صفحه نیمه‌حفاظت‌شده

ویکی‌پدیا:تحقیق دست‌اول ممنوع

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
(تغییرمسیر از ویکی‌پدیا:ترکیب)
پرش به ناوبری پرش به جستجو
فارسیEnglish

ویکی‌پدیا تحقیق یا تفکرات دست‌اول را انتشار نمی‌دهد این شامل موارد زیر می‌شود: حقایقی که هنوز چاپ نشده‌اند، استدلال‌ها، گمانه‌زنی‌ها، ایده‌ها، هرگونه تحلیل به‌چاپ‌نرسیده از داده‌های خام، و همچنین کنار هم گذاشتن مطالب چاپ‌شده به گونه‌ای که در کنار همدیگر دیدگاه خاصی را پیش برده که هیچ‌کدام از آن منابع به‌تنهایی و به‌وضوح از آن دیدگاه حمایت نکنند. به عبارت دیگر، ویکی‌پدیا محلی برای چاپ نظرها، تجربیات، یا استدلال‌های شما نیست. نقل از منابع و اجتناب از تحقیق دست‌اول پیوندی ناگسستنی با هم دارند: برای نشان دادن اینکه شما مشغول انجام تحقیق دست‌اول نیستید، واجب است که مطلبتان را به منابع معتبری ارجاع دهید که مستقیماً دربارهٔ موضوع مورد بحث صحبت بکنند و مستقیماً و بدون ابهام اطلاعات ارائه‌شده در مقاله را آن‌گونه که نوشته شده‌است تأیید کنند.

ویکی‌پدیا:تحقیق دست‌اول ممنوع یکی از سه سیاست محتواییِ اصلیِ ویکی‌پدیا است. دو سیاست دیگر ویکی‌پدیا:دیدگاه بی‌طرف و ویکی‌پدیا:تأییدپذیری‌اند. این سه سیاست به کمک هم نوع و کیفیت مطالب قابل‌قبول در فضای نام اصلی را مشخص می‌کنند؛ بنابراین، آن‌ها را نباید جدا از یکدیگر بررسی و تفسیر کرد. ویراستاران باید سعی کنند که خود را با هر سهٔ آن‌ها آشنا کنند. این سه سیاست غیرقابل مناقشه و تغییرند. یعنی اجماع کاربران یا هیچ سیاست دیگری نمی‌تواند آن‌ها را تحت‌الشعاع قرار دهد یا برتر از آن‌ها بنشیند.

تحقیق دست‌اول چیست

تحقیق دست‌اول اصطلاحی کاربردی در ویکی‌پدیا است و به مطالبی در مقاله‌ها که هنوز توسط مراجع نامدار و معتبر منتشر نشده اشاره می‌کند. در اینجا یعنی نظریه‌ها، داده‌ها، دعاوی، مفاهیم و استدلال‌ها و دیدگاه‌های منتشر نشده یا هر تفسیر، واکاوی یا تولید جدیدی از داده‌ها، بیانات، مفاهیم و استدلال‌هایی که به قول یکی از بنیانگذاران ویکی‌پدیا، جیمبو ویلز، به معنی «بازخوانی‌ای نوین یا تفسیر تاریخی جدیدی» است. تحقیق دست‌اول همچنین شامل اصطلاح‌سازی‌های چاپ‌نشده و هرگونه تحلیل یا ترکیب مطالب چاپ‌شده به نحوی که به نظر آید که در راستای پیشبرد موضع خاصی‌است، می‌شود. مطالبی که به مقاله‌ها افزوده می‌شود باید مستقیماً و واضحاً توسط مراجع یاد شده در مقاله تأیید شود.

نکته: استفاده از منبع اولیه الزاماً به معنی تحقیق دست اول نیست.

منابع

تحقیقی که شامل جمع‌آوری و مرتب کردن مطالب از منابع موجود است، در صورتی که با سیاست‌های ویکی‌پدیا سازگار باشد، تشویق می‌شود؛ به این کار «تحقیق بر پایه منابع» گفته می‌شود، و جهت نوشتن یک دانشنامه ضروری است؛ ولی مواظب باشید که فرای آنچه در منابع آمده را ذکر نکنید، یا آن‌ها را از طُرُقی که مقصود منبع نبوده به یکدیگر مرتبط نکنید. نقل مطالب بدون توجه به محتوای کلی آن نیز مجاز نیست. به‌صورت خلاصه، به آنچه منابع گفته‌اند بچسبید.

اگر در مورد موضوعی، هیچ منبع معتبر شخص سومی موجود نیست، ویکی‌پدیا نباید در آن مورد مقاله‌ای داشته باشد.

منابع معتبر

هر مطلبی که به چالش کشیده شود، یا احتمال به چالش کشیده شدن آن باشد، لازم است که توسط یک منبع معتبر حمایت شود. مطالبی که برای آن‌ها منبع معتبر نتوان یافت تحقیق دست اول به حساب می‌آیند. تنها راهی که می‌توانید نشان دهید که ویرایش شما تحقیق دست اول نیست ارائهٔ منبع چاپ‌شده معتبری است که شامل مطالب یکسان است. حتی اگر مطالب شما منابع خوبی داشته باشند، اگر آن‌ها را به گونه‌ای استفاده کنید که مستقیماً و بدون ابهام آنچه به آن‌ها نسبت می‌دهید را ذکر نکرده باشند، نوشته شما تحقیق دست اول به حساب می‌آید.

منابع اطمینان‌پذیر منابع معتبر چاپ‌شده‌ای‌ هستند که فرایند قابل اطمینانی را برای چاپ طی کرده‌اند. معمولاً نویسندگانشان معتمد تلقی می‌شوند و در زمینهٔ مورد بحث صاحب صلاحیتند. میزان اطمینان‌پذیری یک منبع بستگی به شرایط دارد. آنچه در مبحثی قابل اطمینان است، ممکن است در مبحثی دیگر چنین نباشد. به طور کلی معتمدترین منابع ژورنال‌های دارای بازبینی دقیق مطالب،[۱] کتاب‌های چاپ شده توسط انتشارات دانشگاهی، روزنامه‌های معروف کثیرالانتشار، مجله‌ها و ژورنال‌های چاپ ناشران، معتبرند. چیزی که میان همهٔ اینها مشترک است، فرایندی است که مطلب از زمان نوشته شدن تا تأیید برای چاپ طی می‌کند. به عنوان یک قاعدهٔ سرانگشتی هرچقدر تعداد افرادی که در بررسی واقعیت‌ها و امور حقوقی و قضایی و تدقیق در نوشتارها دخیلند بیشتر باشد منبع معتبرتر است. مطالبی که خود چاپ کرده‌اند معمولاً قابل‌اطمینان به حساب نمی‌آیند. لیکن استثناءهایی هم وجود دارد که آن‌ها را می‌توانید در این بخش بیابید. هر مطلب بدون منبعی را می‌توان حذف کرد و در زندگی‌نامه‌های زندگان هر مطلب ستیزه‌جویانهٔ بی‌منبع یا با ارجاع ضعیف باید بلافاصله حذف شود.

