واکسیناسیون کووید-۱۹ در ایران

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
واکسیناسیون کووید-۱۹ در ایران
SputnikV in Iran1.jpg
شروع واکسیناسیون علیه کووید-۱۹ در ایران
تاریخ۲۱ بهمن ۱۳۹۹ – اکنون
مکانایران
علتدنیاگیری کووید-۱۹ در ایران
هدفواکسیناسیون کامل مردم ایران در برابر کووید-۱۹
سازماندهی توسطوزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی
شرکت‌کننده‌ها
  • ۴۳٬۳۷۲٬۲۷۰ (تعداد کل واکسیناسیون)
  • ۲۹٬۴۶۷٬۵۶۸ (تعداد افرادی که دز اول را دریافت کرده‌اند)
  • ۱۳٬۹۰۴٬۷۰۲ (تعداد افرادی که دز دوم را دریافت کرده‌اند)
به‌روزرسانی: ۲۸ شهریور ۱۴۰۰
نتیجه
  • ۳۴٫۸٪ از جمعیت ایران حداقل یک دز واکسن دریافت کرده‌اند
  • ۱۶٫۴٪ از جمعیت ایران کاملاً واکسینه شده‌اند
وبگاهsalamat.gov.ir

واکسیناسیون برای بیماری کووید-۱۹ در ایران یک برنامه ایمنی‌سازی جمعی در مقابل کروناویروس سندرم حاد تنفسی ۲ با کمک واکسن‌های تولید شده پس از دنیاگیری کووید-۱۹ است. این برنامه در ۲۱ بهمن ۱۳۹۹ با تأیید و واردات واکسن اسپوتنیک وی از روسیه و با تزریق به پسر وزیر بهداشت ایران آغاز گردید.[۱] تاکنون از طرف مسئولین ادعاهای گوناگونی در رابطه با ساخت، واردات، آمار تزریق، و برنامه توزیع واکسن مطرح شده و چشم‌انداز مبهمی از وضعیت واکسیناسیون کووید۱۹ در ایران وجود دارد.[۲][۳][۴]

پیشینه[ویرایش]

اولین مورد ابتلا به کروناویروس در ایران به‌صورت رسمی در ۳۰ بهمن ۱۳۹۸ تأیید شد.[۵][۶] پیش از این تاریخ، با انتشار سریع بیماری در نقاط مختلف جهان و گمانه‌زنی‌ها از احتمال ورود بیماری به ایران، در ایران نیز گفته‌هایی پیرامون آمادگی برای مقابله با این بیماری، و از جمله تحقیقات برای ساخت واکسن مطرح شد. در این زمان، تحقیقات پیرامون واکسن در تعدادی از کشورها از جمله چین، آلمان، و ایالات متحده آغاز شده بود، اما امکان، اثربخشی و زمان لازم برای ساخت این واکسن در ابهام قرار داشت.[۷][۸] در تاریخ ۱۵ بهمن ۹۸ سازمان پدافند غیرعامل کشور از «تلاش برای کشف پادتن و واکسن» کرونا توسط این سازمان با همکاری برخی موسسات دانش‌بنیان[۹][۱۰] خبر داد. در ۱۱ اسفند ۹۸، رئیس دانشگاه علوم پزشکی بقیةالله شروع تحقیقات برای واکسن را اعلام و برای ساخت واکسن در کمتر از یک سال ابراز امیدواری کرد.[۱۱][۱۲]

این گفته‌ها از سوی مقامات مختلف در ایران مبنی بر ادامه تحقیقات به موازات بقیه کشورها برای امکان‌سنجی و ساخت واکسن تا پایان سال،[۱۳] حمایت از چند شرکت در این زمینه،[۱۴] و نیز احتمال انتقال فناوری در صورت موفقیت دیگر کشورها در ساخت واکسن[۱۵] ادامه داشت.[۱۶] در پایان مرداد ۱۳۹۹ اعلام شد که سه تا چهار مورد از پروژه‌های تحقیقاتی واکسن در ایران پیشرفت‌های داشته و به فاز مطالعات بالینی (حیوانی) رسیده‌اند.[۱۷]

خرید واکسن[ویرایش]

با انتشار نتایج تحقیقات فاز نهایی واکسن توسط شرکت‌های فایزر و بیوان‌تک در ۱۹ آبان و در ادامه آن دیگر واکسن‌ها نظیر آکسفورد-آسترازنکا، اعلام گردید که واکسن‌های ایرانی نیز به آستانه ورود به مراحل تست انسانی رسیده‌اند.[۱۸][۱۹]

همزمان، اعلام شد که مذاکرات برای واردات واکسن نیز آغاز شده و ایران، با در نظرگرفتن شرایط ویژه توزیع هر واکسن، برای سه مدل مختلف واکسن از طریق کوواکس که دربردارندهٔ واکسن‌های فایزر و مدرنا نیز هست ثبت‌نام کرده‌است.[۲۰] در ۱۶ دی ۱۳۹۹ رئیس بانک مرکزی از واریز پیش‌پرداخت خرید ۱۶ میلیون و ۸۰۰ هزار دز واکسن به حساب کارگزار سازمان بهداشت جهانی خبر داد.[۲۱]

