانی چون حسن حبیبی، محمد رنجبر، کامبیز جمالی و کرم نیرلو نیز به تیم اضافه شده بودند.

سال ۱۳۳۹ یکه‌تازی تاج در فوتبال تهران ادامه داشت و باشگاه توانست از عناوین قهرمانی خود در مسابقات قهرمانی باشگاه‌های تهران و جام حذفی تهران دفاع کند. در این سال تاج و شاهین در یک دیدار دوستانه و خیریه به مصاف هم رفتند که با پیروزی ۱−۰ تاج همراه بود. این نتیجه در بازی‌های رسمی آن سال نیز تکرار شد. در مسابقات حذفی که در اسفند ماه برگزار گردید تاج با پشت سر گذاشتن تمامی حریفان در فینال به تیم شاهین رسید و این تیم را ۱−۰ شکست داد. پس از قهرمانی در جام حذفی نگاه آبی‌پوشان به جام باشگاه‌های تهران معطوف شد. این مسابقات از دی ماه و در سه دستهٔ مقدماتی آغاز شده بود و برگزاری دور نهایی آن به فروردین ۱۳۴۰ کشیده شد. تاج در این مسابقات نیز شاهین را با یک گل شکست داد و در نهایت قهرمان تهران شد.[۱۲][۲۲]

مسابقات فصل بعد تهران از پاییز ۱۳۴۰ در دو گروه آغاز گردید و تا فروردین ۱۳۴۱ ادامه یافت. تاج در این مسابقات ۲−۳ مغلوب شاهین شد و دیدار با دارایی را نیز ۱−۳ به حریف واگذار کرد. دارایی که در این سال تیم قدرتمندی داشت تیم شاهین را هم با دو گل از پیش رو برداشت و به قهرمانی رسید.[۱۲] تاج در پایان این بازی‌ها پس از دارایی و شاهین در ردهٔ سوم ایستاد.[۲۲] در این سال بازیکنانی چون فریبرز اسماعیلی، حشمت مهاجرانی، پرویز ابوطالب، بهمن نوروزی و منوچهر حبیبی از تیم دیهیم (یکی از تیم‌های پایهٔ تاج) به تیم اصلی باشگاه اضافه شده بودند. پس از وقوع زمین‌لرزهٔ بوئین زهرا در شهریور ۱۳۴۱ دو تیم تاج و شاهین در دیداری خیریه برای کمک به بازماندگان این واقعه به میدان رفتند که این بازی با یک گل به سود تیم شاهین پایان یافت. در آبان ماه همان سال دیدار دوستانهٔ دیگری میان دو تیم برگزار شد که این بازی را تاج ۲−۱ برنده شد. رقابت دو تیم در مسابقات جام باشگاه‌های تهران در سال ۱۳۴۱ نیز ادامه یافت. این دیدار که در دی ماه ۱۳۴۱ برگزار شد، به دلیل اعتراض تیم شاهین نسبت به داور مسابقه نیمه‌کاره ماند. بازی با یک گل به سود تاج در جریان بود که تیم شاهین به گل رسید. داور در ابتدا گل را پذیرفت، اما چون پرچم کمک داور به علامت آفساید بالا بود گل را مردود اعلام کرد. تیم شاهین بلافاصله زمین بازی را ترک کرد و بازی به سود تیم تاج اعلام گردید.[۱۲] تاج در ادامهٔ مسابقات نیز به پیروزی‌های خود ادامه داد و در نهایت جام را به خانه برد.[۲۲]

دورهٔ افول[ویرایش]

پس از سال‌های طلایی در اواخر دههٔ ۱۳۳۰ و ابتدای دههٔ ۱۳۴۰ که با قهرمانی‌های پیاپی همراه بود، تاج از سال ۱۳۴۲ وارد یک دورهٔ افول گردید. در این زمان تیم شهربانی که از سال ۱۳۳۲ فعالیت داشت به پاس تغییر نام داد و ساختار تازه‌ای پیدا کرد.[۲۳] پس از آن تعدادی از بازیکنان نظامی تاج همچون حشمت مهاجرانی، حسن حبیبی، منوچهر حبیبی، محمد رنجبر و اصغر شرفی به تیم پاس پیوستند.[۳] در این هنگام نخستین نسل طلایی تاج نیز به پایان راه رسیده بود. پرویز کوزه‌کنانی، برادران بیاتی و نادر افشار از دنیای فوتبال خداحافظی کردند و عارف قلی‌زاده هم به کشور سوئیس نقل مکان کرد. تاج با از دست دادن این بازیکنان از دوران پر شکوه خود فاصله گرفت و این افول تا اواخر دههٔ ۱۳۴۰ و پیدایش نسل طلایی دوم تاج ادامه یافت. کاهش قدرت تاج با اوج گرفتن تیم‌های دارایی، پاس و شاهین مصادف بود و به مدت ۶ سال جام دیگری به موزهٔ افتخارات باشگاه اضافه نشد.

تاج در سال ۱۳۴۲ با توجه به از دست دادن شمار زیادی از بازیکنان‌اش از مسابقات جام حذفی انصراف داد.[۲۲] جام قهرمانی باشگاه‌های تهران نیز به علت برگزاری مسابقات مقدماتی المپیک توکیو و مسابقات ارتش‌ها برگزار نشد.[۱۲] به این ترتیب بازی رسمی چندانی برای تیم فوتبال باشگاه در سال ۱۳۴۲ به ثبت نرسیده اما بازی‌های دوستانه با تیم‌های خارجی همچون سال‌های پیش از آن برگزار گردید. از بازیکنان قدیمی‌تر تاج بیوک جدیکار و کرم نیرلو همچنان در ترکیب تاج بودند و به جای بازیکنان جداشده نیز تعدادی بازیکن عمدتاً جوان به ترکیب تیم راه یافته بودند. محمدرضا عادلخانی، مرتضی و مصطفی شرکا، حسین فرزامی و حسن اعلم از جمله بازکنان تازه‌وارد تاج بودند. از میان این بازیکنان رضا عادلخانی که در آن زمان تنها ۱۶ سال سن داشت حضور کوتاهی در تیم داشت. او در یکی از اردوهای تاج در کشور ترکیه مورد توجه باشگاه بایرن مونیخ قرار گرفت و پس از یک سال بازی با پیراهن تاج راهی اروپا شد.[۲۴]

در سال ۱۳۴۳ مسابقات قهرمانی باشگاه‌های تهران که چند هفته از آن سپری شده بود به علت حضور تیم ایران در المپیک تعطیل گردید. در اسفند آن سال یک دوره مسابقه با عنوان کاپ دوستی میان باشگاه‌های تهران برگزار شد که تاج پس از چند بازی از مسابقات کنار کشید و تیم شعاع عنوان قهرمانی را از آن خود کرد.[۲۵] در این دوره با اوج‌گیری دارایی در فوتبال تهران، اعضای قدیمی این باشگاه مناصب رده بالای فدراسیون فوتبال را نیز در اختیار داشتند و جنگ قدرت میان قطب‌های فوتبال پایتخت وارد مرحلهٔ تازه‌ای شده بود. از رویدادهای مهم تابستان ۱۳۴۳ بروز اختلاف میان مسئولان فدراسیون فوتبال و باشگاه شاهین بود. تیم تهران برای برگزاری دیداری دوستانه راهی شوروی بود که تصمیم فدراسیون در مورد اعزام مدیر باشگاه دارایی به جای یکی از بازیکنان شاهین اعتراض و کناره‌گیری شاهینی‌ها را در پی داشت. پس از این ماجرا فدراسیون حکم محرومیت ۶ بازیکن شاهین و لغو پروانه این باشگاه به مدت دو سال را صادر کرد که این محرومیت‌ها در بهمن همان سال بخشیده شد.[۱۲] چنین درگیری‌های در سال‌های بعد نیز میان طیف‌های مختلف باشگاه‌های تهران ادامه داشت.[۲۶]

مسابقات قهرمانی تهران در سال ۱۳۴۴ پس از دو سال رکود با قهرمانی شاهین به پایان رسید و تاج در جای ششم ایستاد. دیدار رودرروی تاج و شاهین در این مسابقات ۱−۲ به سود شاهین خاتمه یافت. در این سال میان دو باشگاه تاج و شاهین اتحادی ایجاد شده بود و ترکیب مشترکی از دو تیم در چند دیدار دوستانه در برابر تیم‌هایی چون آاگ سوئد، واشاش مجارستان و ترنشین چکسلاواکی به میدان رفتند. ترکیب تاج در این سال نیز تغییراتی داشت و بازیکنان جدیدی به تیم اضافه شده بودند. احمد منشی‌زاده، عباس کردنوری و علی جباری از جمله بازیکنانی بودند که در این سال به تاج پیوستند. دورهٔ بعدی جام باشگاه‌های تهران در نیمهٔ دوم سال ۱۳۴۴ آغاز گردید و تا بهار سال ۱۳۴۵ ادامه یافت. در این مسابقات تاج موفق شد با نتیجهٔ ۳−۱ شاهین را شکست دهد اما رقابت بر سر قهرمانی این مسابقات میان دو باشگاه دارایی و پاس جریان داشت. در نهایت تیم پاس توانست برای نخستین بار به مقام قهرمانی باشگاه‌های تهران دست یابد و تاج در ردهٔ پنجم قرار گرفت.[۲۵] پس از پایان این رقابت‌ها در اردی‌بهشت ۱۳۴۵ رقابت‌های باشگاه‌های تهران بار دیگر وارد رکود شد و تا پایان این سال مسابقات دیگری برگزار نشد. ترکیب مشترکی از تاج و شاهین در مهر ماه همان سال در یک دیدار دوستانه برابر تیم فنرباغچه به میدان رفتند که بازی ۱−۲ به سود فنرباغچه به پایان رسید.[۱۲]