استفاده از منابع

جملات یک مقاله باید به منابع اثبات‌پذیر ارجاع داده شده باشد. جملات مقالات ویکی‌پدیا عموماً نباید بر بخش‌هایی از منبع که ناواضح، متناقض یا بر اشارات گذرا آن بنا شود. اگر بخشی از منبع به چند طریق خوانده یا تفسیر می‌شود، یا باید منبع دقیقاً ذکر شود، یا اینکه از آن اجتناب شود. زمانی که بحثی طولانی در یک منبع را خلاصه می‌کنید، آن خلاصه باید بازتاب دهنده خلاصه نویسنده باشد. استنتاج هایی که دقیقاً در متن به آن‌ها اشاره نشده یا به‌صورت واضحی بیان نشده‌اند، مستقل از اینکه منبع چه باشد، باید اجتناب شود. بسیار مهم است که از منابعی استفاده کنید که به موضوع مورد بحث مربوط باشند، و هنگام بازنویسی به معنی جملات آنگونه که در داخل متن و در کنار جملات دیگر معنی می‌دهند، توجه کنید.

ترکیب چاپ‌نشدهٔ مطالب چاپ‌شده

کنار هم گذاشتن و ترکیب زمانی اتفاق می‌افتد که یک ویرایشگر منابع مختلف را بگونه‌ای کنار هم قرار می‌دهد که به نتیجه‌ای جدید که در هیچکدام از منابع نیامده‌است می‌رسد. به طور مشابه از ترکیب کردن بخش‌های مختلف یک منبع برای رسیدن به نتیجه‌ای که در آن منبع نیامده‌است پرهیز کنید. حتی اگر مطالب توسط منابع معتبر چاپ شده باشند، نباید بگونه‌ای در کنار هم چیده شوند که باعث ایجاد تحقیق دست اول شود. به عنوان مثال تحقیق دست اول هنگامی که منابع به صورت واضح به نتیجه یکسانی نرسیده باشند، یا اینکه به موضوع مقاله مربوط نباشند اتفاق می‌افتد. خلاصه کردن منابع بدون تغییر معنی آن تحقیق دست اول نیست، بلکه ویرایشگری خوب است. بهترین روش نوشتن مقالات در ویکی‌پدیا این است که اطلاعات را از منابع معتبر جمع کرده و آن‌ها را از زبان خودمان بازنویسی کنیم، ولی باید به قصد اولیه نویسندگان وفادار ماند، و هر ادعا را به منبعی که به صورت آشکار آن ادعا را می‌کند نسبت داد.

ویراستاران معمولاً به اشتباه فکر می‌کنند که اگر الف یک منبع موثق چاپ‌شده باشد و ب هم یک منبع موثق چاپ‌شده باشد، آنگاه می‌توان این دو را ترکیب کرده و موضع پ را پیش برد؛ ولی باید توجه داشت که این مثالی از ترکیب چاپ‌نشدهٔ مطالب چاپ‌شده به منظور پیشبرد یک دیدگاه خاص است و تحقیق دست‌اول به حساب می‌آید. «الف و ب پس آنگاه پ» تنها هنگامی قابل قبول است که یک منبع موثق چاپ‌شده این استدلال را در مورد موضوع مقاله به کار برده باشد.

به عنوان مثال، فرض کنید مقاله‌ای چنین بیان می‌کند:

بگفته احمد، علی با کپی کردن منابع از کتاب دیگری مرتکب دستبرد فکری شده‌است. علی این اتهام را رد کرده، و می‌گوید که استفاده از کتب دیگر جهت یافتن منابع جدید در بین محققین رسمی پذیرفته شده می‌باشد.

تا اینجا مشکلی نیست. حال فرض کنید شخص دیگری بعد از دو جمله بالا مطلب زیر را اضافه کند:

اگر ادعای علی در مورد نگاه کردن با منابع اولیه غلط باشد، این متضاد نحوه رفتار پذیرفته شده در کتابچه راهنمای «نوشتن با منابع» چاپ دانشگاه هاروارد می‌شود زیرا این دفترچه نویسنده را ملزم می‌داند که منابع اولیه را نگاه کند. البته این کتابچه این کار را دستبرد فکری نامگذاری نمی‌کند. در واقع بر اساس تعریف این کتابچه، دستبرد فکری استفاده از اطلاعات، ایده‌ها، کلمات یا ساختار یک منبع است بدون اینکه به آن‌ها ارجاع داده شود می‌باشد.

تمامی قطعه بالا تحقیق دست اول است، زیرا دیدگاه ویرایشگر را مبنی بر اینکه بر اساس تعریف کتابچه راهنمای «نوشتن با منابع» از دستبرد فکری، علی مرتکب آن نشده را بیان می‌کند. جهت سازگار سازی قطعه بالا با این سیاست ویکی‌پدیا، منبع معتبری نیاز است که به‌صورت مشخص درباره دعوای بین احمد و علی صحبت کند و دقیقاً به همین نکته درباره کتابچه راهنمای «نوشتن با منابع» هاروارد و دستبرد فکری اشاره کند. به عبارت دیگر، آن تحلیل خاص باید توسط یک منبع معتبر در ارتباط با موضوع مورد بحث به چاپ رسیده باشد، قبل از اینکه در ویکی‌پدیا به چاپ برسد.

اگر شما قادر به اثبات چیزی هستید که قلیلی یا هیچ فردی به آن اعتقاد ندارد، ویکیپدیا محل مناسب برای چاپ آن نیست؛ ولی همین که اثباتی در مکان‌های معتبر دیگر ارائه شده و مورد بحث قرار گرفت، می‌توان آن را به ویکیپدیا اضافه کرد. ویکی‌پدیا:اثبات‌پذیری را ببینید.