در همین زمان، بر اساس گفته‌های محمد مخبر، رئیس وقت ستاد اجرایی فرمان امام، هدف‌گذاری گروه برکت، خودکفایی ایران در زمینه تولید واکسن تا بهار سال ۱۴۰۰ و سپس صادرات آن بوده‌است.[۲۲] حسینعلی شهریاری، رئیس کمیسیون بهداشت، درمان و آموزش پزشکی در یک برنامه رادیویی می‌گوید که پروژه خرید واکسن به خاطر وعده‌های تولیدکنندگان واکسن داخلی به تأخیر انداخته شد.[۲۳] رئیس جهاد دانشگاهی می‌گوید که به مسئولان ارشد کشور پیشنهاد دادند که با توجه به وعده‌های تولید واکسن داخلی، واکسن خارجی خریداری نشود.[۲۴] مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی به ریاست علیرضا زاکانی، در گزارشی که هشتم بهمن ماه سال ۱۳۹۹ منتشر کرده‌است با توجه به احتمال تولید واکسن داخلی در بهار ۱۴۰۰، توصیه می‌کند که واکسیناسیون عمومی به تعویق بیفتد.[۲۵]

دستور سید علی خامنه‌ای[ویرایش]

در ۱۹ دی ۱۳۹۹، سید علی خامنه‌ای، رهبر انقلاب اسلامی، واردات «واکسن آمریکایی و انگلیسی» به ایران را ممنوع اعلام کرده و با اشاره به پرونده خون‌های آلوده، بیان داشت که نسبت به فرانسه هم «خوش‌بین» نیست وی گفت: آمریکایی‌ها اگر توانسته بودند واکسن تولید کنند این افتضاح کرونایی در کشورشان به‌وجود نمی‌آمد که در یک روز حدود ۴ هزار نفر تلفات داشته باشند. ضمن اینکه اساساً به آنها اعتمادی نیست و گاهی این واکسن‌ها برای آزمایش بر روی ملت‌ها است.[۲۶] مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی در گزارشی که هشتم بهمن ماه سال ۱۳۹۹ منتشر کرده‌است با تأکید بر پیشنهاد شرکت فایزر برای فروش «۱۲ میلیون دز واکسن از طریق کوواکس به ایران»، پیشنهاد فایزر به ایران را تلاش برای انجام «آزمون و خطا بر روی مردم ایران» خوانده‌است.[۲۵]

به دنبال ممنوعیت واردات واکسن‌های آمریکایی و انگلیسی توسط سید علی خامنه‌ای رهبر جمهوری اسلامی ایران، ورود ۱۵۰ هزار دز واکسن فایزر از سوی جمعیت هلال احمر جمهوری اسلامی ایران لغو شد.[۲۷]

واکسن فایزر[ویرایش]

انتشار اطلاعات نادرست توسط رسانه‌های رسمی[ویرایش]

پس از ممنوعیت واردات از طرف خامنه‌ای، شماری از رسانه‌های داخلی ایران از جمله خبرگزاری فارس به انتشار گسترده اطلاعات نادرست[۲۸] در رابطه با واکسن‌های ممنوع شده به خصوص فایزر پرداختند مانند «سکوت رسانه‌های غربی در قبال مرگ و میر ناشی از واکسن فایزر»[۲۹] یا «مرگ ۵۵ نفر در آمریکا بعد از دریافت واکسن‌های فایزر و مدرنا».[۳۰][۳۱][۳۲]

درخواست خرید از آلمان[ویرایش]

(۱۱ شهریور ۱۴۰۰) وزیر امور خارجه امیرعبداللهیان از همتای آلمانی خود هایکو ماس خواست برای نهایی کردن مذاکرات انجام شده برای ارسال واکسن بیوان‌تک به ایران اقدام نماید. وزیر امور خارجه آلمان از آمادگی برلین برای انجام کلیه اقدامات به منظور ارسال واکسن بیوان‌تک به مقصد ایران خبر داد.[۳۳]

اسپوتنیک[ویرایش]

در اواسط بهمن ۱۳۹۹، ایران اقدام به صدور مجوز اضطراری[۳۴][۳۵] و واردات واکسن اسپوتنیک ۵ از روسیه[۳۴] نمود. نتایج فاز سوم بالینی این واکسن چند روز بعد منتشر گردید.[۳۶] وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی در ۹ بهمن ۱۳۹۹ برای واکسن اسپوتنیک ۵، که هنوز در انتظار انتشار نتایج تحقیقات بالینی بود، مجوز استفاده اضطراری صادر کرد.[۳۴][۳۷]

صدور مجوز پیش از انتشار نتایج تحقیقات فاز سوم منجر به انتقاداتی به واکسن روسی از طرف برخی از جمله مینو محرز، مدیر پروژه ساخت واکسن کرونا در ایران،[۳۸][۳۹] بهرام پارسایی، از نمایندگان دوره دهم مجلس شورای اسلامی،[۴۰] حسین‌علی شهریاری، رئیس کمیسیون بهداشت و درمان مجلس یازدهم،[۴۱] سازمان نظام پزشکی ایران[۴۲] و ۹۸ عضو مجمع عمومی سازمان نظام پزشکی[۴۳] گردید. سعید نمکی، وزیر بهداشت ایران، هم از واردات اسپوتنیک ۵ دفاع کرده و انتقادها از این واکسن را «خیانت ملی» و «خباثت» خواند و اشاره کرد که استفاده از این واکسن در کشورهای روسیه، آرژانتین، مجارستان، صربستان، مکزیک، امارات متحده عربی، پاکستان، بلاروس، بولیوی، الجزایر و «چند کشور دیگر»، پیش از ایران شروع شده‌است.[۴۳][۴۴][۴۵]

واکسن آکسفورد-آسترازنکا[ویرایش]

خرید واکسن آکسفورد-آسترازنکا (ای‌زددی۱۲۲۲) تحت عنوان واکسن سوئدی[۴۶] در ۱۷ بهمن ۱۳۹۹ اعلام گردید.[۴۷]

ساخت واکسن در ایران[ویرایش]