پایان هماوردی با شاهین[ویرایش]

در سال ۱۳۴۶ محمود بیاتی نیز به کادر مربی‌گری تاج اضافه شد. تاج مسابقات جام باشگاه‌های تهران ۱۳۴۶ را با عنوان چهارمی به پایان رساند. اما مسابقات آن سال بیش از هر چیز تحت تأثیر درگیری مجدد گردانندگان باشگاه شاهین و مسئولان فدراسیون فوتبال قرار داشت. باشگاه شاهین بار دیگر با حکم انحلال روبه‌رو شد، با این تفاوت که این بار این حکم مورد تجدید نظر قرار نگرفت و این باشگاه از ادامه فعالیت‌ها با نام شاهین بازماند. در مسابقات آن سال دو تیم شاهین و دارایی رقابت نزدیکی بر سر قهرمانی داشتند. در جریان دیدار شاهین و تهران‌جوان رئیس باشگاه شاهین نسبت به حضور یکی از بازیکنان حریف اعتراضیه‌ای را به سرهنگ سرودی رئیس فدراسیون ارائه می‌دهد که با برخورد شدید عوامل فدراسیون در سکوهای امجدیه روبه‌رو می‌شود. حوادث و حاشیه‌های پیرامون این دیدار سبب شد تا سازمان تربیت بدنی در اطلاعیه‌ای پروانهٔ باشگاه شاهین را از تاریخ سه‌شنبه ۲۰ تیر ۱۳۴۶ لغو نماید.[۱۲] طبق روایتی که مورد تأیید باشگاه شاهین است، حسین سرودی رئیس وقت فدراسیون فوتبال در درگیری‌های روز بازی و لغو پروانه شاهین بیشترین نقش را داشته است. او درخواست انحلال شاهین را به سازمان تربیت بدنی ارائه می‌دهد و سپس از طریق محمد خاتم که در آن زمان فرماندهٔ نیروی هوایی ارتش بود، منوچهر قراگوزلو رئیس سازمان تربیت بدنی را ترغیب می‌کند تا رای را تأیید نماید.[۲۷] سرودی به همراه محمد خاتم از اعضای تاج در دههٔ ۱۳۲۰ بودند که پس از اختلاف با پرویز خسروانی از تاج جدا شده و در دههٔ ۱۳۴۰ از هواخواهان دارایی و در جبههٔ مقابل باشگاه تاج بودند. شاهینی‌ها به دلیل عدم حضور در رده‌های بالای فدراسیون فوتبال توان مقابله با افراد پُر نفوذ دارایی را نداشتند، اما وضعیت تاج به کلی متفاوت بود. یک سال پس از این ماجراها پرویز خسروانی به ریاست سازمان تربیت بدنی رسید و در سال نخست صدارت او هر دو باشگاه دارایی و تهران‌جوان منحل گردیدند که به عقیدهٔ برخی اقدامی تلافی‌جویانه و در جواب قدرت‌نمایی اعضای دارایی بوده است.[۲۶] سال ۱۳۴۷ ابتدا تیم تهران‌جوان که ریشهٔ مشترکی با دارایی داشت منحل گردید، سپس باشگاه شعاع از گردونهٔ رقابت‌ها کنار گذاشته شد، و در نهایت رئیس باشگاه دارایی با انتشار بیانیه‌ای انحلال باشگاه خود را اعلام کرد. از این میان باشگاه دارایی در دههٔ ۱۳۵۰ به عرصهٔ مسابقات بازگشت و در سال‌های پس از انقلاب نیز فعالیت داشت.[۲۸][۲۹]

با بالا گرفتن جنگ قدرت میان قطب‌های فوتبال تهران و کشیده شدن این درگیری‌ها به بیرون از میدان ورزش، پرویز خسروانی از آیندهٔ باشگاه تاج نیز بیمناک شده بود. در آن هنگام تاج به مجموعه‌ای بزرگ بدل شده بود که از امکانات و زیرساخت‌های متعدد ورزشی در تهران تا شعبه‌هایی در سراسر ایران و حتی خارج از ایران را در بر می‌گرفت. شورای عالی تاج برای حفظ این مجموعه در شهریور ۱۳۴۷ اساسنامهٔ تازه‌ای را تصویب نمود که به موجب بندی از آن سازمان تاج − چه در زمان حیات و چه بعد از فوت مؤسس آن − غیرقابل انحلال اعلام گردید و تنها در صورت بروز حوادث غیرمترقبه به نحوی که امکان ادامه فعالیت وجود نداشته باشد، توسط رای شورای عالی سازمان تاج منحل و تمام اموال و امکانات آن به سازمان ورزش هبه می‌شود.[۲۶]

پس از انحلال باشگاه شاهین شهرآورد تاج و شاهین نیز به خاطره‌ها پیوست. بازیکنان شاهین پس از تعطیلی این باشگاه راهی تیم نوظهور پرسپولیس شدند که در دسته سوم فوتبال تهران حضور داشت.[۲۶] مجموعهٔ شاهین هفت سال پس از انحلال و در سال ۱۳۵۳ با نام «شهباز» مجوز فعالیت گرفت. دیدارهای تاج و شهباز در دوره‌های آخر جام تخت جمشید به دلیل انتقال تعدادی از بازیکنان تاج به شهباز از حساسیت برخوردار شد.[۳۰] پس از انقلاب ۱۳۵۷ نیز شاهین به حیات خود ادامه داد و در اوایل دههٔ ۱۳۶۰ دو تیم تاج (با نام تازهٔ «استقلال») و شاهین در جام باشگاه‌های تهران همچنان رقابت داشتند. با این همه از اواخر دههٔ ۱۳۴۰ به تدریج پرسپولیس به عنوان قطب جدید فوتبال تهران مطرح گردید و جای شاهین را در رقابت با تاج گرفت.

نسل طلایی دوم[ویرایش]

محمود بیاتی که سال‌های متمادی برای تاج به میدان رفته بود پس از آویختن کفش‌ها به کادر مربی‌گری باشگاه پیوست. او در مسابقات سال ۱۳۴۶ همراه با علی دانایی‌فرد تیم را روانه مسابقات کرد و پس از آن تا سال ۱۳۴۸ در میادین مختلف هدایت تاج را − گاه به تنهایی و گاه همراه با علی دانایی‌فرد − به عهده داشت. سال ۱۳۴۷ با دیدار دوستانهٔ تاج و پرسپولیس در ۱۶ فروردین ماه آغاز شد که به تساوی بدون گل انجامید. مربی تاج در این بازی علی دانایی‌فرد بود. این نخستین بازی تاج در برابر باشگاه تازه‌تأسیس پرسپولیس و نقطهٔ شروع شهرآورد آبی و قرمز تهران بود. پرسپولیس که بازیکنان شاهین را به خدمت گرفته بود، بر خلاف شاهین از حامیان سیاسی قدرتمندی برخوردار بود و به تدریج راه پیشرفت را می‌پیمود. این تیم در سال ۱۳۴۷ به دستهٔ اول فوتبال تهران راه یافت و به مرور جایگاه شاهین را در شهرآورد تهران از آن خود کرد.[۲۶] در مسابقات جام حذفی تهران در سال ۱۳۴۷ تاج راه به جایی نبرد و با شکست در برابر پاس حذف گردید. در مسابقات طبقه‌بندی باشگاه‌های تهران نیز تاج در گروه خود اول شد اما در انتخابی جام باشگاه‌های آسیا موفق نبود و پرسپولیس برای حضور در آن مسابقات انتخاب شد.[۲۲] محمود بیاتی در سال ۱۳۴۷ همزمان با مربی‌گری در تیم تاج سکان هدایت تیم ملی فوتبال ایران را نیز در دست داشت و در جام ملت‌های آسیا ۱۹۶۸ که در تهران برگزار شد ایران را برای نخستین بار به مقام قهرمانی آسیا رساند.[۳۱] در این دوره و پس از گذشت ۶ سال از نزول تاج در فوتبال تهران، به مرور نسل تازه‌ای از بازیکنان در این تیم روی کار آمدند که توانستند افتخارات فراوانی را برای باشگاه به دست آورند. از جمله مهدی لواسانی که از سال ۱۳۴۶ به تاج آمده بود و نیز داریوش مصطفوی که البته به مدت طولانی در تاج نماند و دو سال بعد راهی پرسپولیس شد. همچنین ستارگانی چون منصور پورحیدری و جلال طالبی از دارایی،[۳۰] کارو حق‌وردیان از شعاع، عزت جانملکی از پیکان و پرویز قلیچ‌خانی از کیان در همین سال به تیم تاج پیوستند تا یکی از بهترین تیم‌های تاریخ تاج تشکیل شود. ترکیب تاج در سال ۱۳۴۸ همچنان در حال دگرگونی بود. فرامرز ظلی، ناصر حجازی، نصرالله عبداللهی، جواد قراب، اکبر کارگرجم، برادران عباس و مسعود مژدهی، علی‌رضا حاج‌قاسم و غلام‌حسین مظلومی از جمله بازیکنانی بودند که به آبی‌پوشان پایتخت پیوستند. تاج با این پشتوانه به تیمی نیرومند بدل شد و پس از ۷ سال به یک عنوان قهرمانی در فوتبال تهران دست یافت. در تابستان ۱۳۴۸ مسابقات رده‌بندی باشگاه‌های تهران برای شناخت نمایندهٔ ایران در سومین دورهٔ جام باشگاه‌های آسیا برگزار گردید که تاج با هدایت علی دانایی‌فرد به عنوان تیم اول تهران شناخته شد.[۲۲] دورهٔ بعدی مسابقات قهرمانی باشگاه‌های تهران از اواخر همین سال آغاز شد که در پایان تاج پس از پیکان در ردهٔ دوم ایستاد.[۲۰] تاج در این دو تورنمنت دو بار برابر پرسپولیس صف‌آرایی کرد و هر دو بار با پیروزی از زمین خارج شد. دیدار اول روز ۱۳ امرداد ۱۳۴۸ در امجدیه برگزار شد که با برتری ۳−۱ تاج همراه بود. احمد منشی‌زاده، علی جباری و کارو حق‌وردیان برای تاج گل‌زنی کردند. در ۱۷ بهمن همان سال دو تیم در مسابقات قهرمانی تهران به مصاف هم رفتند. تاج در دقیقهٔ ۹ بازی با گل غلام‌حسین مظلومی از حریف پیش افتاد و تا اواخر بازی این برتری پا بر جا بود. اما در دقیقهٔ ۸۲ بازیکنان پرسپولیس در اعتراض به داور مسابقه از زمین خارج شدند. عزیز اصلی دروازه‌بان پرسپولیس داور را مضروب نمود و فدراسیون فوتبال بازی را ۳−۰ به سود تاج اعلام کرد.[۳۲][۳۳] رویداد دیگر سال ۱۳۴۸ حضور تاج در تورنمنت بین‌المللی میلز هندوستان بود که در پاییز آن سال با قهرمانی آبی‌پوشان رقم خورد.[۲۰]