سیاست «تحقیق دست‌اول ممنوع» مانع از انجام محاسبات ساده (مانند جمع و تفریق اعداد، گرد کردن آن‌ها، محاسبه درصدها، تبدیل واحدها، کشیدن نمودار، یا محاسبه سن یک فرد) نمی‌شود. اینگونه اطلاعات را می‌توان محاسبه کرد و به مقالات افزود حتی اگر در منابع دست دوم موجود نباشند لیکن این امر باید به گونه‌ای باشد که نه اهمیت و برجستگی داده‌ها تغییر کند و نه نیازی به فرض جدیدی خارج از آنچه در منبع ذکر شده‌است باشد. مثلاً اگر منبع چاپ‌شده شمار آراء داده‌شده به یک نامزد در انتخابات را ارائه کرده باشد نوشتن درصد آرا در کنار شمار آن‌ها به شرطی که محاسبه‌ای ساده باشد و تمام آرا از یک منبع اخذ شده باشد تحقیق دست‌اول نیست. استنتاج‌هایی از این دست نباید به گونه‌ای باشند که در جهت پیشبرد موضعی خاص باشند و همچنین نباید بر اساس مطالبِ منابعی باشند که در ارتباط با موضوع دیگری به چاپ رسیده‌اند.

ارجاع به خودتان

این سیاست ویکیپدیا ویرایشگران متخصص را از اضافه کردن اطلاعاتشان به ویکیپدیا نهی نمی‌کند، ولی آن‌ها را از استفاده از اطلاعات شخصی شان بدون ارجاع به منابع شان نهی می‌کند. اگر ویرایشگری نتایج تحقیقش را توسط انتشارات معتبری چاپ کرده، می‌تواند آن موضوع را به صورت سوم شخص وارد کرده و به آن منبع ارجاع بدهد مشروط به اینکه در حین انجام این کار به سیاست دیدگاه بی‌طرف وفادار بماند.

البته باید توجه شود که ویرایش مقالات مربوط به شما یا خویشاوندان شما بشدت مکروه بحساب می‌آید، و شما تشویق می‌شوید که هرگونه ویرایش را در صفحات بحث مطرح کنید.

عکس‌های دست‌اول

به خاطر قوانین حق تکثیر شماری از کشورها و رابطهٔ آن با تألیف یک دانشنامهٔ آزاد، تعداد تصاویر عرصهٔ عمومی قابل استفادهٔ ما نسبتاً اندک است. تصاویر، نقاشی‌ها و عکس‌های ویراستاران ویکی‌پدیا این جای خالی را پر می‌کند و ویکی‌نویسان تشویق به گرفتن عکس و کشیدن نگاره‌ها و تصاویر و بارگذاری و انتشار آن‌ها تحت مجوز مستندات آزاد گنو یا سایر مجوزهای آزاد، برای پربارتر کردن مقاله‌ها، می‌شوند. عکس‌های تولید شده توسط کاربران ویکی‌پدیا مصداق تحقیق دست اول به حساب نمی‌آیند تا زمانی که نظرات و استدلال‌های جدیدی ارائه نمی‌کنند. به عبارت دیگر عکس‌ها نباید پیش برنده دیدگاهی که خود تحقیق دست اول به حساب می‌آید باشند.

تصاویری که مصداق تحقیق دست اول هستند نباید در ویکیپدیا استفاده شوند. دستکاری ویراستاران در عکس‌ها به منظور مخدوش کردن واقعیات یا مواضعی است که عکس نشان می‌دهد قابل قبول نیست. اگر چنین شود و دست‌کاری در عکس ارزش دانشنامه‌ای آن را زیر سؤال ببرد باید نامزد حذف شود. عکس‌هایی که تحقیق دست‌اول محسوب می‌شوند به هیچ وجه نباید بارگذاشته شوند: مثالی از این عکس‌ها اتم هیدروژن است که چند ذرهٔ اضافه در اطراف هستهٔ آن نمایش داده شده‌است و در راستای نظریه‌های بارگذارنده است.

منابع اولیه، ثانویه و ثالثیه

مقالات ویکی‌پدیا باید به صورت عمده‌ای بر منابع چاپی ثانویه و تا حد کمتری، ثالثیه یا اولیه تکیه کنند. برای اثبات سرشناسی یک موضوع به منابع ثانویه یا ثالثیه نیاز است و باید از تفسیرهای بدیع از منابع اولیه اجتناب کرد. تمامی ادعاهای تفسیری یا تحلیلی از منابع دست اول باید به یک منبع منبع دست دوم (ثانویه) ارجاع داده شود و نباید تحلیل دست اول از منبع اولیه توسط کاربران ویکی‌پدیا انجام شود.

منبع دهی مناسب می‌تواند مسئله پیچیده‌ای باشد و اینها قواعد کلی هستند. تشخیص اینکه منابع اولیه، ثانویه یا ثالثیه در هر موضوع مورد اشاره مناسب باشند، بستگی به قضاوت ویرایشی خوب و عقل سلیم دارد، و باید در صفحات گفتگوی مقالات درباره‌اش بحث شود. یک منبع می‌تواند برای یک ادعا اولیه باشد اما برای ادعایی دیگر ثانویه؛ و منابع می‌توانند هم شامل مطالب منبع اولیه هم شامل مطالب منبع ثانویه برای یک گزاره یکسان باشند. برای روشن کردن منظور این سیاست، منابع اولیه، ثانویه و ثالثیه به شرح زیر تعریف شده‌اند:[۲]