نخستین واکسن ایرانی کووید-۱۹ که به مرحله کارآزمایی بالینی رسید[۴۸] توسط گروه دارویی برکت و شرکت شفا دارو با نام «کوو ایران برکت» توسعه یافت. بنا به اطلاعات منتشرشده توسط سازمان جهانی بهداشت، این واکسن با فناوری ویروس غیرفعال شده ساخته شده‌است.[۴۹] این واکسن تا ۱۰ بهمن ۱۳۹۹ به ۳۵ داوطلب از مجموع ۵۶ داوطلب تزریق شده‌است که به گفته حامد حسینی، مدیر مرکز کارآزمایی بالینی دانشگاه علوم پزشکی تهران، وضعیت عمومی تمام آنان «مطلوب» بوده و «عارضه خارج از انتظار» در آنان مشاهده نشده‌است.[۵۰] بنا به گفته حسن جلیلی، مسئول گروه تحقیقاتی تولید واکسن در ستاد اجرایی فرمان امام، کوو ایران برکت در ایجاد ایمنی در برابر VOC-202012/01، نمونه جهش‌یافته‌ای از کووید-۱۹ که نخستین بار در بریتانیا مشاهده شد، موفق بوده‌است.[۵۱]

علاوه بر کوو ایران برکت، مؤسسه تحقیقات واکسن و سرم‌سازی رازی هم به تلاش برای توسعه واکسنی بر پایه «پروتئین نوترکیب» پرداخته‌است. در ۲۹ دی ۱۳۹۹، گزارش شد که این واکسن مجوز کارآزمایی بالینی را دریافت کرده‌است.[۵۲]

علاوه بر تلاش برای توسعه و آزمایش واکسن «کووایران برکت» و واکسن مؤسسه رازی، همکاری با کوبا در خصوص انجام تحقیقات بالینی و تولید واکسن سوبرانا ۰۲ تحت عنوان پیشرفته‌ترین واکسن از بین چهار واکسن ساخت کوبا، پیگیری شده‌است.[۵۳][۵۴]

واکسن‌های در حال ساخت در ایران
نام واکسن سازنده نوع واکسن پایان فاز پیش-بالینی پایان فاز ۱ بالینی پایان فاز ۲ بالینی پایان فاز ۳ بالینی مجوز مصرف اضطراری
کووایران برکت گروه دارویی برکت ویروس غیرفعال (inactivated coronaviruses) آری آری[۵۵] آری آغاز: ۵ اردیبهشت ۱۴۰۰[۵۶] آری[۵۷]
پاستوکووک موسسه فینلای در کوبا با همکاری انستیتو پاستور Protein-Based آری آری آری نه آری[۵۸]
رازی کووپارس مؤسسه تحقیقات واکسن و سرم‌سازی رازی پروتئین نوترکیب (recombinant protein) آری[۵۹] آری[۶۰] آری[۶۱] نه نه
اسپایکوژن شرکت استرالیایی Vaxine و شرکت ایرانی سیناژن پروتئین نوترکیب (recombinant protein) آری[۶۲] آری[۶۲] آری[۶۳] نه نه
فخرا وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح ویروس غیرفعال (inactivated coronaviruses)[۶۴] آری[۶۵] آری[۶۶] آری[۶۷] نه نه
نورا دانشگاه علوم پزشکی بقیةالله ویروس غیرفعال (inactivated coronaviruses) آری[۶۸] نه نه نه نه
mrna درمان گستر رناپ ژنتیکی (mRNA)[۶۹] نه نه نه نه نه
اسوید گروه دارویی اسوه ویروس غیرفعال (inactivated coronaviruses) نه نه نه نه نه
امار مجموعی واکسن کووایران برکت
تاریخ تولیدات تحویلات به وزارت بهداشت منبع
۱۲ تیر ۱۴۰۰ ۲ میلیون و ۷۰۰ هزار دوز ۴۰۰ هزار دوز [۷۰]
۵ مرداد ۱۴۰۰ ۵ میلیون دوز ۱ میلیون و ۳۰۰ هزار دوز [۷۱]
۲۶ مرداد ۱۴۰۰ ۶ میلیون و ۵۰۰ هزار دوز ۲ میلیون و ۵۰۰ هزار دوز [۷۲]
۱۴۰۰/۰۶/۰۸ ۸ میلیون دوز ۴ میلیون و ۲۰۰ هزار دوز [۷۳]

مراحل و برنامه واکسیناسیون[ویرایش]

واکسیناسیون در ایران به صورت اولویت‌بندی شده و در چند مرحله اجرا خواهد شد. این برنامه در ایران حداقل یک‌سال از زمان شروع طول خواهد کشید. فاز عمومی که در آن واکسن در دسترس همه افراد قرار خواهد گرفت قرار است از زمستان ۱۴۰۰ شروع شود.[۷۴] انتظار می‌رود تا اسفند ۱۴۰۰ حدود ۶۰ درصد جمعیت ایران واکسینه شده‌باشند.[۷۵]

تا انتهای وزارت سعید نمکی ۱۷ میلیون و ۵۷۳ هزار و ۷۸۵ نفر دُز اول واکسن کرونا و ۶ میلیون و ۹۰۰ هزار و ۸۳۴ نفر نیز دُز دوم را تزریق کرده‌اند و مجموع واکسن‌های تزریق شده در کشور به ۲۴ میلیون و ۴۷۴ هزار و ۶۱۹ دُز رسید.[۷۶] ۲۰ تا ۳۰ درصد سالمندان و تعداد زیادی از جوانان واجد شرایط واکسیناسیون برای تزریق مراجعه نکرده‌اند.[۷۷]

