پارادوکس

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به ناوبری پرش به جستجو
فارسیEnglish
مجسمه‌ای چوبی از مثلث پنروز در اتریش، این مثلث یک شیء غیرممکن است.

پارادخش[۱] یا ناسازنما، پارادوکس یا متناقض‌نما به هر گزاره یا نتیجه‌ای گفته می‌شود که با گزاره‌هایِ قبلیِ گفته شده در همان نظریه یا دستگاهِ نظری، یا با یکی از باورهایِ قویِ پیش‌زمینه، شهودِ عقلی یا باورِ عمومی در تناقض باشد. اگر پارادوکس به معنایِ تناقض با یکی از گزاره‌هایِ همان نظریه‌ای باشد که پارادوکس در آن پدید آمده این امر یک ضعفِ جدی برایِ آن نظریه محسوب شده و آن را بی‌اعتبار می‌کند. اما پارادوکس‌هایِ بسیاری وجود دارند که نه با دستگاهِ نظری‌ای که از آن پدید آمده‌اند، بلکه با باورِ عمومیِ ما در تناقض‌اند. برایِ این قبیل «پارادوکس» ها در واقع این نامِ دقیقی نیست.

پارادوکس در منطق به حکم یا احکامی ظاهراً صحیح گفته می‌شود که منجر به تناقض می‌شوند یا با شهود مطابقت نمی‌یابند. در عین حال به جملات متناقض و حتی مخالف که یک حقیقت واحد را بیان می‌کنند نیز پارادوکس می‌گویند.

با دقت در پارادوکس‌ها معمولاً مشخص می‌شود که یا از ابتدا تناقضی در مسئله وجود نداشته یا جوابی که در نگاه اول حیرت‌انگیز می‌نموده مشکل و تناقضی ندارد یا اینکه فرضیات استفاده شده اصولاً صحیح نبوده یا در کنار هم ناصحیح هستند.

شناخت این ابهام‌ها و حل کردن پارادوکس‌ها باعث پیشرفت‌های بسیاری در علوم تجربی، ریاضیات و فلسفه گشته‌است. هرچند که هنوز پارادوکس‌های بسیاری چون پارادوکس کری دارای جواب پذیرفته شده‌ای نیستند.

پارادوکس‌ها در منطق[ویرایش]

ویلیام کواین پارادوکس‌های منطقی را به چهار دسته تقسیم کرد:

پارادوکس‌های حقیقی[ویرایش]

پارادوکس‌های حقیقی به ما نتایجی را ارائه می‌دهند که هر چند در وهله اول مهمل، عجیب یا غیرمنتظره به نظر می‌رسند ولی در واقع صحیح هستند و هیچ خلل یا ناهماهنگی در فرضیات یا استدلالات آن‌ها وجود ندارد. از این دسته پارادوکس‌ها می‌توان به پارادوکس روز تولد، پارادوکس جنسیت و مسئله سه کارت اشاره کرد.

پارادوکس‌های مجازی[ویرایش]

پارادوکس‌های مجازی پارادوکس‌هایی هستند که نه تنها مهمل به نظر می‌رسند بلکه در واقعیت نیز فرضیات یا استدلالات استفاده شده در آن‌ها ناصحیح است. پارادوکس اسب‌ها یا مسائلی که در انتها نتیجه‌ای مانند ۱ = ۲ می‌دهند از این دسته‌اند.

تناقض[ویرایش]

پارادوکس‌هایی که در هیچ‌کدام از دسته‌های فوق نباشند معمولاً تناقض هستند. این دسته از پارادوکس‌ها با استفاده از اصول پذیرفته شده منطق ما را به نتایجی می‌رسانند که با هم متناقض هستند. از این دسته پارادوکس‌ها می‌توان به پارادوکس اعدام غیرمنتظره اشاره کرد.

بعضی اوقات دسته چهارمی برای پارادوکس‌ها استفاده شده‌است:

تناقض صحیح[ویرایش]

پارادوکسی است که در آن می‌پذیریم که گزاره‌ای در یک لحظه هم صحیح و هم ناصحیح است. در فلسفه بعد از ارسطو چنین حکمی باطل تلقی می‌شود اما در منطق ناسازگار گاهی از آن استفاده می‌شود.