دوران زدراکو رایکوف[ویرایش]

دوران طولانی مربی‌گری علی دانایی‌فرد در تیم اصلی باشگاه تاج در اواخر سال ۱۳۴۸ به پایان رسید و او جای خود را به زدراکو رایکوف داد.[پانویس ۷] رایکوف پیش از آن به مدت دو سال سرمربی‌گری تیم‌های ملی فوتبال جوانان و بزرگ‌سالان ایران را بر عهده داشت و به این دلیل شناخت خوبی از بازیکنان تاج داشت. رایکوف اگر چه نسبت به علی دانایی‌فرد حضور کوتاه‌تری در تاج داشت، اما به دلیل تأثیر شگرف و قابل توجهی که بر فوتبال ملی و باشگاهی ایران به جا گذاشت، از چهره‌های دوران‌ساز تاریخ باشگاه تاج به شمار می‌آید. شکل و نحوهٔ تمرینات رایکوف با آنچه پیش از آن در فوتبال ایران اجرا می‌شد، تفاوت داشت. توجه ویژه به تمرینات فیزیکی و بدن‌سازی، اجرای تمرینات مخصوص برای دفاع، توپ‌گیری، حفظ توپ و حمله، و تدوین برنامهٔ هفتگی تمرین متناسب با بازی بعدی از جملهٔ این نوآوری‌ها بود.[۳۴] رایکوف همچنین در کشف و پرورش استعدادهای جوان مهارت داشت و نسلی از بازیکنان جوان را به سطح اول فوتبال ایران معرفی کرد. با آمدن رایکوف سیستم بازی تاج نیز دست‌خوش دگرگونی شد. سیستم رایج فوتبال ایران در آن هنگام ۴−۲−۴ (دو هافبک و چهار مهاجم) بود، اما رایکوف سیستم ۲−۴−۴ و ۳−۳−۴ را در تاج پایه‌ریزی نمود.[۳۵]

این دگرگونی‌ها هم‌زمان با شروع دوران تازه‌ای از حیات باشگاه تاج بود و با توجه به سیر پیشرفت و تکامل فوتبال در ایران و آسیا (راه‌اندازی لیگ سراسری فوتبال در ایران و رقابت‌های باشگاهی در آسیا) تاج پس از سه دهه رقابت با باشگاه‌های تهرانی برای نخستین بار پای به میادین کشوری و آسیایی می‌گذاشت.

نخستین قهرمانی در آسیا[ویرایش]

اشک مقدس برای پیروزی؛ مسعود معینی روی جلد کیهان ورزشی، ۲۲ فروردین ۱۳۴۹
ترکیب شروع‌کننده در فینال جام باشگاه‌های آسیا ۱۹۷۰.[پانویس ۸]

نخستین میدان رایکوف مسابقات جام باشگاه‌های آسیا در فروردین ماه ۱۳۴۹ بود که به میزبانی ایران و در ورزشگاه امجدیه تهران برگزار شد. این نخستین حضور تاج در رقابت‌های قاره‌ای بود. تاج در این مسابقات از چهار یار کمکی بهره برد:غلام وفاخواه از عقاب تهران، فریدون معینی از پیکان تهران، مسعود معینی از بانک ملی تهران و محمود خوردبین از پرسپولیس تهران.[۳۶] تیم تاج با دو پیروزی ۳−۰ در برابر نمایندگان لبنان و مالزی به آسانی از گروه خود صعود کرد، در نیمه نهایی مدان اندونزی را از پیش رو برداشت و در بازی فینال به هاپوئل تل‌آویو قهرمان دورهٔ نخست مسابقات رسید. تیم‌های اسرائیلی در آن هنگام در قارهٔ آسیا بازی می‌کردند و تیم ملی فوتبال اسرائیل نیز در همان سال به عنوان تنها نمایندهٔ آسیا و اقیانوسیه به جام جهانی فوتبال ۱۹۷۰ مکزیک راه یافته بود.[۳۷] روز ۲۱ فروردین سال ۱۳۴۹ در ورزشگاه لبریز از تماشاگر امجدیه تهران نخستین فینال آسیایی تاج برگزار گردید. هاپوئل در این دیدار از حمایت پنج هزار نفر از اتباع اسرائیل که در ایران زندگی می‌کردند، برخوردار بود.[۳۸] این تیم در دقیقه ۶۹ بازی با گل ازکیل هازوم بازیکن ملی‌پوش خود[۳۹] از تاج پیش افتاد. بازی با همین گل رو به پایان بود اما غلام وفاخواه در دقیقه ۸۳ کار را به تساوی و وقت اضافه کشاند. در دقیقه ۹۲ پس از آن‌که سانتر منصور پورحیدری توسط خط دفاعی حریف برگشت داده شد، مسعود معینی مدافع پیش‌تاختهٔ تاج با یک شوت سرکش توپ را درون دروازهٔ هاپوئل جای داد تا حساب کار ۲−۱ به سود نمایندهٔ ایران شود. داور در این مسابقه به یک بازیکن از هر تیم کارت قرمز نشان داد و دو تیم ۱۰ نفره به بازی ادامه دادند. تاج در ۲۰ دقیقهٔ پایانی مسابقه به دلیل آسیب‌دیدگی یکی از بازیکنان پس از انجام هر سه تعویض، با ۹ نفر در برابر حریف ایستادگی کرد.[۴۰] برتری سپیدپوشان[پانویس ۹] تا پایان مسابقه پا بر جا ماند و به این ترتیب تاج ایران به روند متوالی قهرمانی باشگاه‌های اسرائیل در آسیا پایان داد و جام را در خانه نگه داشت.

این بازی به عنوان یکی از دیدارهای حماسی در تاریخ باشگاه استقلال ثبت شده است.[۵] مردم تهران پس از پایان این دیدار تا صبح در خیابان‌های شهر به شادی و پای‌کوبی پرداختند.[۳۸] در پایان این بازی‌ها غلام‌حسین مظلومی نیز با ۵ گل زده عنوان آقای گل مسابقات را از آن خود کرد.[۴۱]

فتح نخستین لیگ سراسری فوتبال ایران[ویرایش]