آمار کلی واکسن تزریق شده از ابتدای برنامه ملی واکسیناسیون علیه کووید-۱۹
تاریخ حداقل ۱ دز ٪ حداقل ۱ دز کاملاً واکسینه‌شده ٪ کاملاً واکسینه‌شده مجموع واکسن تزریق شده منبع
۲۸ شهریور ۱۴۰۰ ۲۹٬۴۶۷٬۵۶۸ ۳۴٫۸٪ ۱۳٬۹۰۴٬۷۰۲ ۱۶٫۴٪ ۴۳٬۳۷۲٬۲۷۰ [۷۸]
آمار تفکیکی واکسن تزریق شده از ابتدای برنامه ملی واکسیناسیون علیه کووید-۱۹
تاریخ اسپوتنیک سینوفارم بهارات آسترازنکا برکت مجموع منبع
دز اول دز دوم مجموع ٪ تزریق دز اول دز دوم مجموع ٪ تزریق دز اول دز دوم مجموع ٪ تزریق دز اول دز دوم مجموع ٪ تزریق دز اول دز دوم مجموع ٪ تزریق دز اول دز دوم مجموع
۲۳ شهریور ۱۴۰۰ ۴۵۵٬۵۹۹ ۳۶۷٬۷۱۳ ۸۲۳٬۳۱۲ ۱٫۸٪ ۱۸٬۰۷۱٬۶۰۲ ۹٬۵۵۶٬۱۳۷ ۲۷٬۶۲۷٬۷۳۹ ۷۲٪ ۵۹٬۳۸۹ ۵۴٬۲۱۸ ۱۱۳٬۶۰۷ ۰٫۲٪ ۳٬۸۷۹٬۱۲۳ ۱٬۵۴۰٬۹۰۰ ۵٬۴۲۰٬۰۲۳ ۱۵٫۵٪ ۲٬۶۲۸٬۰۷۱ ۱٬۲۵۳٬۷۹۹ ۳٬۸۸۱٬۸۷۰ ۱۰٫۵٪ ۲۵٬۰۹۳٬۷۸۴ ۱۲٬۷۷۲٬۷۶۷ ۳۷٬۸۶۶٬۵۵۱ [۷۹]

تا ظهر ۲۸ شهریور ۱۴۰۰، ۱۳ میلیون و ۹۰۴ هزار و ۷۰۲ نفر دُز دوم واکسن کرونا را دریافت کرده‌اند. با توجه به این که مرکز آمار ایران، جمعیت کشور را ۸۴ میلیون و ۷۹۶ هزار و ۷۰۳ نفر اعلام کرد، در واقع ۱۶٫۴ درصد جمعیت ایران فعلاً در برابر بیماری کووید-۱۹ به‌طور کامل واکسینه شده‌اند.

آمار جهانی واکسیناسیون کرونا نشان می‌دهد که تا کنون به بیش از ۳۱٫۵ درصد جمعیت جهان دو دُز واکسن بیماری کووید-۱۹ تزریق شده‌است. همچنین ۷۳ کشورهای جهان تا کنون افزون بر ۲۴ درصد جمعیت خود را به‌طور کامل واکسینه کرده‌اند.[۸۰]

دلایل عقب افتادن واکسیناسیون در ایران[ویرایش]

با وجود گرفتن تمام پول قرارداد، روسیه(۶۰ میلیون دز) و هند(۲ میلیون دز) را تحویل نمی‌دهند[ویرایش]

«کیانوش جهانپور» گفت: (۲۸ تیر ۱۴۰۰) «علت اصلی تأخیر یا وقفه در روند واکسیناسیون در ایران خلف وعده طرف‌های فروشنده واکسن به ایران در کشورهای روسیه، چین، هند و تولیدکنندگان واکسن آسترازنکا بود. هند که بعد از تحویل حدود ۱۳۵ هزار دز واکسن کواکسین شرکت باهارات با حکم دادستان حیدرآباد تحویل واکسن به ایران را متوقف کرد و محموله‌های بعدی ارسال نشد. روسها بر اساس قرارداد قرار بود ۶۲ میلیون واکسن اسپوتنیک به ایران تحویل دهد که عملاً حدود ۲ میلیون واکسن تحویل شد.»[۸۱] (۱ تیر ۱۴۰۰) «ما ۱۶ میلیون و ۸۰۰ هزار دز سفارش قطعی از سازوکار کووکس داریم.»[۸۲]«کووکس در تحویل واکسن به ایران خلف وعده کرد. ۳/۶ میلیون دوز وعده داد، ۲/۲ میلیون دوز تحویل داد»[۸۳]

قراردادهای خرید واکسن ایران از هند، چین و کوواکس
کشور فروشنده نوع واکسن تعداد وارد شده مطابق امار گمرک تا ۲۷ مرداد ۱۴۰۰[۸۴] تعداد خریداری شده شرایط تحویل در قرارداد وضعیت قرارداد طبق مصاحبه‌ها
هند (شرکت باهارات) کواکسین ۱۲۵ هزار دز واکسن ۲ میلیون دز شرکت باهارات با حکم دادستان حیدرآباد تحویل واکسن به ایران را متوقف کرد. تا زمانی که واکسیناسیون هند به اتمام نرسد، شرکت سازنده اجازه ندارد، واکسن به کشورهای دیگر تحویل دهد.[۸۵]
روسیه اسپوتنیک وی ۱٬۰۲۰٬۰۰۰ دز ۶۲ میلیون دز از خرداد تا آذر ماه باید ۶۰ میلیون دز به طریقی که در قرارداد مشخص شده به ایران ارسال شود[۸۶] (تا انتهای بهار) ۹۲۰هزار دز