  • منابع دست اول (منابع اولیه) موارد اولیه (original materials) نزدیک به یک واقعه یا منابع نوشته شده توسط افرادی مستقیماً درگیر در موضوع هستند. این منابع دیدگاهی از درون در مورد رخداد، برهه‌ای تاریخی، اثری هنری، تصمیمی سیاسی و غیره ارائه می‌دهند. منابع اولیه ممکن است منابع مستقل یا منابع شخص ثالث ‏(en) باشد یا نباشد. مثلاً گزارش شاهد عینی یک تصادف و همچنین خلاصهٔ سخنرانی یک رئیس‌جمهور که توسط دفتر وی منتشر می‌شود، مقاله علمی که نتایج آزمایش‌های جدید انجام شده توسط نویسنده اش را گزارش می‌کند و اسناد تاریخی نظیر گزارش‌های روزانه، منابع اولیه‌اند. منابع اولیه اطلاعات یا داده‌ها را عرضه می‌کنند نظیر: مثل مصنوعات و اشیاء باستان‌شناختی؛ نتایج سرشماری؛ فیلم ویدئو یا رونوشت نظارتی؛ گزارش استماع‌های دادرسی، محاکمه‌های قضایی یا مصاحبه‌ها؛ گزارش‌های بازجویی و آگاهی، دادرسی و لوایح دفاعی در هر کشور (شامل اسناد مرتبط با دادگاه یا هر یک از اشخاص درگیر در محاکمه، نوشته شده یا منتشر شده توسط هر یک از اشخاص درگیر پیش، حین و پس از محکمه)؛ سرمقاله‌ها، ستون‌ها، وبلاگ‌ها، یادداشت روزها یا (بسته به زمینه) مصاحبه‌ها؛ نتایج جدول‌بندی شدهٔ آمارگیری‌ها و پرسشنامه‌ها؛ آثار فلسفی اولیه؛ متون مقدس مذهبی؛ آثار قدیمی، حتی اگر نوشته‌های از دست‌رفته پیشین را ذکر کرده باشند؛ الواح معبد؛ اسناد و گزارشات آزمایشگاهی (نظیر پزشکی قانونی) یا مشاهدات بازرسان؛ اسناد مشاهدات میدانی؛ آثار هنری یا تخیلی مانند اشعار، نمایشنامه‌ها، رمان‌ها، تصاویر متحرک، ویدیوها، و برنامه‌های تلویزیونی.[۳]
سیاست ما: منابع اولیه که توسط انتشارات معتبری (مانند انتشارات دانشگاهی یا یک روزنامه وزین) چاپ شده‌اند، چنانچه در تعارض با سیاست دیگری نباشد، ممکن است در ویکی‌پدیا استفاده شوند، ولی ضروری است که این کار باید با احتیاط انجام شود، زیرا سوءاستفاده از منابع اولیه آسان است. (رجوع کنید ویکی‌پدیا:تأییدپذیری#ادعاهای بزرگ منابع قوی می‌طلبند) هر گونه تفسیری از یک منبع اولیه نیازمند یک منبع ثانویه معتبر است که آن تفسیر را بیان کند. یک منبع اولیه فقط می‌تواند برای بیان توصیفی بی‌پرده و سرراست از واقعیت‌هایی به کار رود که هر فرد تحصیل کرده‌ای با دسترسی به آن منبع اولیه، ولی بدون دانش تخصصی اضافی، بتواند آن واقعیت‌ها را تأیید کند. به عنوان مثال، مقاله‌ای که دربارهٔ یک رمان است می‌تواند بخش‌هایی از رمان را نقل کند که طرح کلی آن را نشان دهد، ولی هرگونه تفسیر این قطعه‌ها نیازمند منبع دست دوم است. نکنید: موضوعات یافت شده در یک منبع اولیه را خودتان تجزیه و تحلیل، ارزیابی، تفسیر یا ترکیب نکنید، به جای آن به منابع معتبر دست دوم که این کار را کرده‌اند ارجاع دهید. یک مقاله کامل را بر پایه منابع اولیه بنا نکنید و دربارهٔ ایجاد بخش‌هایی بزرگ برمبنای آنها محتاط باشید. موضوع بدون منبع از تجربیات شخصی خودتان را اضافه نکنید زیرا این باعث می‌شود ویکی به یک منبع اولیه از آن موضوع تبدیل شود. احتیاط بیشتری را دربارهٔ استفاده از منابع اولیه‌ای که دربارهٔ افراد زنده هستند به کار ببندید، ببینید رهنمود: ویکی‌پدیا:زندگی‌نامه زندگان#از بد به کار بردن منابع اولیه پرهیز کنید (En).
  • منابع دست دوم (منابع ثانویه) به تحلیل، تعمیم، واکاوی، ترکیب، تفسیر یا ارزیابی منابع اولیه می‌پردازند. این منابع حداقل یک مرحله از اتفاقات دور هستند. این منابع توسط دانشگاهیان، روزنامه‌نگاران و محققان دیگر، و مقاله‌ها و کتاب‌هایی‌اند که تولید می‌شوند. توصیف یک روزنامه‌نگار از تصادف اتومبیلی که خود ندیده‌است یا تحلیل و تفسیر وی از سخنرانی رهبری منابع ثانویه‌اند.
سیاست ما: مقالات ویکی‌پدیا باید معمولاً بر منابع ثانویه تکیه داشته باشند. این مقالات می‌تواند حاوی ادعاهای تحلیلی، ترکیبی، تفسیری، توضیحی یا ارزشی باشند تا زمانی که در یک منبع معتبر ذکر شده باشند.
  • منابع دست سوم (منابع ثالثیه) آثار چاپ شده‌ای هستند که به صورت عمده‌ای به خلاصه‌سازی و جمع‌آوری منابع ثانویه می‌پردازند. این دسته از منابع شامل دانشنامه‌ها، و از جمله خود ویکی‌پدیا می‌شود. خیلی از کتب درسی مقدماتی در سطح لیسانس نیز ممکن است تا حدی که به جمع‌بندی منابع ثانویه می‌پردازند، منبع ثالثیه در نظر گرفته شوند.
سیاست ما: منابع ثالثیه (دست سوم) می‌توانند در فراهم کردن خلاصه‌هایی از موضوعاتی که در کثیری از منابع اولیه و ثانویه پوشش داده شده‌اند، مفید باشند. برخی از منابع ثالثیه ممکن است از بقیه قابل اطمینان تر باشند، و درون هر منبع ثالثیه برخی مقالات ممکن است از بقیه قابل اطمینان تر باشند. جهت ارزیابی میزان قابل اطمینان بودن منابع اثبات‌پذیری#منابع را ببینید.

اساس گنجاندن مطالب در ویکی‌پدیا اثبات‌پذیری است نه حقانیت. یعنی ما چیزی را گزارش کنیم که منابع موثق به چاپ رسانیده‌اند، چه ما آن منابع را دقیق بدانیم، چه نه. برای اجتناب از هرگونه پژوهش دست‌اول و نیز برای کمک به ارتقای سطح مقاله‌های ویکی‌پدیا، هر مطلب برگرفته از منبعی دست‌اول و نیز هرگونه تعمیم، تحلیل، ترکیب، تفسیر یا ارزیابی اطلاعات یا داده‌ها باید توسط انتشارات مستقل، مورد اعتماد و معروفی به چاپ رسیده باشد (یعنی خود-چاپ کرده نباشد) و از طریق وب یا کتابخانه‌ای عمومی در دسترس باشد. بسیار اهمیت دارد که منابعتان را به دقت و درستی یاد کنید تا خوانندگان بتوانند منابع شما را یافته و خود را قانع کنند که ویکی‌پدیا از منابع به‌درستی استفاده کرده‌است.