سال ۱۳۴۹ صرف نظر از افتخارآفرینی در آسیا، به لحاظ رویدادهای کشوری نیز نقطهٔ عطفی در تاریخ باشگاه استقلال و فوتبال ایران به شمار می‌آید. در این سال نخستین دورهٔ لیگ فوتبال باشگاهی ایران توسط فدراسیون مصطفی مکری راه‌اندازی گردید. مسابقات فوتبال در ایران تا آن هنگام به صورت محلی برگزار می‌شد و باشگاه‌ها در بازی‌های درون‌شهری به میدان می‌رفتند. مسابقات قهرمانی کشور در هر سال میان تیم‌های منتخب شهرهای مختلف به صورت متمرکز و به میزبانی یک شهر برگزار می‌شد. در این مسابقات تیم‌ها با نام شهرها شرکت می‌کردند و خبری از باشگاه‌های فوتبال نبود. در اواخر دههٔ ۱۳۳۰ مصطفی مکری در دورهٔ نخست صدارت خود در فدراسیون فوتبال ایران کوشید تا مقدمات برگزاری لیگ باشگاهی را در ایران فراهم کند. این تلاش‌ها در سال ۱۳۳۹ به برگزاری یک دوره مسابقه میان چند تیم باشگاهی از نقاط مختلف کشور در شهر ساری منجر گردید، اگر چه به دلیل عدم برگزاری بازی‌ها به صورت رفت و برگشت و همچنین عدم حضور تیم‌های برتر باشگاهی ایران، این مسابقات ویژگی‌های یک لیگ فوتبال را نداشت. پس از آن مسابقات و با رفتن مکری از فدراسیون فوتبال فراهم نمودن مقدمات برگزاری لیگ باشگاهی در ایران بار دیگر به دست فراموشی سپرده شد و رقابت‌های فوتبال قهرمانی کشور باز هم میان تیم‌های برگزیدهٔ شهرهای مختلف برگزار گردید. با این تفاوت که طی دههٔ ۱۳۴۰ از تهران به جای تیم منتخب باشگاه‌ها، قهرمان جام باشگاه‌های تهران به مسابقات قهرمانی کشور فرستاده می‌شد و باشگاه‌های تاج، دارایی و پاس در این دهه به نمایندگی از تهران راهی این مسابقات شده و موفق به کسب عناوین قهرمانی شدند. مصطفی مکری در سال ۱۳۴۹ و در دورهٔ دوم ریاست خود بر فدراسیون فوتبال کار نیمه‌تمام خود را به انجام رسانید و نخستین لیگ فوتبال باشگاهی ایران را با حضور تیم‌های مطرح باشگاهی آن زمان با نام «جام منطقه‌ای فوتبال ایران» برپا نمود. این مسابقات در امرداد سال ۱۳۴۹ آغاز گردید و تا زمستان همان سال ادامه یافت. دور اول بازی‌ها در ۴ منطقهٔ کرمان، رضاییه (ارومیه)، اصفهان و رشت برگزار شد و تیم‌های اول و دوم هر منطقه به دور دوم مسابقات راه یافتند. تاج در منطقهٔ دوم با تیم‌های کارگر آبادان، پاس همدان، و پرسپولیس رضاییه در یک گروه قرار داشت[پانویس ۱۰] و در پایان بازی‌های به عنوان تیم اول این منطقه به دور دوم راه یافت. در دور دوم بازی‌ها تاج تهران با تیم‌های تاج آبادان، کارگر آبادان و آریای مشهد در گروه دوم بازی‌ها به رقابت پرداخت. تاج از سد آریای مشهد عبور کرد و در برابر تاج آبادان و کارگر آبادان به تساوی دست یافت. آبی‌پوشان پایتخت با تفاضل گل بهتر به دور سوم بازی‌ها راه یافتند و در دیدار نیمه نهایی برابر پرسپولیس قرار گرفتند. پرسپولیس در این سال بار دیگر بازیکنان شاهین را در ترکیب خود داشت و تیمی پُرمهره بود. تاج در دقیقهٔ دوم این دیدار با پذیرش یک گل زودهنگام از حریف عقب افتاد. بازی تا دقیقهٔ ۷۵ با همین نتیجه ادامه داشت تا این‌که عباس مژدهی کار را به تساوی کشاند. چند دقیقه پس از این گل بازی به جنجال کشیده شد و بازیکنان پرسپولیس بار دیگر به نشانهٔ اعتراض به داور زمین بازی را ترک کردند. عزیز اصلی در این بازی نیز در متن درگیری‌ها قرار داشت.[۳۳] فدراسیون فوتبال پس از این ماجراها با صدور حکمی تیم تاج را ۳−۰ برنده معرفی کرد و آبی‌پوشان به دیدار پایانی راه یافتند. تاج در فینال بازی‌ها رودرروی پاس تهران قرار گرفت. غلام‌حسین مظلومی در نیمهٔ نخست تاج را جلو انداخت اما حریف با گل اصغر شرفی بازی را برابر کرد. در دقیقهٔ ۳۳ مسابقه اکبر کارگرجم گل دوم را وارد دروازهٔ پاس نمود که تا پایان بازی پاسخی را در پی نداشت. به این ترتیب تاج جام قهرمانی نخستین لیگ سراسری باشگاهی تاریخ فوتبال ایران را تصاحب نمود.[۴۲]

تیم تاج در مهرماه سال ۱۳۴۹ و در خلال بازی‌های لیگ منطقه‌ای، در مسابقات بین‌المللی جام میلز هند نیز برای دومین سال پیاپی به قهرمانی رسید و نخستین فصل حضور رایکوف در تاج با کسب سه جام تبدیل به فصلی رؤیایی شد. جام حذفی تهران تنها رویداد این سال بود که تاج در آن به قهرمانی نرسید و با شکست برابر پاس به مقام دومی بسنده کرد.[۲۰] پس از پایان مسابقات لیگ منطقه‌ای، مسابقات جام باشگاه‌های تهران از بهمن ماه ۱۳۴۹ آغاز گردید و تا تیر ۱۳۵۰ ادامه یافت. تاج رایکوف همچنان در اوج قرار داشت و با ۱۰ برد، چهار تساوی، و بدون شکست جام قهرمانی مسابقات باشگاه‌های تهران را نیز از آن خود کرد.[۲۵] در میانهٔ برگزاری این مسابقات و هم‌زمان با نوروز ۱۳۵۰ آبی‌پوشان برای دفاع از عنوان قهرمانی خود در آسیا رهسپار شرق این قاره شدند. چهارمین دورهٔ مسابقات قهرمانی باشگاه‌های آسیا از روز ۱ فروردین ۱۳۵۰ در بانکوک آغاز گردید و تیم‌ها در گام نخست برای تعیین گروه‌بندی بازی‌ها یک دیدار مقدماتی برگزار کردند. تاج بازی گروه‌بندی را با نتیجهٔ ۲−۳ به تیم پلیس عراق واگذار کرد و با احتساب نتایج بازی‌های دیگر، در گروه ۱ مسابقات جای گرفت. بازی‌های دور گروهی در روزهای چهارم، ششم و هشتم فروردین ۱۳۵۰ برگزار شد و تاج با کسب دو پیروزی برابر ارتش کره جنوبی و پراک فای مالزی و تساوی برابر العربی کویت صدرنشین گروه شد. تاجی‌ها در بازی نیمه‌نهایی بار دیگر به پلیس بغداد برخورد کردند و با پذیرش شکست ۰−۲ از راه‌یابی به دومین فینال آسیایی خود بازماندند. بازی رده‌بندی در روز ۱۲ فروردین برگزار شد و تاج با شکست دادن دوبارهٔ ارتش کره جنوبی در ردهٔ سوم مسابقات جای گرفت.[۴۱][۴۳] این آخرین دورهٔ برگزاری مسابقات قهرمانی باشگاه‌های آسیا در دههٔ ۱۹۷۰ میلادی بود و ملاحظات سیاسی (اعتراض برخی کشورها به حضور نمایندگان اسرائیل در بازی‌ها) و همچنین عدم گسترش فوتبال حرفه‌ای در آسیا، مسابقات قهرمانی باشگاه‌های قاره را برای ۱۴ سال به محاق برد.[۴۴][۴۵] از رویدادهای دیگر اواخر سال ۱۳۴۹ و اوایل سال ۱۳۵۰ می‌توان به تأسیس تیم فوتبال بانوان تاج به عنوان نخستین تیم فوتبال زنان در ایران اشاره کرد.[۴۶]

در ۱۷ تیرماه ۱۳۵۰، تاج با برتری سه بر صفر برابر قصر یخ که با دو گل جواد قراب و تک گل غلامحسین مظلومی بدست آمد، با ۳۴ گل زده و ۹ گل خورده قهرمان جام باشگاه‌های تهران شد.[۳۶] در نیمهٔ دوم سال ۱۳۵۰ دومین دورهٔ لیگ باشگاه‌های فوتبال ایران (جام منطقه‌ای) همچون دورهٔ نخست با شرکت ۲۲ تیم در چهار منطقه برگزار شد. این مسابقات از روز ۱۲ آذر ۱۳۵۰ آغاز شد و در ۵ فروردین ۱۳۵۱ به پایان رسید. تفاوت این دوره با دورهٔ اول جام منطقه‌ای در مرحلهٔ دوم بازی‌ها بود که ۸ تیم صعودکننده به دور دوم به جای حضور در دو گروه چهار تیمی، در یک گروه متمرکز به صورت رفت و برگشت به مصاف هم می‌رفتند. تاج با از دست دادن تعدادی از مهره‌های شاخص خود نتوانست عملکرد درخشان فصل گذشته را تکرار کند و در پایان پس از پرسپولیس و پاس در ردهٔ سوم جدول رده‌بندی جای گرفت. حسین فرزامی، پرویز قلیچ‌خانی و مهدی لواسانی بازیکنانی بودند که از تاج جدا شده و به تیم پاس تهران پیوستند.[۴۷]