(تا انتهای تیر) یک میلیون دز

(۳ مرداد ۱۴۰۰) ارسال واکسن به خارج (ایران) متوقف شد. (به دلیل اولویت داشتن واکسیناسیون در این کشور و کمبود تولید واکسن در حال حاضر هیچ گونه ارسال واکسنی به خارج انجام نمی‌شود)[۸۷]

ایتالیا کوواکس (آسترازنکا) ۱٬۴۵۲٬۰۰۰ ۱۶ میلیون و ۸۰۰ هزار دز واکسن تا انتهای بهار سه‌میلیون و ۲۰۰ هزار دز

تا پایان سال ۲۰۲۱ تمام ۱۶ میلیون و ۸۰۰ هزار دز باید تحویل شود.[۸۲]

کره جنوبی ۷۰۰٬۸۰۰
هلند ۱٬۴۹۵٬۰۰۰
ژاپن ۲٬۹۹۱٬۸۱۰ اهدایی
چین طبق امار گمرک نامشخص (احتمالاً سینوفارم)[۸۸][۸۹] ۱۷٬۹۱۰٬۰۰۰ ۱۰میلیون دز واکسن در بهار-۱۰میلیون دز در تابستان از طریق هلال احمر
مجموع ۲۴٬۴۳۴٬۶۱۰

شرکت‌های تولیدکننده داخلی اجازه واردات واکسن کرونا را نمی‌دادند[ویرایش]

حسینعلی شهریاری رئیس کمیسیون بهداشت گفت: «پروژه خرید واکسن به خاطر واکسن‌های داخلی به تأخیر انداخته شد. (مدیران تولید واکسن برکت) فکر می‌کردند می‌توانند چند میلیون واکسن تولید کنند و به بازار بریزند. سهل انگاری شد» «سو مدیریت ستاد ملی کرونا باعث اشکالاتی شد و بیشتر هم تقصیر رئیس ستاد بود که توصیه‌ها را گوش نمی‌کرد»[۹۰]

همایون سامه‌یح نجف آبادی عضو کمیسیون بهداشت در پاسخ به این سؤال که چرا روند واردات واکسن بسیار کند انجام شد، خاطر نشان کرد: «به دلیل منع شرکت‌های تولیدکننده داخلی بود که اجازه واردات واکسن کرونا را نمی‌دادند.» «به طبع هم دولت هم مقام معظم رهبری تمایل داشتند که از تولیدات واکسن کرونای داخلی استفاده شود. از طرفی دیگر مشکلات ارزی و انتقال آن و تحریم‌ها باعث مشکلاتی در واردات واکسن به داخل ایران شد.»[۹۱]

اجازه ندادن واردات واکسن به محمدجواد ظریف(۲۰ میلیون) و علی لاریجانی(۱۸ میلیون) توسط ستاد کرونا[ویرایش]

محمدجواد ظریف وزیر خارجه ایران گفت: کدام دستگاه پروفورمای (پیش فاکتور) ورود ۲۰ میلیون واکسن از اروپا را رد کرد؟ کدام دستگاه به مهمترین تأمین کننده خارجی واکسن کشور (هلال اهمر) هر روز حمله می‌کند؟[۹۲]

علی لاریجانی گفت: «حدود مردادماه سال گذشته (۱۳۹۹) بود که دیدم وضعیت کرونا خراب است و با اینکه مسئولیتی نداشتم با طرف چینی مذاکره کردم که واکسن بفرستند». «قرار شد ۱۸ میلیون واکسن با قیمت ارزان بفرستند که مسئولان وزارت بهداشت تعلل کردند و این کار انجام نشد.»[۹۳][۹۴]

مجوز واردات واکسن هلال احمر کند صادر شد[ویرایش]

(۲۸ فروردین ۱۴۰۰) سخنگوی جمعیت هلال احمر جمهوری اسلامی ایران، محمدحسن قوسیان گفت: «نزدیک به چهارماه است که جمعیت هلال احمر برای تهیه و تأمین واکسن کرونا در حال تلاش و پیگیری است و حتی رایزنی‌هایی را نیز با کشورهای چین، روسیه و هند برای تأمین واکسن داشت، اما با توجه به اینکه مجوز تأمین واکسن از سوی وزارت بهداشت صادر نشده بوده، امکان تهیه آن از سوی هلال احمر وجود نداشت و وزارت بهداشت مجوز تهیه واکسن از سوی هلال احمر را به تازگی و از تاریخ ۱۴ فروردین ماه ۱۴۰۰ صادر کرده‌است.»[۹۵][۹۶]

روند کند صادر شدن مجوز واردات واکسن بخش خصوصی مانع واردات ۶ میلیون واکسن شد[ویرایش]

ناصر ریاحی، از اعضای هیئت رئیسه اتاق بازرگانی تهران اعلام کرد که در صورت موافقت دولت، می‌توانند با بسیج کردن شرکت‌های خوشنام و معتبر بخش خصوصی از بازار جهانی برای تأمین واکسن اقدام کنند و در این مورد نگرانی از بابت انتقال ارز وجود ندارد. وزارت بهداشت (۲۸ اسفند ۱۳۹۹) طی نامه‌ای با موضوع فراخوان تأمین واکسن کووید۱۹، از شرکت‌های واردکننده دارو خواست در صورت امکان از منابع معتبر واکسن تأمین کنند.[۹۷]

(۱۴۰۰/۱/۳۱) نایب رئیس کمیسیون اقتصاد سلامت اتاق بازرگانی تهران گفت: ما ۶ میلیون دوز واکسن را از طریق یک عمده فروش در یکی از کشورهای عربی رزرو کرده بودیم و سه بار توانستیم پروفرم‌ها را تمدید کنیم. اما روند عادی سازمان غذا و دارو طولانی است و برای اینطور موارد اضطراری که پروفرم‌ها برای فروش بیش از یک هفته اعتبار ندارد مناسب نبود.[۹۸]