منبع دهی می‌تواند موضوع پیچیده‌ای باشد، و آنچه در بالا آمده فقط قوانین کلی است. تصمیم اینکه آیا استفاده از یک منبع اولیه، ثانویه یا ثالثیه مناسب‌تر است باید به صورت مورد به مورد در صفحه بحث بررسی شده و از حس عام، و قضاوت خوب ویرایشگری در تصمیم‌گیری استفاده کرد یا از ویکی‌پدیا:تابلوی اعلانات منابع معتبر کمک گرفت.

سیاست‌های مرتبط

اثبات‌پذیری

اساسِ گنجاندن مطالب در ویکی‌پدیا اثبات‌پذیری است نه حقانیت. این سیاست به همراه اثبات‌پذیری در تأیید همدیگر و در جهت گنجاندن آن دسته از اظهاراتی (از قبیل تعمیم، تحلیل، ترکیب، تفسیر یا ارزیابی اطلاعات یا داده‌ها) است که توسط انتشارات مستقل، مورد اعتماد و معروفی به چاپ رسیده باشد.

دیدگاه بی‌طرف

ممنوعیت تحقیق دست اول امکان ورود نظر شخصی ویرایشگران به مقالات را محدود می‌کند. بعلاوه با تأکید بر ارائه مطالبی که توسط محققین دیگر تهیه شده‌است، این سیاست در عمل، باعث پوشش نظرات بیشتری می‌شود. بدین سان این سیاست در جهت تقویت سیاست دیدگاه بی‌طرف عمل می‌کند. خیلی وقت‌ها اتفاق می‌افتد که چندین دیدگاه تثبیت شده درباره یک موضوع وجود دارد، و هیچ دیدگاهی حرف آخر را نمی‌زند، مستقل از اینکه چقدر محققانه باشد. وظیفه ویرایشگران ویکی‌پدیا این نیست که تمامی دیدگاه‌های مختلف را مورد تحقیق قرار دهند؛ ولی وظیفه آن‌ها است که هنگام اضافه کردن یک دیدگاه خاص به مقالات، پیش زمینه لازم در مورد نحوه دید را فراهم آورده، میزان استقبال از این دیدگاه را بیان کرده، و ذکر کنند که آیا گروه اکثریتی به آن اعتقاد دارند یا گروه اقلیتی.

گنجاندن دیدگاهی که توسط عده بسیار قلیلی پذیرفته شده‌است می‌تواند تحقیق دست اول به حساب بیاید. جیمبو ویلز، از بنیانگذاران ویکی‌پدیا، در این مورد می‌گوید:

  • اگر نظر شما در اکثریت است، آنگاه باید آسان باشد که منبعی را که مورد قبول عامه کاربران است برای آن پیدا کنید.
  • اگر نظر شما در اقلیت برجسته‌ای است، آنگاه باید آسان باشد که افراد برجسته‌ای را که به آن اعتقاد دارند نام ببرید.
  • اگر نظر شما در اقلیت خیلی کوچک است، آنگاه مستقل از اینکه درست است یا نه، چه بتوانید آن را اثبات کنید چه نه، نباید در ویکی‌پدیا قرار بگیرد، مگر شاید در یک مقاله فرعی. ویکی‌پدیا محلی برای چاپ تحقیق دست اول نیست.

چرا جای تحقیق دست‌اول اینجا نیست

انگیزهٔ اصلی پشت سیاست تحقیق دست‌اول ممنوع مبارزه با یک معضل واقعی بود: افرادی با نظریه‌های شخصی‌ای که تنها عدهٔ کمی آن را جدی می‌گیرند از ویکی‌پدیا به عنوان تریبونی برای سخن‌پراکنی و تبلیغ نظریاتشان استفاده کنند و دنبال جذب پِیرُوْ باشند. واضح است که جای این گونه مطالب در ویکی‌پدیا نیست؛ ولی مانع‌شدن از آوردن آن‌ها با توسل به سایر سیاستها آسان نیست. چون این گونه افراد به انتشارات و مقاله‌های بی‌نام‌ونشان و غیرمعتبر خودشان ارجاع می‌دهند و از این رو آن را اثبات‌پذیر (یعنی قابل بررسی) می‌نمایند و نظریاتی اتخاذ می‌کنند که ابطال‌پذیر نیست. اما دقیقاً به این علت که عامهٔ متخصصان کار آن‌ها را جدی نمی‌گیرند، این نظریه‌پردازان موفق به چاپ مطالبشان در ژورنالهای معتبر و نامدار نمی‌شوند؛ بنابراین ما می‌توانیم این قانون را اعمال کنیم.

گرچه انگیزهٔ اصلی پشت این سیاست جلوگیری از آوردن این نظریات کذایی بود، اما اگر که شامل حال تمام ویراستاران شود شهرت ما را هم به چند صورت خیلی مهم تثبیت می‌کند:

  1. وظیفهٔ ویکی‌پدیا در قبال خوانندگانش این‌است که اطلاعاتی که ایشان می‌خوانند قابل‌اطمینان و مُوَثّق باشد؛ بنابراین ما تنها به منابع چاپ شدهٔ معتبر و مُوَثّق تکیه می‌کنیم. برای کسب اطلاع از چگونگی قضاوت پیرامون وثوق و اطمینان‌پذیری منابع به ویکی‌پدیا:منابع معتبر رجوع کنید.
  2. مراجع معتبر به خواننده منابعی معرفی می‌کنند که با رجوع به آن‌ها می‌تواند پژوهش شخصی خود را به کمک آن‌ها پی بگیرد. فراموش نکنیم کسانی هستند که برای تحقیق پیرامون موضوعی در قدم اول به یک دانشنامه رجوع می‌کنند، نه در قدم آخر.
  3. تکیه بر منابع موثق و قابل ارجاع به ایضاح این نکته که همهٔ دیدگاهها در مقاله مطرح شده‌اند کمک می‌کند و از این رو به بی‌طرفانه شدن مقاله بر اساس سیاست وپ:دبط مدد می‌رساند.
  4. تکیه بر منابع معتبر ممکن است افراد را به مشارکت تشویق کند. مثلاً اگر کسی منبع مهمی را می‌شناسد که در مقاله از آن بهره گرفته نشده‌است، ممکن است با اطمینان و طیب‌ِخاطر بیشتری آن مطالب مهم را در مقاله بگنجاند.