سال ۱۳۵۱ با تعطیلی مسابقات باشگاهی آسیا و عدم برگزاری لیگ کشوری، فعالیت تیم فوتبال تاج به حضور در مسابقات تهران محدود گردید. مسابقات جام باشگاه‌های تهران در سال ۱۳۵۱ با حضور ۱۶ تیم برگزار شد و با قهرمانی تاج به پایان رسید.[۲۰][۲۵] گل قهرمانی تاج توسط حسن روشن وارد دروازه عقاب شد و تاج با برتری یک بر صفر قهرمان شد.[۳۶] در این سال در فدراسیون فوتبال ایران دگرگونی‌هایی رخ داد و کامبیز آتابای جایگزین مصطفی مکری گردید.[۴۸] پس از این تحولات لیگ فوتبال ایران از سال ۱۳۵۲ با ساختاری نوین و به نام «جام تخت جمشید» به راه خود ادامه داد. در خرداد ۱۳۵۲ و پیش از آغاز لیگ سراسری، یک دوره تورنمنت چهارجانبه با نام «جام اتحاد» برگزار شد که تاج با شکست دادن تیم‌های عقاب و پرسپولیس و تساوی در برابر پاس به عنوان قهرمانی دست یافت.[۴۹] نخستین دورهٔ جام تخت جمشید از ۸ تیر ۱۳۵۲ با حضور ۱۲ تیم در یک گروه آغاز گردید. طبق برنامه شش سهمیه به تیم‌های تهرانی و شش سهمیه به تیم‌های شهرستانی اختصاص داشت، اما در نهایت بازی‌ها با حضور هفت تیم از تهران و پنج تیم از شهرهای دیگر برگزار گردید. در این مسابقات از حضور تیم‌های همنام جلوگیری به عمل آمد و تیم‌های تاج اهواز و تاج مسجدسلیمان که جواز حضور در جام تخت جمشید را به دست آورده بودند، به دلیل هم‌خانواده بودن با تاج تهران از شرکت در مسابقات منع شدند. در پایان این مسابقات تاج با ۲ امتیاز اختلاف نسبت به پرسپولیس در جای دوم قرار گرفت و غلام‌حسین مظلومی با ۱۵ گل زده آقای گل مسابقات شد.[۵۰] شکست پُر گل آبی‌پوشان در برابر پرسپولیس در نیم‌فصل اول مسابقات از اتفاقات شایان ذکر این فصل بود.[۵۱] در آن هنگام برتری آماری در دیدارهای رودرروی دو تیم با تاج بود و آبی‌پوشان ۶ برد، ۳ تساوی و ۲ باخت را در برابر پرسپولیس به ثبت رسانده بودند. تعداد بازیکنان ملی‌پوش تاج نیز به مراتب بیشتر بود، اگر چه ملی‌پوشان این تیم در آن زمان به دلیل شکست برابر تیم ملی استرالیا و ناکامی در راهیابی به جام جهانی ۱۹۷۴ از روحیهٔ مناسبی برخوردار نبودند.[۵۲] کم‌تر از سه ماه پیش از این بازی، دو تیم در جریان جام اتحاد به مصاف هم رفته بودند که آن دیدار با تک گل رضا عادلخانی به نفع تاج به پایان رسیده بود. سه ماه پس از این بازی نیز دیدار برگشت دو تیم در لیگ تخت جمشید با تساوی ۱−۱ به پایان رسید.[۳۲] با توجه به غیرمنتظره بودن این نتیجه، پرویز خسروانی بخشی از بازیکنان تیم را به کم‌کاری یا سهل‌انگاری در جریان مسابقه متهم نمود. پس از این بازی، جواد الله‌وردی مدافع آبی‌پوشان با دریافت رضایت‌نامه از باشگاه تاج به تیم پرسپولیس پیوست.[۵۳] از گفتنی‌های دیگر این فصل جوان‌گرایی در تیم اصلی باشگاه بود. رایکوف در سال چهارم حضور خود در تاج همچنان پرورش استعدادهای جوان و به‌کارگیری آن‌ها در کنار ستارگان ملی‌پوش و نام‌دار تاج را پیگیری می‌نمود. حسن روشن، سعید باغوردانی، حسن نگارش، پرویز مظلومی، علی گیوه‌ای، آندرانیک اسکندریان و هادی نراقی از جمله جوانانی بودند که در این دوره به تیم اول باشگاه راه یافتند. بخشی از این بازیکنان به همراه تعدادی دیگر از جوانان تیم‌های پایهٔ تاج در قهرمانی تیم ملی فوتبال جوانان ایران در آسیا در سال ۱۳۵۲ نقش داشتند. منصور رشیدی، عباس نوین‌روزگار و حجت‌الله خاکسار تهرانی بازیکنان دیگری بودند که در سال ۱۳۵۲ به آبی‌پوشان پیوستند. رضا عادلخانی نیز پس از چند سال بازی در اروپا از ابتدای سال ۱۳۵۲ بار دیگر پیراهن تاج را به تن نمود.[۱۵]

آبی‌پوشان در راه فتح جام تخت جمشید. بازیکنان جوان رایکوف به تدریج در کنار بزرگان تاج قرار می‌گرفتند.

دومین دورهٔ لیگ تخت جمشید از ۱۷ اسفند ۱۳۵۲ آغاز شد و تا ۲۷ آذر ۱۳۵۳ ادامه یافت.[۵۴] در این دوره نیز همچون دورهٔ اول ۱۲ تیم شرکت داشتند و تیم‌های هما و سپاهان نام‌های تازه‌راه‌یافته به لیگ دسته اول فوتبال ایران بودند. تاج با ترکیب لیگ گذشته (بدون مسعود معینی و جواد الله‌وردی) با هدف قهرمانی وارد مسابقات شد و لیگ را با ۱۰ پیروزی و یک تساوی در ۱۱ بازی اول بسیار توفانی آغاز کرد. شروع تاج در این فصل به گونه‌ای بود که افت تیم در نیم‌فصل دوم (کسب ۵ پیروزی، ۲ تساوی و ۴ باخت) نیز خللی در صدرنشینی آبی‌پوشان وارد نکرد. در پایان لیگ تاج با ۳۳ امتیاز از ۲۲ بازی[پانویس ۱۱] بالاتر از تیم‌های پرسپولیس و هما قرار گرفت و جام تخت جمشید را از آن خود کرد.[۵۵] غلام‌حسین مظلومی در این فصل نیز با به ثمر رساندن ۱۰ گل یکی از بازیکنان تأثیرگذار تاج بود و برای دومین سال پیاپی به عنوان آقای گلی مسابقات (مشترکاً به همراه عزیز اسپندار از ملوان) دست یافت.[۵۰]

سومین دورهٔ لیگ تخت جمشید از ۱۰ اسفند ۱۳۵۳ به راه افتاد و تا آذر ۱۳۵۴ ادامه یافت. در این فصل با افزایش تعداد تیم‌های شرکت‌کننده از ۱۲ تیم به ۱۶ تیم، تعداد هفته‌های برگزاری لیگ به ۳۰ هفته افزایش پیدا کرد. تاج که پرستاره‌ترین تیم لیگ را در اختیار داشت، در دفاع از عنوان قهرمانی خود ناکام ماند و در پایان با کسب ۳۶ امتیاز از ۳۰ مسابقه[پانویس ۱۱] پس از تیم‌های پرسپولیس، هما و پاس در ردهٔ چهارم جدول بازی‌ها جای گرفت.[۵۶] در این فصل مصطفی مسلمی و جهانگیر کوثری و سعید مراغه‌چیان بازیکنان تازه‌راه‌یافته به تیم اول تاج بودند.[۱۵]

پس از پایان سومین دورهٔ جام تخت جمشید ترکیب تیم تاج دست‌خوش دگرگونی‌هایی شد. علی جباری و منصور پورحیدری دو تن از بزرگان باشگاه در این دوره از دنیای فوتبال خداحافظی نمودند. پس از خداحافظی کاپیتان علی جباری که نزد هواداران تاج با عنوان سلطان شناخته می‌شد[۵۷]، بازوبند کاپیتانی به عزت جانملکی، اکبر کارگرجم و کارو حق‌وردیان که از بازماندگان نسل طلایی دوم تاج بودند سپرده شد، و میان آن‌ها دست به دست گردید. پیوستن جمعی از بزرگان تاج به تیم شهباز تهران نیز از رویدادهای مهم فصل ۵۵−۱۳۵۴ فوتبال ایران بود. ناصر حجازی، غلام‌حسین مظلومی و محمدرضا عادلخانی بازیکنانی بودند که به شهباز نقل مکان کردند. از بازیکنان پیشترجداشدهٔ تاج نیز نصرالله عبداللهی در تیم شهباز حضور داشت. شهباز در واقع همان شاهین تهران بود که به دلیل ممنوعیت فعالیت با نام شاهین، پس از ۸ سال با نام شهباز به سطح اول فوتبال ایران بازگشته بود.[۵۸] از جمله افراد بانفوذی که برای بازگرداندن شاهین به عرصهٔ ورزش، ولو با نامی دیگر، تلاش‌هایی انجام دادند، پرویز خسروانی رئیس باشگاه تاج بود.[۲۷] ظهور دو بارهٔ باشگاه شاهین با نام شهباز و کوچ گروهی از ستارگان تاج به این تیم، رویارویی تاج و شهباز را برای طرفداران تاج به جدالی حیاتی بدل نمود که از اهمیت و حساسیتی هم‌ردیف با مصاف‌های تاریخی تاج و شاهین، و فراتر از هماوردی با دیگر باشگاه‌های تهرانی برخوردار بود. با کنار رفتن بخشی از بازیکنان نام‌دار تاج به دلیل خداحافظی از فوتبال یا انتقال به تیم‌های دیگر، رایکوف به دنبال افزودن بازیکنان جوان بیشتری به تیم بود. اصغر حاجیلو، محرم عاشری و هوشنگ زرین‌کمر از جمله جوانانی بودند که در همین دوره به ترکیب تاج راه یافتند.[۱۵] در آن زمان سیستم جوانان و تیم‌های پایهٔ باشگاه تاج به گونه‌ای سازمان یافته بود که به ندرت بازیکنی در ردهٔ بزرگسالان از باشگاه‌های دیگر به ترکیب تاج راه پیدا می‌کرد و عمدهٔ نیازهای تیم اصلی باشگاه از تیم‌های پایه و زیرمجموعهٔ تاج برآورده می‌شد. دورهٔ چهارم جام تخت جمشید مطابق با نظم و تقویم فصل گذشته با حضور ۱۶ تیم از اسفند ۱۳۵۴ تا آذر ۱۳۵۵ برگزار گردید. نخستین رویارویی تاج و تیم پر ستارهٔ شهباز در این فصل روز جمعه ۲۲ امرداد ۱۳۵۵ رقم خورد. تیم جوان‌شدهٔ تاج در این بازی شروعی توفانی داشت و در نیمهٔ نخست با ۳ گل از حریف پیش افتاد. آبی‌پوشان در نهایت این بازی را با حساب ۴−۲ به سود خود خاتمه دادند. تاج در آن هنگام با ۶ پیروزی، ۶ تساوی و بدون شکست در صدر جدول لیگ تخت جمشید قرار داشت. در هفته‌های بعد اما تیم دچار افت شد و نتوانست به عملکرد خوب خود ادامه دهد. تاج در ادامهٔ مسابقات بازی با تیم‌های ماشین‌سازی تبریز، آرارات، سپاهان، پاس، صنعت نفت و شهباز (دیدار برگشت) را واگذار کرد و به این ترتیب از صدر جدول فاصله گرفت. آبی‌پوشان در پایان این دوره از مسابقات رتبهٔ فصل گذشته را تکرار نمودند و با کسب ۳۵ امتیاز از ۳۰ بازی،[پانویس ۱۱] پس از تیم‌های پاس، پرسپولیس و شهباز در ردهٔ چهارم جدول لیگ تخت جمشید قرار گرفتند.[۵۹] کناره‌گیری تعدادی از بازیکنان کهنه‌کار تاج از دنیای فوتبال در کسب نتایج ناخوشایند تیم در اواخر این فصل اثرگذار بود. پس از جباری و پورحیدری که پیش از آغاز مسابقات کفش‌ها را آویخته بودند، جانملکی، حق‌وردیان، قراب، کارگرجم، رشیدی و حسن ابراهیمی نیز این فصل از فوتبال باشگاهی خداحافظی نمودند.[۱۵] در اواخر بازی‌های لیگ رایکوف نیز در پایان یک دورهٔ به‌یادماندنی که با کسب عناوین درخور و معرفی استعدادهای جوان بسیاری همراه بود، نیمکت تاج را ترک نمود. با رفتن رایکوف، هدایت تیم را در بازی‌های پایانی لیگ و مسابقات جام حذفی علی دانایی‌فرد به عهده گرفت.[۲۲] در این فصل پس از پایان مسابقات لیگ تخت جمشید، نخستین دورهٔ مسابقات جام حذفی فوتبال ایران نیز برگزار گردید که تاج طبق قرعه در برابر شهباز قرار گرفت و با پذیرش شکست ۰−۳ از گردونهٔ بازی‌ها کنار رفت.[۵۹]