واکسن‌های کووایران برکت کم تولید می‌شود[ویرایش]

حجت نیکی ملکی، مسوول روابط عمومی ستاد اجرایی فرمان امام، (تولیدکننده واکسن کوو برکت) در توجیه علت محقق نشدن وعده‌های تولید چهار میلیون دز این واکسن گفته: یک میلیون و ۲۰۰هزار دز کوو برکت در هنگام ریختن آن‌ها در ویال‌های مخصوص، دچار مشکل شده و از بین رفته‌اند، این اتفاق به دلیل جدید بودن خط تولید کوو برکت است.[۹۹] همایون سامه‌یح نماینده مجلس یازدهم (در ۱۴۰۰/۰۴/۱۸) گفت: دستگاه و لوازم کووایران برکت برای تولید ۱۰ میلیون دز خریداری شده‌است چرا اینکه گفته بودند سه میلیون دز اما اکنون می‌گویند دو و نیم میلیون دز و اینکه آیا هست یا نیست را نیز نمی‌دانم.[۱۰۰]

اطلاعیه روابط عمومی شرکت دارویی شفافارمد: «در راستای شفاف‌سازی برای اذهان عمومی ملت شریف ایران اعلام می‌کنیم که هرگونه بروز مشکل و ایراد در خط تولید واکسن کوو ایران برکت کذب است.» «در تاریخ ۲۵ خردادماه، تولید در خط اول کارخانه سرعت گرفت و در کمتر از یک ماه نزدیک به ۳ میلیون دز واکسن تولید شده و درمراحل کنترل کیفی قرار گرفته و ازاین تعداد ۷۰۰ هزار دز تحویل وزارت بهداشت شده‌است.»[۱۰۱]

واکسن‌های تولید مشترک، به ایران واکسنی ندادند[ویرایش]

خط تولید اسپوتنیک وی[ویرایش]

(۲۸ تیر ۱۴۰۰) علیرضا رئیسی سخنگوی ستاد ملی مقابله با کرونا گفت: اسپوتنیک خط تولیدی به ایران داده که به درد ما نمی‌خورد. اگرچه واکسن‌های اسپوتنیک تولید مشترک در ایران تولید می‌شوند و ایران در اولویت دریافت این واکسن هاست اما قطعی و حتمی این واکسن‌ها برای ایران نیست و ما روی آن حساب نکرده‌ایم.[۱۰۲]

(۴ فروردین ۱۴۰۰) سخنگوی وزارت بهداشت «کیانوش جهانپور» گفت: با توجه به عرضه ناکافی رزین و ژل، تولید مشترک واکسن اسپوتنیک وی در ایران و سایر مراکز خارج از فدراسیون روسیه نیز با تأخیر روبرو خواهد بود.[۱۰۳] رئیس سندیکای داروهای انسانی علت توقف تولید واکسن مشترک با روسیه را عرضه ناکافی ژل بیان کرد.[۱۰۴]

در نهایت مشخص گردید قرار داد ناقص و واقعیت این است که روس‌ها با شیطنت با شرکت اکتوور قرارداد بسته‌اند تا واکسن اسپوتنیک تولیدی در ایران به روسیه تحویل شود نه ایران، در حقیقت روسیه برای تولید واکسن برون‌سپاری کرده‌است و واکسن‌ها به ایرانی‌ها داده نخواهد شد![۱۰۵]

پاستوکووک (سوبرانا۰۲)[ویرایش]

(در ۲۲ تیر ۱۴۰۰) کیانوش جهانپور سخنگوی سازمان غذا و دارو گفت: خط تولید نیمه‌صنعتی واکسن پاستور هم آغاز به‌کار کرده و نخستین محموله‌های آن پس از پایان تست‌های فنی با ۱۴۴ هزار دز تحویل خواهد شد. احتمالاً در آبان‌ماه تولید این واکسن بتواند در مقادیر قابل‌توجهی انجام شود.[۱۰۶]

(۱۴۰۰/۰۵/۰۳) مدیرکل دارو و مواد تحت کنترل سازمان غذا و دارو، سید حیدر محمدی گفت: بر اساس قراردادی که با کشور کوبا بسته شده در مرحله اول این کشور حدود ۱۵۰ هزار دز واکسن به ما تحویل داد که در واقع بیش از ۴۰ هزار دز آن برای مطالعات بالینی مصرف شد و مابقی به همراه آنچه در هفته‌های آتی در خط تولید نیمه صنعتی به تولید برسد، تحویل وزارت بهداشت خواهد شد.

محمدحسین فلاح مهرآبادی، معاون تحقیقات و فناوری مؤسسه تحقیقات واکسن و سرم سازی رازی (در ۱۴۰۰/۰۶/۰۳) گفت: هنوز کل واکسن‌های تولید داخلی به یک میلیون دز هم نرسیده‌است.[۱۰۷]
نوع واکسن داخلی تا روز تعداد دز تولید شده تحویل وزارت بهداشت تعداد تزریق شده تا تاریخ
کووایران برکت ۱۴۰۰/۶/۳ ۷٫۲۰۰٫۰۰۰ مدیرعامل گروه دارویی برکت از تحویل ۳ میلیون واکسن کووبرکت به وزارت بهداشت خبر داد برکت نوبت اول: ۱٫۸۲۶٫۶۱۹

برکت نوبت دوم: ۳۶۶٫۱۸۵

پاستوکووک (سوبرانا۰۲) ۱۴۰۰/۵/۳ ۴۰ هزار دز به منظور مطالعات بالینی[۱۰۸]