محاسبه‌های سرراست

محاسبه‌های سرراست تحقیق دست اول حساب نمی‌شوند، به شرطی که بین کاربران اجماع شده باشد که نتیجه محاسبه واضح، درست و بازتاب معناداری از منابع است. چهار عمل اصلی، مثل جمع زدن اعداد یا حساب کردن سن شخص نمونه‌هایی از محاسبه‌های سرراست اند. رده:الگو:تبدیل را نیز ببینید.

جستارهای وابسته

یادداشت‌ها

  1. peer reviewed
  2. This University of Maryland library page provides typical examples of primary, secondary and tertiary sources. Retrieved 07/26/2013.
  3. برای تعریف می‌توانید به این منابع مراجعه کنید:
    • The University of Nevada, Reno Libraries define primary sources as providing "an inside view of a particular event". They offer as examples: original documents, such as autobiographies, diaries, e-mail, interviews, letters, minutes, news film footage, official records, photographs, raw research data, and speeches; creative works, such as art, drama, films, music, novels, poetry; and relics or artifacts, such as buildings, clothing, DNA, furniture, jewelry, pottery.
    • The University of California, Berkeley library offers this definition: "Primary sources enable the researcher to get as close as possible to what actually happened during an historical event or time period. Primary sources were either created during the time period being studied, or were created at a later date by a participant in the events being studied (as in the case of memoirs) and they reflect the individual viewpoint of a participant or observer."
    • Duke University, Libraries offers this definition: "A primary source is a first-hand account of an event. Primary sources may include newspaper articles, letters, diaries, interviews, laws, reports of government commissions, and many other types of documents."

Outside of Wikipedia, original research is a key part of scholarly work. However, Wikipedia editors must not base their contributions on their own original research. Wikipedia editors must base their contributions on reliable, published sources.

Wikipedia articles must not contain original research. The phrase "original research" (OR) is used on Wikipedia to refer to material—such as facts, allegations, and ideas—for which no reliable, published sources exist.[a] This includes any analysis or synthesis of published material that serves to reach or imply a conclusion not stated by the sources. To demonstrate that you are not adding OR, you must be able to cite reliable, published sources that are directly related to the topic of the article, and directly support the material being presented. (This policy of no original research does not apply to talk pages and other pages which evaluate article content and sources, such as deletion discussions or policy noticeboards.)

The prohibition against OR means that all material added to articles must be attributable to a reliable, published source, even if not actually attributed.[a] The verifiability policy says that an inline citation to a reliable source must be provided for all quotations, and for anything challenged or likely to be challenged—but a source must exist even for material that is never challenged. For example: the statement "the capital of France is Paris" needs no source, nor is it original research, because it's not something you thought up and it is so easily verifiable that no one is likely to object to it; we know that sources exist for it even if they are not cited. The statement is attributable, even if not attributed.

Despite the need to attribute content to reliable sources, you must not plagiarize them or violate their copyrights. Rewriting source material in your own words, while substantially retaining the meaning of the references, is not considered to be original research.

"No original research" (NOR) is one of three core content policies that, along with Neutral point of view and Verifiability, determines the type and quality of material acceptable in articles. Because these policies work in harmony, they should not be interpreted in isolation from one another, and editors should familiarize themselves with all three. For questions about whether any particular edit constitutes original research, see the NOR noticeboard.

Using sources

Research that consists of collecting and organizing material from existing sources within the provisions of this and other content policies is fundamental to writing an encyclopedia. The best practice is to research the most reliable sources on the topic and summarize what they say in your own words, with each statement in the article attributable to a source that makes that statement explicitly. Source material should be carefully summarized or rephrased without changing its meaning or implication. Take care not to go beyond what is expressed in the sources, or to use them in ways inconsistent with the intention of the source, such as using material out of context. In short, stick to the sources.

If no reliable independent sources can be found on a topic, Wikipedia should not have an article about it. If you discover something new, Wikipedia is not the place to announce such a discovery.

Reliable sources

Any material that is challenged or likely to be challenged must be supported by a reliable source. Material for which no reliable source can be found is considered original research. The only way you can show your edit is not original research is to cite a reliable published source that contains the same material. Even with well-sourced material, if you use it out of context, or to reach or imply a conclusion not directly and explicitly supported by the source, you are engaging in original research; see below.

In general, the most reliable sources are:

  • Peer-reviewed journals
  • Books published by university presses
  • University-level textbooks
  • Magazines, journals, and books published by respected publishing houses
  • Mainstream newspapers

As a rule of thumb, the more people engaged in checking facts, analyzing legal issues, and scrutinizing the writing, the more reliable the publication. Self-published material, whether on paper or online, is generally not regarded as reliable, but see self-published sources for exceptions.

Information in an article must be verifiable in the references cited. In general, article statements should not rely on unclear or inconsistent passages, or on passing comments. Passages open to multiple interpretations should be precisely cited or avoided. A summary of extensive discussion should reflect the conclusions of the source. Drawing conclusions not evident in the reference is original research regardless of the type of source. It is important that references be cited in context and on topic.

Primary, secondary and tertiary sources

Wikipedia articles should be based on reliable, published secondary sources and, to a lesser extent, on tertiary sources and primary sources. Secondary or tertiary sources are needed to establish the topic's notability and to avoid novel interpretations of primary sources. All analyses and interpretive or synthetic claims about primary sources must be referenced to a secondary or tertiary source, and must not be an original analysis of the primary-source material by Wikipedia editors.