چند مثالِ از پارادوکس‌ها[ویرایش]

پارادوکسِ خودناتوصیف[ویرایش]

خود ناتوصیف، کلمه‌ای است که خودش را توصیف نمی‌کند.

پس کلمه «خود ناتوصیف» خود ناتوصیف است اگر و فقط اگر خود ناتوصیف نباشد.[نیازمند منبع]

پارادوکس دوقلو در نسبیت خاص[ویرایش]

صورت پارادوکس[ویرایش] فرض می‌کنیم الف و ب دو فرد دوقلوی همسان اند که ساعت‌های یکسانی دارند. ب یک سفر فضایی را با سرعت بالا (نزدیک به سرعت نور) شروع می‌کند در حالی که الف در خانه می‌ماند. الف به‌طور دائم ساعت ب را مشاهده می‌کند و می‌بیند که ساعت ب به علت اتساع زمان کند کار می‌کند. بالاخره ب به خانه بر می‌گردد. از آن جا که ساعت ب در این سفر کند کار کرده‌است، الف نتیجه می‌گیرد که ب در پایان این سفر از او جوان‌تر است؛ ولی فرض کنید که بخواهیم این وضعیت را از دیدگاه ب مورد مطالعه قرار دهیم. از آن جا که اتساع زمان فقط به حرکت نسبی بستگی دارد، در طول این سفر ب می‌بیند که ساعت الف کند کار می‌کند، و وقتی که سفر به پایان می‌رسد، ب نتیجه می‌گیرد که الف از او جوان تر است. بدیهی است که هر دو دوقلو نباید درست گفته باشند. آیا یکی از این دوقلوها حقیقتاً جوان تر است؟

راه حل[ویرایش] نظریهٔ نسبیت خاص فقط برای بررسی دستگاه‌های مرجع لخت (دارای سرعت ثابت) پایه‌ریزی شده‌است. اگر در این سؤال هر دو برادر بدون شتاب، از هم دور شوند، این امکان وجود ندارد که دوباره یک دیگر را ملاقات کنند (با یک دیگر در یک مکان قرار بگیرند). پس یکی از آن‌ها باید سرعتش را تغییر بدهد و شتاب داشته باشد. شتاب داشتن نسبی نیست، یعنی هر کس نمی‌تواند ادعا کند که ساکن است و دیگری شتاب دارد. این فرق اساسی میان سرعت و شتاب، باعث می‌شود که نسبی بودن همه‌چیز در این مثال از بین برود. بدین ترتیب امکان بررسی این سؤال در نسبیت خاص نیست؛ اما با توجه به تحلیل نسبیت عام، ساعت کسی که شتاب گرفته‌است عقب می‌ماند. یعنی بازهٔ زمانی کوتاه تری را احساس می‌کند و جوان تر می‌ماند.[۱][۲]

پارادوکسِ دروغگو[ویرایش]

پارادوکسِ تپه شن یا مویِ سر[ویرایش]

یک دانه شن را در نظر بگیرید. مطمئناً این یک دانه یک تپه شن محسوب نمی‌شود. حالا فرض کنیم تعدادی دانه شن داریم که هنوز آن‌قدر نشده‌اند که تپه شن به حساب بیایند. اگر به این تعداد فقط یک دانه اضافه کنیم مطمئناً ناگهان یک تپه نخواهیم داشت. آنچه هست هنوز هم تپه شن نیست. پس هیچ تعدادی شن یک تپه شن نیست.

همین استدلال را می‌شود با مویِ سر انجام داد و نتیجه گرفت که همهٔ انسان‌ها کچل اند!

راه حل[ویرایش]

این معضل به این دلیل پدید می‌آید که قواعدِ شفاف و دقیقِ منطقِ کلاسیک را به کلماتِ ذاتاً مبهمِ زبانِ طبیعی اعمال کرده‌ایم. حال یا باید بگوییم زبانِ انسان ایراد دارد و ابهام یک ضعف است، یا اصالت را به زبان داده و بگوییم زبان هرچه هست به همین صورت درست است، این منطقِ کلاسیک است که ایراد دارد. دراین‌صورت باید منطقی بسازیم که در آن گزاره‌ها بتوانند ابهام داشته باشند، یعنی گاهی نه صددرصد صادق و نه صددرصد کاذب باشند، بلکه ارزشی بینابین را اختیار کنند. به این نوع منطق منطقِ چندارزشی گفته می‌شود.