عملکرد آماری واکسن‌های تزریق شده در ایران[ویرایش]

مرکز مدیریت آمار و فناوری اطلاعات وزارت بهداشت[ویرایش]

مرکز مدیریت آمار و فناوری اطلاعات وزارت بهداشت نهاد رسمی تجمیع و تحلیل اطلاعات ابتلا و واکسیناسیون کرونا است. سرپرست این مرکز دکتر علی شریفی زارچی گزارش عملکرد اماری واکسیناسیون را به وزارت بهداشت داده‌است.[۱۰۹]

امار بستری و مرگ بعد از تزریق دز اول
تعداد دریافت کنندگان تعداد بستری شدگان تعداد بستری عادی تعداد بستری موقت (دو تا سه ساعت) تعداد مرگ بعد بستری شدن
در گزارش نیامده است ۹۱۲۱۰ ۷۵۸۸۶ ۱۵۳۲۴ ۸۵۵۲
امار بستری و مرگ بعد از تزریق هر دو دز (و دو هفته بعد از تزریق هر دو دز)
تعداد دریافت کنندگان تعداد بستری موقت تعداد بستری عادی بعد هر دو دز تعداد مرگ بعد از بستری شدن تعداد بستری شدگان حداقل بعد دو هفته از واکسیناسیون کامل تعداد مرگ حداقل بعد دو هفته از واکسیناسیون کامل و بستری شدن
۲ میلیون و ۷۴۹ هزار و ۳۵۶ ۳۰۵۶ ۲۰۳۲۴ ۲۴۹۰ ۱۶ هزار و ۷۸۴ ۲۰۷۲
مجموع بستری شدگان ۲۳۳۸۰

بر طبق مطالعات بین‌المللی ادعا می‌شود احتمال تشدید بیماری و مرگ افراد دو هفته پس از دریافت نوبت دوم واکسن (Breakthrough Deaths) بسیار ناچیز است. با در نظر گرفتن احتمال خطای منفی کاذب تست کرونا و وجود افرادی که به هر علت خارج از بیمارستان فوت کرده‌اند، آمار افرادی که دو هفته پس از دریافت نوبت دوم واکسن مبتلا شده و سپس با تشدید علائم فوت شده‌اند حتماً بیش از این خواهد بود.

هشدار در مورد اثربخشی واکسن[ویرایش]

«نرخ فوت افرادی که بیش از دو هفته از نوبت دوم واکسن آنها گذشته‌است ۷۵۳ نفر در هر یک میلیون نفر بوده‌است. شاخص Breakthrough Deaths اعلام شده در برخی کشورها کمتر از ۱۰ نفر در هر یک میلیون نفر جمعیت است.» «اطلاع‌رسانی مناسب به عموم مردم از جدی بودن احتمال بستری و فوت پس از دریافت واکسن می‌تواند از کاهش سطح مراقبت‌های بهداشتی پس از دریافت واکسن جلوگیری کند.»

مرکز ویروس‌شناسی بیمارستان مسیح دانشوری[ویرایش]

رئیس وقت مرکز ویروس‌شناسی بیمارستان مسیح دانشوری گفت: واکسن سینوفارمی که به افراد سالمند بالای ۶۰ سال تزریق شده اثربخشی لازم را نداشته و این موضوع براساس مطالعات جهانی اثبات شده که یکی از معایب واکسن سینوفارم است.[۱۱۰]

منافع تزریق واکسن‌های موجود[ویرایش]

طبق شعار سازمان جهانی بهداشت باید در اسرع وقت واکسن در دسترس، تزریق شود و نباید به بهانه تهیه واکسن مؤثرتر یا واکسن هراسی و ترس از عوارض واکسن، واکسیناسیون علیه بیماری را به تعویق انداخت.[۱۱۱]

اطلاعات واکسن‌های وارد شده[ویرایش]