ولادیمیر جکیچ؛ آغاز یک دورهٔ نافرجام[ویرایش]

تیم فوتبال مردان باشگاه تاج از اواخر دورهٔ چهارم جام تخت جمشید در پاییز ۱۳۵۵، دست‌خوش دگرگونی‌های فراوانی شد. زدراوکو رایکوف پس از ۶ سال نیمکت تاج را ترک نمود و علی دانایی‌فرد تا پایان مسابقات لیگ و جام حذفی سکان هدایت تاج را در دست گرفت. پس از آن برای ادامهٔ برنامه‌های استعدادیابی و جوان‌گرایی که از دورهٔ رایکوف آغاز شده بود، ولادیمیر جکیچ مربی آلمانی یوگسلاوتبار به ایران آمد و به عنوان سرمربی تازهٔ تاج معرفی گردید. منصور پورحیدری که پس از آویختن کفش‌ها در اسفند ۱۳۵۳ به کادر مربیان باشگاه اضافه شده بود، در دورهٔ جکیج نیز مرد شمارهٔ ۲ نیمکت تاج بود.[۶۰] سرپرستی تیم نیز در این دوره مانند سال‌های گذشته بر عهدهٔ پرویز کوزه‌کنانی بود.[۶۱] جکیچ در دورهٔ سرمربی‌گری خود در تاج، نظارت بر فوتبال پایه و میدان دادن به بازیکنان جوان را پیگیری می‌نمود و از این رو ادامه‌دهندهٔ راه رایکوف در تاج بود. او واپسین سرمربی باشگاه تاج در دورهٔ پیش از انقلاب بود و تا تابستان سال ۱۳۵۷ و تعطیلی مسابقات فوتبال به دلیل اوج‌گیری انقلاب ایران، این سمت را در اختیار داشت.

پنجمین دورهٔ جام تخت جمشید با شرکت ۱۶ تیم از اسفند ۱۳۵۵ آغاز گردید و تا بهمن ۱۳۵۶ ادامه یافت. تاج با افزودن چند چهرهٔ جوان دیگر به ترکیب خود همچنان یکی از جوان‌ترین تیم‌های لیگ تخت جمشید بود. ایرج دانایی‌فرد پسر علی دانایی‌فرد که با تیم پاس به قهرمانی جام تخت جمشید رسیده بود در این فصل به جمع آبی‌پوشان اضافه شد. او فوتبال را از تیم‌های پایهٔ تاج و زیر نظر پدر آغاز کرده بود، اما پس از بازی در تیم‌های عقاب و پاس و تنها در زمانی که در تیم ملی ایران جایگاه ثابتی پیدا کرد، به تیم اول تاج اضافه شد.[۶۲] شاهرخ مطیعی بازیکن دیگری بود که در این دوره به ترکیب تاج راه پیدا کرد. خداحافظی کارو حق‌وردیان از رویدادهای مهم این فصل بود. برای این وداع تیم‌های تاج و آرارات در فروردین ۱۳۵۶ دیداری برگزار کردند که در جریان آن کارو یک نیمه با پیراهن آرارات و یک نیمه با پیراهن تاج به میدان رفت.[۶۳] در اردیبهشت ۱۳۵۶ تیم جوان تاج با نتیجهٔ ۳−۰ تیم پر مهرهٔ پرسپولیس را شکست داد و شگفتی دور رفت لیگ پنجم تخت جمشید را آفرید. محرم عاشری، حسن روشن و سعید مراغه‌چیان گلزنان تاج در این شهرآورد بودند.[۳۲][۵۴] در نیم‌فصل دوم بازی‌ها تاج همچون فصل پیش از آن دچار افت شد و برای سومین سال پیاپی در ردهٔ چهارم جدول رده‌بندی لیگ قرار گرفت. حسن روشن و هادی نراقی هر یک با به ثمر رساندن ۱۰ گل بهترین گلزنان تاج در این فصل بودند.[۶۴]

با راه‌یابی تیم ملی فوتبال ایران به جام جهانی ۱۹۷۸، فصل ۵۷−۱۳۵۶ تحت تأثیر نخستین حضور ایران در مسابقات جام جهانی فوتبال قرار داشت. جام تخت جمشید ۱۳۵۷ از اواخر سال ۱۳۵۶ (از اسفند ماه و مطابق با تقویم معمول لیگ‌های تخت جمشید) آغاز شد و در سال ۱۳۵۷ پیگیری گردید. ماییس میناسیان، شاهین و شاهرخ بیانی، رضا نعلچگر و رضا رجبی از جمله جوانان تازه‌راه‌یافته به تیم تاج در این فصل بودند.[۱۵] پرویز مظلومی نیز پس از دو فصل بازی در تیم تراکتورسازی تبریز به تاج بازگشت. در خرداد ۱۳۵۷ و در میانه‌های لیگ ششم تخت جمشید تیم ملی ایران پس از طی اردوهای آماده‌سازی و انجام بازی‌های دوستانه رهسپار آرژانتین شد. ایران در گروه ۴ بازی‌ها با تیم‌های هلند، اسکاتلند و پرو هم‌گروه بود و با دو شکست برابر هلند و پرو، و یک تساوی برابر اسکاتلند به کار خود پایان داد. ۴ بازیکن تاج (حسن نظری، حسن روشن، آندرانیک اسکندریان، ایرج دانایی‌فرد) در جام جهانی ۱۹۷۸ برای ایران به میدان رفتند و خوش درخشیدند. هر دو گل ایران در این مسابقات توسط ملی‌پوشان تاج به ثمر رسید. ایرج دانایی‌فرد در بازی دوم برابر اسکاتلند و حسن روشن در بازی سوم برابر پرو گل‌زنی کردند.[۶۵][۶۶] پس از پایان جام جهانی آندرانیک اسکندریان و ایرج دانایی‌فرد در تیم منتخب جهان برگزیده شدند و در ۳۰ اوت ۱۹۷۸ −دو ماه پس از پایان جام جهانی− در یک دیدار خیریه به نفع یونیسف برابر تیم نیویورک کاسموس در ورزشگاه جاینتس به میدان رفتند.[۶۷] این دو بازیکن به دنبال حضور درخشان در میادین بین‌المللی و هم‌زمان با رکود فوتبال داخلی در سال ۱۳۵۷ راه تیم‌های آمریکایی را در پیش گرفتند. اسکندریان به تیم نیویورک کاسموس پیوست[۶۸] و دانایی‌فرد نیز به باشگاه تولسا رافنکس ملحق شد.[۶۹] مسابقات لیگ تخت جمشید پس از بازگشت تیم ملی از جام جهانی در تابستان ۱۳۵۷ پیگیری گردید اما در شهریور ماه و پیش از رسیدن به نیم‌فصل، به دلیل گسترده شدن دامنهٔ انقلاب به تعطیلی کشیده شد. تا هنگام تعطیل شدن لیگ ششم تخت جمشید ۱۲ بازی از دور رفت مسابقات برگزار شده بود و تاج با ۱۷ امتیاز[پانویس ۱۱] در فاصلهٔ ۱ امتیازی تیم شهباز صدرنشین بازی‌ها بود.[۷۰]

پانویس[ویرایش]