جستارهای وابسته[ویرایش]

منابع[ویرایش]

  1. "An Etymological Dictionary of Astronomy and Astrophysics - 1". Retrieved 2017-05-21.
  • Richard A. Mould, Basic Relativity, Springer، ۱۹۹۴
  • هاک سوزان، فلسفهٔ منطق، ترجمهٔ محمد علی حجتی، کتابِ طه، ۱۳۸۲
  • Oxford Dictionary of Philosophy
  • R. M. Sainsbury (1988). Paradoxes. Cambridge.
  • W. V. Quine (1962). "Paradox". Scientific American, April 1962, pp. ۸۴–۹۶.
  • Michael Clarke (2002). Paradoxes from A to Z. London: Routledge.
  • Derek Parfit (1984). Reasons and Persons. Oxford: Oxford University Press.
  • Saul Smilansky (۲۰۰۷). ۱۰ Moral Paradoxes. Malden, MA: Blackwell Publishing.
This apparently impossible object, located in Gotschuchen, Austria, projects into a Penrose triangle

A paradox is a logical statement that seems to contradict itself. It is a statement that, despite apparently valid reasoning from true premises, leads to an apparently-self-contradictory or logically unacceptable conclusion.[1][2] A paradox involves contradictory-yet-interrelated elements that exist simultaneously and persist over time.[3][4][5]

Some logical paradoxes are known to be invalid arguments but are still valuable in promoting critical thinking.[6]

Some paradoxes have revealed errors in definitions assumed to be rigorous, and have caused axioms of mathematics and logic to be re-examined. One example is Russell's paradox, which questions whether a "list of all lists that do not contain themselves" would include itself, and showed that attempts to found set theory on the identification of sets with properties or predicates were flawed.[7] Others, such as Curry's paradox, are not yet resolved.

Examples outside logic include the ship of Theseus from philosophy (questioning whether a ship repaired over time by replacing each and all of its wooden parts, one at a time, would remain the same ship). Paradoxes can also take the form of images or other media. For example, M.C. Escher featured perspective-based paradoxes in many of his drawings, with walls that are regarded as floors from other points of view, and staircases that appear to climb endlessly.[8]

In common usage, the word "paradox" often refers to statements that are ironic or unexpected, such as "the paradox that standing is more tiring than walking".[9]

Logical paradox

Common themes in paradoxes include self-reference, infinite regress, circular definitions, and confusion or equivocation between different levels of abstraction.

Patrick Hughes outlines three laws of the paradox:[10]

Self-reference
An example is "This statement is false", a form of the liar paradox. The statement is referring to itself. Another example of self-reference is the question of whether the barber shaves himself in the barber paradox. One more example would be "Is the answer to this question 'No'?"
Contradiction
"This statement is false"; the statement cannot be false and true at the same time. Another example of contradiction is if a man talking to a genie wishes that wishes couldn't come true. This contradicts itself because if the genie grants his wish, he did not grant his wish, and if he refuses to grant his wish, then he did indeed grant his wish, therefore making it impossible either to grant or not grant his wish because his wish contradicts itself.
Vicious circularity, or infinite regress
"This statement is false"; if the statement is true, then the statement is false, thereby making the statement true. Another example of vicious circularity is the following group of statements:
"The following sentence is true."
"The previous sentence is false."

Other paradoxes involve false statements ("'impossible' is not a word in my vocabulary", a simple paradox) or half-truths and the resulting biased assumptions. This form is common in howlers.

For example, consider a situation in which a father and his son are driving down the road. The car crashes into a tree and the father is killed. The boy is rushed to the nearest hospital where he is prepared for emergency surgery. Upon entering the surgery-suite, the surgeon says, "I can't operate on this boy. He's my son."