Appropriate sourcing can be a complicated issue, and these are general rules. Deciding whether primary, secondary, or tertiary sources are appropriate in any given instance is a matter of good editorial judgment and common sense, and should be discussed on article talk pages. A source may be considered primary for one statement but secondary for a different one, and sources can contain both primary and secondary source material for the same statement. For the purposes of this policy, primary, secondary and tertiary sources are defined as follows:[b]

  • Primary sources are original materials that are close to an event, and are often accounts written by people who are directly involved. They offer an insider's view of an event, a period of history, a work of art, a political decision, and so on. Primary sources may or may not be independent sources. An account of a traffic incident written by a witness is a primary source of information about the event; similarly, a scientific paper documenting a new experiment conducted by the author is a primary source on the outcome of that experiment. Historical documents such as diaries are primary sources.[c]
    Policy: Unless restricted by another policy, primary sources that have been reputably published may be used in Wikipedia, but only with care, because it is easy to misuse them.[d] Any interpretation of primary source material requires a reliable secondary source for that interpretation. A primary source may be used on Wikipedia only to make straightforward, descriptive statements of facts that can be verified by any educated person with access to the primary source but without further, specialized knowledge. For example, an article about a novel may cite passages to describe the plot, but any interpretation needs a secondary source.
    • Do not analyze, evaluate, interpret, or synthesize material found in a primary source yourself; instead, refer to reliable secondary sources that do so.
    • Do not base an entire article on primary sources, and be cautious about basing large passages on them.
    • Do not add unsourced material from your personal experience, because that would make Wikipedia a primary source of that material. Use extra caution when handling primary sources about living people; see WP:Biographies of living persons § Avoid misuse of primary sources, which is policy.

  • A secondary source provides an author's own thinking based on primary sources, generally at least one step removed from an event. It contains an author's analysis, evaluation, interpretation, or synthesis of the facts, evidence, concepts, and ideas taken from primary sources. Secondary sources are not necessarily independent sources. They rely on primary sources for their material, making analytic or evaluative claims about them.[e] For example, a review article that analyzes research papers in a field is a secondary source for the research.[f] Whether a source is primary or secondary depends on context. A book by a military historian about the Second World War might be a secondary source about the war, but where it includes details of the author's own war experiences, it would be a primary source about those experiences. A book review too can be an opinion, summary or scholarly review.[g]
    Policy: Wikipedia articles usually rely on material from reliable secondary sources. Articles may make an analytic, evaluative, interpretive, or synthetic claim only if that has been published by a reliable secondary source.
  • Tertiary sources are publications such as encyclopedias and other compendia that summarize primary and secondary sources. Wikipedia is to be a tertiary source.[h] Many introductory undergraduate-level textbooks are regarded as tertiary sources because they sum up multiple secondary sources.
    Policy: Reliable tertiary sources can be helpful in providing broad summaries of topics that involve many primary and secondary sources, and may be helpful in evaluating due weight, especially when primary or secondary sources contradict each other. Some tertiary sources are more reliable than others, and within any given tertiary source, some entries may be more reliable than others. Wikipedia articles may not be used as tertiary sources in other Wikipedia articles, but are sometimes used as primary sources in articles about Wikipedia itself (see Category:Wikipedia and Category:WikiProject Wikipedia articles).

Synthesis of published material

Do not combine material from multiple sources to reach or imply a conclusion not explicitly stated by any of the sources. Similarly, do not combine different parts of one source to reach or imply a conclusion not explicitly stated by the source. If one reliable source says A, and another reliable source says B, do not join A and B together to imply a conclusion C that is not mentioned by either of the sources. This would be improper editorial synthesis of published material to imply a new conclusion, which is original research performed by an editor here.[i] "A and B, therefore C" is acceptable only if a reliable source has published the same argument in relation to the topic of the article. If a single source says "A" in one context, and "B" in another, without connecting them, and does not provide an argument of "therefore C", then "therefore C" cannot be used in any article.

Here are two sentences showing simple examples of improper editorial synthesis. In the first sentence, both parts of the sentence may be reliably sourced, but they have been combined to imply that the UN has failed to maintain world peace. If no reliable source has combined the material in this way, it is original research.

☒N The United Nations' stated objective is to maintain international peace and security, but since its creation there have been 160 wars throughout the world.

In this second sentence, the opposite is implied using the same material, illustrating how easily material can be manipulated when the sources are not adhered to:

☒N The United Nations' stated objective is to maintain international peace and security, and since its creation there have been only 160 wars throughout the world.

Here are two paragraphs showing more complex examples of editorial synthesis. They are based on an actual Wikipedia article about a dispute between two authors, here called Smith and Jones. This first paragraph is fine, because each of the sentences is carefully sourced, using a source that refers to the same dispute:

☑Y Smith stated that Jones committed plagiarism by copying references from another author's book. Jones responded that it is acceptable scholarly practice to use other people's books to find new references.

This second paragraph demonstrates improper editorial synthesis:

☒N If Jones did not consult the original sources, this would be contrary to the practice recommended in the Harvard Writing with Sources manual, which requires citation of the source actually consulted. The Harvard manual does not call violating this rule "plagiarism". Instead, plagiarism is defined as using a source's information, ideas, words, or structure without citing them.

The second paragraph is original research because it expresses a Wikipedia editor's opinion that, given the Harvard manual's definition of plagiarism, Jones did not commit it. To make the second paragraph consistent with this policy, a reliable source would be needed that specifically comments on the Smith and Jones dispute and makes the same point about the Harvard manual and plagiarism. In other words, that precise analysis must have been published by a reliable source in relation to the topic before it can be published on Wikipedia.

Original images

Because of copyright laws in a number of countries, there are relatively few images available for use on Wikipedia. Editors are therefore encouraged to upload their own images, releasing them under appropriate Creative Commons licenses or other free licenses. Original images created by a Wikipedian are not considered original research, so long as they do not illustrate or introduce unpublished ideas or arguments, the core reason behind the NOR policy. Image captions are subject to this policy no less than statements in the body of the article.

It is not acceptable for an editor to use photo manipulation to distort the facts or position illustrated by an image. Manipulated images should be prominently noted as such. Any manipulated image where the encyclopedic value is materially affected should be posted to Wikipedia:Files for discussion. Images of living persons must not present the subject in a false or disparaging light.

Translations and transcriptions

Faithfully translating sourced material into English, or transcribing spoken words from audio or video sources, is not considered original research. For information on how to handle sources that require translation, see WP:Verifiability § Non-English sources.

Routine calculations

Routine calculations do not count as original research, provided there is consensus among editors that the result of the calculation is obvious, correct, and a meaningful reflection of the sources. Basic arithmetic, such as adding numbers, converting units, or calculating a person's age are some examples of routine calculations. See also Category:Conversion templates.