  1. ‌در برخی منابع «خشایار» ذکر شده است.
  2. ‌نام کوچک خسروپناه در منابع مختلف «محمد» و «مسعود» ذکر شده است.
  3. از برادران جدیکار (اصغر و بیوک)، نادر افشار، رضا زمینی، پرویز کوزه‌کنانی، واهان سیمونیان و... به عنوان بازیکنانی یاد شده که در این سال به تیم شعاع رفته‌اند.
  4. بر اساس آیین‌نامه و مقررات مسابقات در آن سال‌ها تیمی که از مسابقه دادن خودداری می‌نمود با نتیجهٔ ۰−۵ بازنده اعلام می‌شد.
  5. در منابع دیگر ترتیب ۵ دیدار رودروی تاج و شاهین در سال ۱۳۳۵ چنین ذکر شده: بازی یکم (دور گروهی) ۱−۴، بازی دوم (فینال) ۳−۳، بازی سوم (فینال) ۳−۱، بازی چهارم (فینال) ۱−۱، بازی پنجم (فینال) ۲−۰ (در کلیهٔ نتایج گل‌های تاج در سمت راست آورده شده است)
  6. در آن سال‌ها قانون وقت اضافه و پنالتی در بازی‌های حذفی اجرا نمی‌شد و تیم‌ها در صورت تساوی بازی تکراری برگزار می‌کردند.
  7. ‌علی دانایی‌فرد پس از ترک نیمکت تیم اول تاج همچنان در تیم‌های زیرمجموعهٔ باشگاه در رده‌های سنی مختلف به فعالیت ادامه داد.
  8. ‌جانمایی بازیکنان در ترکیب بر اساس پست بازی آن‌ها می‌باشد و ممکن است تیم رایکوف با همین بازیکنان و سیستم دیگری به میدان رفته باشد.
  9. ‌با استناد به تصاویری که از بازی تاج و هاپوئل به جا مانده است، تاج در این دیدار با پیراهن سپید به میدان رفته است.
  10. ‌در این گروه تیم‌های نیروی کرمانشاه و جعفری سنندج از رقابت‌ها کنار کشیدند.
  11. ۱۱٫۰ ۱۱٫۱ ۱۱٫۲ ۱۱٫۳ هر برد ۲ امتیاز داشته است.

منابع[ویرایش]