The apparent paradox is caused by a hasty generalization, for if the surgeon is the boy's father, the statement cannot be true. The paradox is resolved if it is revealed that the surgeon is a woman—the boy's mother.

Paradoxes which are not based on a hidden error generally occur at the fringes of context or language, and require extending the context or language in order to lose their paradoxical quality. Paradoxes that arise from apparently intelligible uses of language are often of interest to logicians and philosophers. "This sentence is false" is an example of the well-known liar paradox: it is a sentence which cannot be consistently interpreted as either true or false, because if it is known to be false, then it is known that it must be true, and if it is known to be true, then it is known that it must be false. Russell's paradox, which shows that the notion of the set of all those sets that do not contain themselves leads to a contradiction, was instrumental in the development of modern logic and set theory.

Thought-experiments can also yield interesting paradoxes. The grandfather paradox, for example, would arise if a time-traveler were to kill his own grandfather before his mother or father had been conceived, thereby preventing his own birth. This is a specific example of the more general observation of the butterfly effect, or that a time-traveller's interaction with the past—however slight—would entail making changes that would, in turn, change the future in which the time-travel was yet to occur, and would thus change the circumstances of the time-travel itself.

Often a seemingly paradoxical conclusion arises from an inconsistent or inherently contradictory definition of the initial premise. In the case of that apparent paradox of a time-traveler killing his own grandfather, it is the inconsistency of defining the past to which he returns as being somehow different from the one which leads up to the future from which he begins his trip, but also insisting that he must have come to that past from the same future as the one that it leads up to.

Quine's classification

W. V. Quine (1962) distinguished between three classes of paradoxes:[11]

  • A veridical paradox produces a result that appears absurd but is demonstrated to be true nonetheless. Thus the paradox of Frederic's birthday in The Pirates of Penzance establishes the surprising fact that a twenty-one-year-old would have had only five birthdays if he had been born on a leap day. Likewise, Arrow's impossibility theorem demonstrates difficulties in mapping voting results to the will of the people. The Monty Hall paradox demonstrates that a decision which has an intuitive 50–50 chance is in fact heavily biased towards making a decision which, given the intuitive conclusion, the player would be unlikely to make. In 20th-century science, Hilbert's paradox of the Grand Hotel and Schrödinger's cat are famously vivid examples of a theory being taken to a logical but paradoxical end.
  • A falsidical paradox establishes a result that not only appears false but actually is false, due to a fallacy in the demonstration. The various invalid mathematical proofs (e.g., that 1 = 2) are classic examples, often relying on a hidden division by zero. Another example is the inductive form of the horse paradox, which falsely generalises from true specific statements. Zeno's paradoxes are 'falsidical', concluding, for example, that a flying arrow never reaches its target or that a speedy runner cannot catch up to a tortoise with a small head-start.
  • A paradox that is in neither class may be an antinomy, which reaches a self-contradictory result by properly applying accepted ways of reasoning. For example, the Grelling–Nelson paradox points out genuine problems in our understanding of the ideas of truth and description.

A fourth kind, which may be alternatively interpreted as a special case of the third kind, has sometimes been described since Quine's work.

  • A paradox that is both true and false at the same time and in the same sense is called a dialetheia. In Western logics it is often assumed, following Aristotle, that no dialetheia exist, but they are sometimes accepted in Eastern traditions (e.g. in the Mohists,[12] the Gongsun Longzi,[13] and in Zen[14]) and in paraconsistent logics. It would be mere equivocation or a matter of degree, for example, to both affirm and deny that "John is here" when John is halfway through the door but it is self-contradictory simultaneously to affirm and deny the event.