Related policies

Verifiability

Wikipedia's content is determined by previously published information rather than by the personal beliefs or experiences of its editors. Even if you're sure something is true, it must be verifiable before you can add it. The policy says that all material challenged or likely to be challenged, and all quotations, needs a reliable source; what counts as a reliable source is described at WP:Verifiability § Reliable sources.

Neutral point of view

The prohibition against original research limits the extent to which editors may present their own points of view in articles. By reinforcing the importance of including verifiable research produced by others, this policy promotes the inclusion of multiple points of view. Consequently, this policy reinforces our neutrality policy. In many cases, there are multiple established views of any given topic. In such cases, no single position, no matter how well researched, is authoritative. It is not the responsibility of any one editor to research all points of view. But when incorporating research into an article, it is important that editors provide context for this point of view, by indicating how prevalent the position is, and whether it is held by a majority or minority.

The inclusion of a view that is held by only a tiny minority may constitute original research. Jimbo Wales has said of this:

  • If your viewpoint is in the majority, then it should be easy to substantiate it with reference to commonly accepted reference texts;
  • If your viewpoint is held by a significant minority, then it should be easy to name prominent adherents;
  • If your viewpoint is held by an extremely small minority, then—whether it's true or not, whether you can prove it or not—it doesn't belong in Wikipedia, except perhaps in some ancillary article. Wikipedia is not the place for original research.[9]

See also

Guidelines

Templates

  • {{Original research}}—used to warn of original research
  • {{OR}}—inline tag used to warn of original research
  • {{Synthesis}}—used to warn of unpublished synthesis
  • {{AEIS}}—used in talk/noticeboards to remind that analytic, evaluative, interpretive, or synthetic claims require secondary sources
  • Template messages/Disputes — lists other warning templates related to OR, among others

Supplemental pages

Essays

Research help

Notes

  1. ^ a b By "exists", the community means that the reliable source must have been published and still exist—somewhere in the world, in any language, whether or not it is reachable online—even if no source is currently named in the article. Articles that currently name zero references of any type may be fully compliant with this policy—so long as there is a reasonable expectation that every bit of material is supported by a published, reliable source.
  2. ^ The University of Maryland Library provides typical examples of primary, secondary and tertiary sources.[1]
  3. ^ Further examples of primary sources include archeological artifacts, census results, video or transcripts of surveillance, public hearings, investigative reports, trial/litigation in any country (including material – which relates to either the trial or to any of the parties involved in the trial – published/authored by any involved party, before, during or after the trial), editorials, columns, blogs, opinion pieces, or (depending on context) interviews; tabulated results of surveys or questionnaires; original philosophical works; religious scripture; ancient works, even if they cite earlier lost writings; tomb plaques; and artistic and fictional works such as poems, scripts, screenplays, novels, motion pictures, videos and television programs. For definitions of primary sources:
    • The University of Nevada, Reno Libraries define primary sources as providing "an inside view of a particular event". They offer as examples: original documents, such as autobiographies, diaries, e-mail, interviews, letters, minutes, news film footage, official records, photographs, raw research data, and speeches; creative works, such as art, drama, films, music, novels, poetry; and relics or artifacts, such as buildings, clothing, DNA, furniture, jewelry, and pottery.[2]
    • The University of California, Berkeley library offers this definition: "Primary sources were either created during the time period being studied or were created at a later date by a participant in the events being studied (as in the case of memoirs). They reflect the individual viewpoint of a participant or observer. Primary sources enable the researcher to get as close as possible to what actually happened during a historical event or time period".[3]
    • Duke University Libraries offers this definition: "A primary source is a first-hand account of an event. Primary sources may include newspaper articles, letters, diaries, interviews, laws, reports of government commissions, and many other types of documents."[4]
  4. ^ Any exceptional claim would require exceptional sources.
  5. ^ The University of California, Berkeley library defines "secondary source" as "a work that interprets or analyzes an historical event or phenomenon. It is generally at least one step removed from the event".[3]
  6. ^ The Ithaca College Library's page on primary and secondary sources compares research articles to review articles.[5] Be aware that either type of article can be both a primary and secondary source, although research articles tend to be more useful as primary sources and review articles as secondary sources.
  7. ^ Book reviews may be found listed under separate sections within a news source or might be embedded within larger news reports. Multiple coverage in book reviews is considered one of the notability criteria for books; book reviews should be considered as supporting sources in articles about books. Avoid using book reviews as reliable sources for the topics covered in the book; a book review is intended to be an independent review of the book, the author and related writing issues than being considered a secondary source for the topics covered within the book. For definitions of book reviews:
    • Princeton's Wordnet 2011 defines book review as "a critical review of a book (usually, [of] a recently published book)".[6]
    • Virginia Tech University Libraries provides the following definition: "A book review is an article that is published in a newspaper, magazine or scholarly work that describes and evaluates a book ... Reviews differ from literary critiques of books. Critiques explore the style and themes used by an author or genre."[7]
  8. ^ While it is a tertiary source, Wikipedia is not considered a reliable source for Wikipedia articles; see WP:Verifiability § Wikipedia and sources that mirror or use it, and WP:Identifying reliable sources § User-generated content.
  9. ^ Jimmy Wales has said of synthesized historical theories: "Some who completely understand why Wikipedia ought not create novel theories of physics by citing the results of experiments and so on and synthesizing them into something new, may fail to see how the same thing applies to history".[8]

References

  1. ^ "Primary, Secondary and Tertiary Sources". University of Maryland Libraries. Archived from the original on 1 February 2013.
  2. ^ "What is a Primary Source?". University of Nevada, Reno Libraries. Archived from the original on 9 February 2007.
  3. ^ a b "Finding Historical Primary Sources". University of California, Berkeley Library. Archived from the original on 2 July 2012.
  4. ^ "How to Find Primary Sources". Duke University Libraries. Archived from the original on 13 March 2012.
  5. ^ "Primary and secondary sources". Ithaca College Library. Archived from the original on 6 October 2013.
  6. ^ "book review". WordNet Search 3.1. Princeton University.
  7. ^ "Book Reviews". Virginia Tech University Libraries. Archived from the original on 5 January 2013.
  8. ^ Wales, Jimmy (6 December 2004). "Original research". WikiEN-l Mailing List. Wikimedia Foundation.
  9. ^ Wales, Jimmy (29 September 2003). "roy_q_royce@hotmail.com: --A Request RE a WIKIArticle--". WikiEN-l Mailing List. Wikimedia Foundation.

Further reading