  1. «بازخوانی خروج ارتش شوروی از ایران پس از جنگ جهانی دوم». مرکز اسناد انقلاب اسلامی. بازبینی‌شده در ۲۵ بهمن ۱۳۹۲. 
  2. ۲٫۰ ۲٫۱ ۲٫۲ ۲٫۳ ۲٫۴ «تاریخچه و معرفی باشگاه استقلال (تاج) از تأسیس تیم دوچرخه‌سواران تا دوبار قهرمانی در آسیا». روزنامه اطلاعات، ۲۹ مهر ۱۳۸۹. بازبینی‌شده در ۱۷ آذر ۱۳۹۱. 
  3. ۳٫۰۰ ۳٫۰۱ ۳٫۰۲ ۳٫۰۳ ۳٫۰۴ ۳٫۰۵ ۳٫۰۶ ۳٫۰۷ ۳٫۰۸ ۳٫۰۹ ۳٫۱۰ ۳٫۱۱ «استقلال ۶۶ ساله شد». وبگاه گل، ۲۶ سپتامبر ۲۰۱۱. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۱۵ ژوئیه ۲۰۱۳. 
  4. «اسطوره‌های تاریخ باشگاه استقلال تهران − علی دانایی‌فرد». کانون رسمی هواداران استقلال. بازبینی‌شده در ۲ اسفند ۱۳۹۲. 
  5. ۵٫۰ ۵٫۱ «گفتگو با پرویز خسروانی بنیانگذار باشگاه تاج». کانال وی اُ ای در یوتیوب. بازبینی‌شده در ۱۷ آذر ۱۳۹۱. 
  6. ۶٫۰ ۶٫۱ «عمو اوغلی؛ پیونددهنده دوچرخه‌سواران و آبی عشق». وب‌گاه هواداران استقلال. بازبینی‌شده در ۱۷ آذر ۱۳۹۱. 
  7. «تاریخچهٔ شنای ایران». وبگاه فدراسیون شنا، شیرجه و واترپولوی جمهوری اسلامی ایران. بازبینی‌شده در ۲۵ تیر ۱۳۹۲. 
  8. «اسناد فوتبال ایران: اولین داربی». روزنامه شرق، ۷ اردی‌بهشت ۱۳۹۱. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۱۷ ژوئیه ۲۰۱۳. 
  9. ۹٫۰ ۹٫۱ «تاریخچه استقلال». وبگاه رسمی باشگاه استقلال تهران. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۱۲ ژوئیه ۲۰۱۳. 
  10. «اسناد فوتبال ملی (۲۱): سربازهای عنوان‌دار قهرمان شدند». روزنامه شرق، ۲۲ دی ۱۳۹۰. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۱۷ ژوئیه ۲۰۱۳. 
  11. «اسناد فوتبال ملی: نخست وزیر در تیم تاج». روزنامه شرق، ۲۹ دی ۱۳۹۰. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۱۷ ژوئیه ۲۰۱۳. 
  12. ۱۲٫۰۰ ۱۲٫۰۱ ۱۲٫۰۲ ۱۲٫۰۳ ۱۲٫۰۴ ۱۲٫۰۵ ۱۲٫۰۶ ۱۲٫۰۷ ۱۲٫۰۸ ۱۲٫۰۹ ۱۲٫۱۰ ۱۲٫۱۱ ۱۲٫۱۲ ۱۲٫۱۳ ۱۲٫۱۴ «تاریخ بازی‌های باشگاهی». وبگاه باشگاه شاهین تهران. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۲ ژانویه ۲۰۱۴. 
  13. «دوچرخه‌سواران در آبادان». خبرآنلاین، ۸ شهریور ۱۳۹۲. 
  14. «اولین مجله اختصاصی باشگاه استقلال/ آبی‌ها ۶۳ سال قبل مجله ۵ ریالی داشتند!». خبرآنلاین، ۱۴ شهریور ۱۳۹۱. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۱۵ ژوئیه ۲۰۱۳. 
  15. ۱۵٫۰ ۱۵٫۱ ۱۵٫۲ ۱۵٫۳ ۱۵٫۴ ۱۵٫۵ «باریکنان تیم فوتبال باشگاه استقلال از ابتدای تأسیس». وبگاه رسمی باشگاه استقلال. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۱۷ ژوئیه ۲۰۱۳. 
  16. «۴ مهر؛ تولد ۶۵ سالگی تیم استقلال». همشهری آنلاین، ۴ مهر ۱۳۸۹. بازبینی‌شده در ۲۴ تیر ۱۳۹۲. 
  17. «نگاهی آزاد به تاریخچه باشگاه استقلال». خبرآنلاین، ۳ بهمن ۱۳۹۰. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۱۵ ژوئیه ۲۰۱۳. 
  18. «Asian Games 1951 (India)»(انگلیسی)‎. بنیاد آماری سند.ورزش.فوتبال. بازبینی‌شده در ۱۷ ژوئیه ۲۰۱۳. 
  19. «به بهانه شصت و چهارمین سال تأسیس استقلال». کانون هواداران باشگاه استقلال، ۴ مهر ۱۳۸۷. 
  20. ۲۰٫۰ ۲۰٫۱ ۲۰٫۲ ۲۰٫۳ ۲۰٫۴ «افتخارات باشگاه فرهنگی ورزشی استقلال تهران از ابتدای تأسیس». وبگاه رسمی باشگاه استقلال تهران. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۱۲ ژوئیه ۲۰۱۳. 
  21. «عملکرد استقلال تهران در باشگاه‌های ایران». جامعهٔ مجازی فوتبال‌دوستان ایران. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۲۰ ژوئیه ۲۰۱۳. 
  22. ۲۲٫۰۰ ۲۲٫۰۱ ۲۲٫۰۲ ۲۲٫۰۳ ۲۲٫۰۴ ۲۲٫۰۵ ۲۲٫۰۶ ۲۲٫۰۷ ۲۲٫۰۸ ۲۲٫۰۹ ۲۲٫۱۰ ۲۲٫۱۱ «عملکرد تیم فوتبال استقلال». صفحهٔ بازیابی‌شده از وب‌گاه رسمی باشگاه استقلال. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۱ آوریل ۲۰۱۳. 
  23. «آشنایی با باشگاه پاس». همشهری آنلاین، ۱۱ شهریور ۱۳۸۶. بازبینی‌شده در ۷ امرداد ۱۳۹۲. 
  24. «یادی از رضا عادلخانی اولین بازیکن ایرانی بایرن مونیخ». جام نیوز. بازبینی‌شده در ۲۹ دی ۱۳۹۲. 
  25. ۲۵٫۰ ۲۵٫۱ ۲۵٫۲ ۲۵٫۳ «حکایت ۵۰ سال قهرمانی». روزنامه شرق. شمارهٔ ۱۴۱۱. صفحهٔ ۸، ۱۷ آذر ۱۳۹۰. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۳۱ ژوئیه ۲۰۱۳. 
  26. ۲۶٫۰ ۲۶٫۱ ۲۶٫۲ ۲۶٫۳ ۲۶٫۴ «ظهور آبی و قرمز در تاریکخانه سیاست». روزنامه اعتماد. شمارهٔ ۱۵۱۳. صفحهٔ ۹، ۲۲ مهر ۱۳۸۶. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۷ فوریه ۲۰۱۳. 
  27. ۲۷٫۰ ۲۷٫۱ «تاریخچهٔ شاهین، فصل چهارم؛ انحلال باشگاه به نقل قول از مرحوم مهندس خواجه‌نوری (موضع رسمی باشگاه)». وبگاه باشگاه شاهین تهران. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۳۱ ژوئیه ۲۰۱۳. 
  28. «از انحلال دارایی تا انحلال استیل‌آذین». خبرآنلاین به نقل از روزنامهٔ تهران امروز، ۲۹ فروردین ۱۳۹۰. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۱۹ ژانویه ۲۰۱۴. 
  29. افشار، ابراهیم. «هنوز از کلاهت می‌ترسیم! (قصه/گزارش «دارایی» از ۱۳۱۴ تا ۱۳۸۹)». راسخون به نقل از مجلهٔ همشهری تماشاگر، شماره ۱۷۹. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۱۹ ژانویه ۲۰۱۴. 
  30. ۳۰٫۰ ۳۰٫۱ رستم‌پور، مهدی. «حاشیه‌های نیم قرن نقل و انتقالات در فوتبال ایران». بی‌بی‌سی فارسی، ۴ امرداد ۱۳۹۰. بازبینی‌شده در ۱۰ امرداد ۱۳۹۲. 
  31. «ایران در تاریخ جام ملت‌های آسیا – قسمت اول». دویچه وله. بازبینی‌شده در ۱ اوت ۲۰۱۳. 
  32. ۳۲٫۰ ۳۲٫۱ ۳۲٫۲ «کامل‌ترین تاریخچه بازی‌های استقلال و پرسپولیس». تابناک، ۶ فروردین ۱۳۹۰. بازبینی‌شده در ۲۷ امرداد ۱۳۹۲. 
  33. ۳۳٫۰ ۳۳٫۱ «عزیز اصلی باز هم کتک می‌زند». روزنامه شرق، ۶ امرداد ۱۳۹۰. بازبینی‌شده در ۲۷ امرداد ۱۳۹۲. 
  34. لارودی، اردشیر. «تأثیر رایکوف در فوتبال ایران». روزنامهٔ استقلال جوان، ۱۱ امرداد ۱۳۹۱. 
  35. «رایکوف به روایت ما». روزنامهٔ استقلال جوان، ۱۱ امرداد ۱۳۹۱. 
  36. ۳۶٫۰ ۳۶٫۱ ۳۶٫۲ صدر، حمیدرضا. پسری روی سکوها. تهران: نشر زاوش، ۱۳۹۲. 
  37. «World Cup 1970 Qualifying»(انگلیسی)‎. [مقدماتی جام جهانی ۱۹۷۰]. بنیاد آماری سند.ورزش.فوتبال. بازبینی‌شده در ۴ فروردین ۱۳۹۲. 
  38. ۳۸٫۰ ۳۸٫۱ «مسعود معینی: نمایندهٔ اسرائیل در امجدیه ۵۰۰۰ هوادار داشت!». وبگاه فردا، ۳۰ امرداد ۱۳۹۲. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۲ سپتامبر ۲۰۱۳. 
  39. «1970 FIFA World Cup Mexico». وب‌گاه فیفا. بازبینی‌شده در ۴ فروردین ۱۳۹۲. 
  40. «مرور فینال ۱۳۴۹». [تصاویر این گزارش مربوط به بازی تیم‌های ملی فوتبال ایران و اسرائیل در سال ۱۳۴۷ است]. شبکه من و تو. 
  41. ۴۱٫۰ ۴۱٫۱ «استقلال در عرصه آسیایی؛ موفق‌ترین تیم تاریخ ایران در آسیا». روزنامه گل، ۲۱ اسفند ۱۳۸۷. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۱۸ ژانویه ۲۰۱۳. 
  42. «سرگذشت لیگ فوتبال ایران − ۱: قهرمانی سخت ستاره‌های لیگ». روزنامه شرق، ۶ امرداد ۱۳۹۰. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۱۴ سپتامبر ۲۰۱۳. 
  43. «Asian Club Competitions 1971»(انگلیسی)‎. بنیاد آماری سند.ورزش.فوتبال. بازبینی‌شده در ۲۴ مهر ۱۳۹۲. 
  44. «آشنایی با تاریخچه مسابقات باشگاهی فوتبال در آسیا». همشهری آنلاین، ۹ اسفند ۱۳۸۹. بازبینی‌شده در ۴ فروردین ۱۳۹۲. 
  45. مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «AFC Champions League». در دانشنامهٔ ویکی‌پدیای انگلیسی ، بازبینی‌شده در ۲۴ مارس ۲۰۱۳.
  46. «نگاهی به تاریخچه فوتبال زنان در ایران». صفحهٔ بازیابی‌شده مجلهٔ ورزشی شیرزنان، ۲۲ دی ۱۳۸۶. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۱۷ اکتبر ۲۰۱۳. 
  47. «تاریخچه لیگ (۲)». روزنامه شرق، ۱۳ امرداد ۱۳۹۰. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۱۶ اکتبر ۲۰۱۳. 
  48. «داستان روسای فدراسیون فوتبال». خبرنامه گویا، ۱۹ دی ۱۳۸۶. بازبینی‌شده در ۱۶ اکتبر ۲۰۱۳. 
  49. «تاج بر پرسپولیس پیروز شد». روزنامه اطلاعات، ۲۶ خرداد ۱۳۵۲. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۱۶ اکتبر ۲۰۱۳. 
  50. ۵۰٫۰ ۵۰٫۱ «گزارش آماری از تاریخچه دوازده دوره لیگ؛ استقلال و سپاهان در صدر». خبرگزاری مهر، ۲۹ تیر ۱۳۹۲. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۲۴ اکتبر ۲۰۱۳. 
  51. «تاریخچه لیگ (۳)». روزنامه شرق، ۲۰ امرداد ۱۳۹۰. 
  52. «۶ تای تاریخی یا تخیلی؟!». وبگاه راسخون به نقل از مجلهٔ همشهری تماشاگر، شمارهٔ ۱۸۳، ۳۰ شهریور ۱۳۸۹. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۱۷ اکتبر ۲۰۱۳. 
  53. «زبان سرخ جواد». روزنامه شرق، ۱۳ امرداد ۱۳۹۰. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۱۶ اکتبر ۲۰۱۳. 
  54. ۵۴٫۰ ۵۴٫۱ «مروری بر ادوار لیگ تخت جمشید». روزنامه گل، ۱۵ امرداد ۱۳۸۸. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۱۷ اکتبر ۲۰۱۳. 
  55. «تاریخچهٔ لیگ (۴): تاج قهرمانی را پس گرفت». روزنامه شرق، ۲۷ امرداد ۱۳۹۰. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۱۷ اکتبر ۲۰۱۳. 
  56. «تاریخچه لیگ (۵)». روزنامه شرق، ۳ شهریور ۱۳۹۰. بازبینی‌شده در ۲ آبان ۱۳۹۲. 
  57. «علی جباری: مردم به من لقب «سلطان» را دادند». روزنامه گل، ۱۹ اردی‌بهشت ۱۳۹۱. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۲۴ اکتبر ۲۰۱۳. 
  58. «تاریخچهٔ شاهین؛ فصل ششم: حیات مجدد باشگاه». وبگاه باشگاه شاهین تهران. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۳۱ ژوئیه ۲۰۱۳. 
  59. ۵۹٫۰ ۵۹٫۱ «تاریخچهٔ لیگ (۶)». روزنامه شرق، ۱۷ شهریور ۱۳۹۰. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۲۴ اکتبر ۲۰۱۳. 
  60. «حکایت سرپرست مدیران ۶۷ و ۶۴ ساله سرخابی‌ها». روزنامه همشهری، ۲۷ آذر ۱۳۹۰. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۷ فوریه ۲۰۱۳. 
  61. «مدیران فنی استقلال روی تخت بیمارستان!». روزنامهٔ جهان صنعت، ۱ امرداد ۱۳۹۲. 
  62. «گفت‌وگوی دانایی‌فرد با مجلهٔ تماشاگر». گروه مجلات همشهری، ۲۰ مهر ۱۳۸۹. بازبینی‌شده در ۱ آذر ۱۳۹۲. 
  63. «روزهای روشن، یادتان به خیر». گروه مجلات همشهری، ۱۲ آبان ۱۳۸۹. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۲۲ نوامبر ۲۰۱۳. 
  64. «تاریخچهٔ لیگ (۷): پاسی‌ها قهرمانی را تکرار کردند». روزنامه شرق، ۳۱ شهریور ۱۳۹۰. بازبینی‌شده در ۲۲ نوامبر ۲۰۱۳. 
  65. «Scotland - Iran»(انگلیسی)‎. وبگاه فیفا. بازبینی‌شده در ۶ دسامبر ۲۰۱۳. 
  66. «Peru - Iran»(انگلیسی)‎. وبگاه فیفا. بازبینی‌شده در ۶ دسامبر ۲۰۱۳. 
  67. «New York Cosmos - World XI 2:2 (UNICEF charity match)». بازبینی‌شده در ۶ دسامبر ۲۰۱۳. 
  68. «Andranik Eskandarian»(انگلیسی)‎. North American Soccer League Players. بازبینی‌شده در ۶ دسامبر ۲۰۱۳. 
  69. «Iraj Danaifard»(انگلیسی)‎. North American Soccer League Players. بازبینی‌شده در ۶ دسامبر ۲۰۱۳. 
  70. «تاریخچهٔ لیگ (۸): ۱۷ شهریور و تعطیلی مسابقات لیگ». روزنامه شرق، ۷ مهر ۱۳۹۰. بازبینی‌شده در ۶ دسامبر ۲۰۱۳.