In philosophy

A taste for paradox is central to the philosophies of Laozi, Zeno of Elea, Zhuangzi, Heraclitus, Bhartrhari, Meister Eckhart, Hegel, Kierkegaard, Nietzsche, and G.K. Chesterton, among many others. Søren Kierkegaard, for example, writes in the Philosophical Fragments that

But one must not think ill of the paradox, for the paradox is the passion of thought, and the thinker without the paradox is like the lover without passion: a mediocre fellow. But the ultimate potentiation of every passion is always to will its own downfall, and so it is also the ultimate passion of the understanding to will the collision, although in one way or another the collision must become its downfall. This, then, is the ultimate paradox of thought: to want to discover something that thought itself cannot think.[15]

In medicine

A paradoxical reaction to a drug is the opposite of what one would expect, such as becoming agitated by a sedative or sedated by a stimulant. Some are common and are used regularly in medicine, such as the use of stimulants such as Adderall and Ritalin in the treatment of attention deficit hyperactivity disorder (also known as ADHD) while others are rare and can be dangerous as they are not expected, such as severe agitation from a benzodiazepine.[16]

See also

References

Notes
  1. ^ "paradox". Oxford Dictionary. Oxford University Press. Retrieved 21 June 2016.
  2. ^ Bolander, Thomas (2013). "Self-Reference". The Metaphysics Research Lab, Stanford University. Retrieved 21 June 2016.
  3. ^ Smith, W. K. and Lewis, M. W. (2011). Toward a theory of paradox: A dynamic equilibrium model of organizing. Academy of Management Review, 36, pp. 381-403
  4. ^ Zhang, Y., Waldman, D. A., Han, Y., and Li, X. (2015). Paradoxical leader behaviors in people management: Antecedents and consequences. Academy of Management Journal, 58, pp. 538-566
  5. ^ David A. Waldman and David E. Bowen (2016), Learning to Be a Paradox-Savvy Leader, Academy of Management -- Perspectives, vol. 30, no. 3, 316-327, doi:10.5465/amp.2015.0070
  6. ^ Eliason, James L. (March–April 1996). "Using Paradoxes to Teach Critical Thinking in Science". Journal of College Science Teaching. 15 (5): 341–44.
  7. ^ Crossley, J.N.; Ash, C.J.; Brickhill, C.J.; Stillwell, J.C.; Williams, N.H. (1972). What is mathematical logic?. London-Oxford-New York: Oxford University Press. pp. 59–60. ISBN 0-19-888087-1. Zbl 0251.02001.
  8. ^ Skomorowska, Amira (ed.). "The Mathematical Art of M.C. Escher". Lapidarium notes. Retrieved 2013-01-22.
  9. ^ "Paradox". Free Online Dictionary, Thesaurus and Encyclopedia. Retrieved 2013-01-22.
  10. ^ Hughes, Patrick; Brecht, George (1975). Vicious Circles and Infinity - A Panoply of Paradoxes. Garden City, New York: Doubleday. pp. 1–8. ISBN 0-385-09917-7. LCCN 74-17611.
  11. ^ Quine, W.V. (1966). "The ways of paradox". The Ways of Paradox, and other essays. New York: Random House.
  12. ^ The Logicians (Warring States period),"Miscellaneous paradoxes" Stanford Encyclopedia of Philosophy
  13. ^ Graham, Angus Charles. (1990). Studies in Chinese Philosophy and Philosophical Literature, p. 334., p. 334, at Google Books
  14. ^ Chung-ying Cheng (1973) "On Zen (Ch’an) Language and Zen Paradoxes" Journal of Chinese Philosophy, V. 1 (1973) pp. 77-102
  15. ^ Kierkegaard, Søren (1844). Hong, Howard V.; Hong, Edna H. (eds.). Philosophical Fragments. Princeton University Press (published 1985). p. 37. ISBN 9780691020365.
  16. ^ Wilson MP, Pepper D, Currier GW, Holloman GH, Feifel D (February 2012). "The Psychopharmacology of Agitation: Consensus Statement of the American Association for Emergency Psychiatry Project BETA Psychopharmacology Workgroup". Western Journal of Emergency Medicine. 13 (1): 26–34. doi:10.5811/westjem.2011.9.6866. PMC 3298219.
Bibliography
  • Mark Sainsbury, 1988, Paradoxes, Cambridge: Cambridge University Press
  • William Poundstone, 1989, Labyrinths of Reason: Paradox, Puzzles, and the Frailty of Knowledge, Anchor
  • Roy Sorensen, 2005, A Brief History of the Paradox: Philosophy and the Labyrinths of the Mind, Oxford University Press
  • Patrick Hughes, 2011, Paradoxymoron: Foolish Wisdom in Words and Pictures, Reverspective

External links