واکسن‌های وارد شده
دز واکسن تاریخ تحویل به وزارت بهداشت نوع واکسن تهیه‌کننده نحوه تهیه
۲۵۰ هزار ۱۳۹۹/۱۲/۱۰ سینوفارم اهدایی چین اهدایی چین
۱۰۰ هزار سوبرانا۲ ازمایشگاه مؤسسه پاستور ازمایش فاز سوم بالینی
۴۱۰ هزار اسپوتنیک وی وزارت بهداشت قرارداد خرید ۶۲ میلیون دز از روسیه
۱۲۵هزار ۱۳۹۹/۱۲/۲۰ کوواکسین وزارت بهداشت قرارداد خرید ۲ میلیون دز از هند
۳۱۰ هزار اسپوتنیک وی وزارت بهداشت قرارداد خرید ۶۲ میلیون دز از روسیه
۷۰۰ هزار و ۸۰۰ ۱۴۰۰/۱/۱۶ آکسفورد آسترازنکا یونیسف کوواکس کره جنوبی
یک میلیون و ۴۵۲ هزار ۱۴۰۰/۲/۲۶ آکسفورد آسترازنکا یونیسف کواکس ایتالیا
۴۰۰ هزار ۱۴۰۰/۱/۱۴ سینوفارم هلال اهمر ایران محموله اول هلال اهمر چین
یک میلیون سینوفارم هلال اهمر ایران محموله دوم هلال اهمر چین
یک میلیون سینوفارم هلال اهمر ایران محموله سوم هلال اهمر چین
دو میلیون ۱۴۰۰/۳/۲۷ چینی هلال اهمر ایران محموله چهارم هلال اهمر
یک میلیون و ۵۰۰ هزار ۱۴۰۰/۴/۲۰ چینی هلال اهمر ایران محموله پنجم هلال اهمر
۰٫۵ میلیون آسترازنکا رایگان[۱۱۲] اهدای دولت ژاپن در قالب کوواکس[۱۱۳]
یک میلیون و ۱۴۲ هزار و ۸۰۰ ۱۴۰۰/۴/۲۴ چینی هلال اهمر ایران محموله ششم هلال اهمر
یک میلیون و ۱۳۱ هزار و ۶۰۰ ۱۴۰۰/۴/۲۸ چینی هلال اهمر ایران محموله هفتم هلال اهمر
یکصد میلیون و ۱۳۰ هزار و ۴۰۰ ۱۴۰۰/۴/۳۱ چینی هلال اهمر ایران محموله هشتم هلال اهمر
یک میلیون و ۸۷ هزار و ۵۷۰ ۱۴۰۰/۵/۱ آسترازنکا رایگان[۱۱۴] اهدای دولت ژاپن در قالب کوواکس[۱۱۳]
یک میلیون و ۹۵ هزار و ۲۰۰[۱۱۵] ۱۴۰۰/۵/۳ چینی هلال اهمر ایران محموله نهم هلال اهمر
۳۰۰ هزار ۱۴۰۰/۵/۷ آسترازنکا بخش خصوصی[۱۱۶] تولید روسیه
یک میلیون و ۱۲۰ هزار دز ۱۴۰۰/۵/۱۰ چینی هلال اهمر ایران محموله دهم هلال اهمر
یک میلیون و ۱۱۰ هزار دز ۱۴۰۰/۵/۱۴ چینی هلال اهمر ایران محموله یازدهم هلال اهمر
یک میلیون و صد و ده هزار دز ۱۴۰۰/۵/۱۷ چینی هلال اهمر ایران محموله دوازدهم هلال اهمر
یک میلیون و ۱۱۰ هزار دز ۱۴۰۰/۵/۲۱ چینی هلال اهمر ایران محموله سیزدهم هلال اهمر
یک میلیون و ۱۱۰ هزار دز ۱۴۰۰/۵/۲۴ چینی هلال اهمر ایران محموله چهاردهم هلال اهمر
یک میلیون و ۱۱۰ هزار دز ۱۴۰۰/۵/۲۸ چینی هلال اهمر ایران محموله پانزدهم هلال اهمر
یک میلیون و ۱۱۰ هزار دز ۱۴۰۰/۵/۳۱ چینی هلال اهمر ایران محموله شانزدهم هلال اهمر
یک میلیون و ۴۹۵ هزار ۱۴۰۰/۶/۱۱ آسترازنکا یونیسف کواکس هلند
واردات واکسن توسط هلال احمر
تاریخ تحویل به

وزارت بهداشت

تعداد واکسن محموله نوع واکسن
۱۴۰۰/۱/۱۴ ۴۰۰ هزار دز اول[۱۱۷] گزارش‌های میدانی نشان می‌دهد در اکثر واکسن‌های تزریق شده، سینوفارم است.[۸۸]
یک میلیون دز دوم[۱۱۸]
یک میلیون دز سوم[۱۱۸]
۱۴۰۰/۳/۲۷ دو میلیون دز چهارم[۱۱۸]
۱۴۰۰/۴/۲۰ یک میلیون و ۵۰۰ هزار دز پنجم[۱۱۹]
۱۴۰۰/۴/۲۴ یک میلیون و ۱۴۲ هزار و ۸۰۰ دز ششم[۱۲۰]
۱۴۰۰/۴/۲۸ یک میلیون و ۱۳۱ هزار و ۶۰۰ هفتم[۱۲۱]
۱۴۰۰/۴/۳۱ میلیون و ۱۳۰ هزار و ۴۰۰ یکصد دز هشتم[۱۲۲]
۱۴۰۰/۵/۳ یک میلیون و ۹۵ هزار و ۲۰۰ دز نهم[۱۱۵]
۱۴۰۰/۵/۱۰ یک میلیون و ۱۲۰ هزار دز دهم[۱۲۳]
۱۴۰۰/۵/۱۴ یک میلیون و ۱۱۰ هزار دز یازدهم[۱۲۴]
۱۴۰۰/۵/۱۷ یک میلیون و صد و ده هزار دز دوازدهم[۱۲۵]
۱۴۰۰/۵/۲۱ یک میلیون و ۱۱۰ هزار دز سیزدهم[۱۲۶]
۱۴۰۰/۵/۲۴ یک میلیون و ۱۱۰ هزار دز چهاردهم[۱۲۷]
۱۴۰۰/۵/۲۸ یک میلیون و ۱۱۰ هزار دز پانزدهم[۱۲۸]
۱۴۰۰/۵/۳۱ یک میلیون و ۱۱۰ هزار دز شانزدهم[۱۲۹]

واردات واکسن توسط بخش خصوصی[ویرایش]

  1. (۱۴۰۰/۱/۴) سازمان غذا و داروی ایران با انتشار فراخوانی، از شرکت‌های واردکننده دارو دعوت کرد که اگر «قادر» به تأمین واکسن کرونا از «منابع مورد تأیید این سازمان هستند»، مستندات خود را ارائه کنند.[۱۳۰]
  2. (۱۴۰۰/۳/۱۰) رئیس اتحادیه واردکنندگان دارو، ناصر ریاحی گفت: سازمان غذا و دارو، نامه مجوز لازم برای واردات واکسن کرونا از سوی بخش خصوصی را صادر کرد.[۱۳۱] قیمت فروش واکسن بین ۲۰۰ تا ۲۵۰ هزار تومان است.[۱۳۲]
    مسئولان اتاق بازرگانی پیشنهاد کرده بودند که این واکسن‌ها در اختیار کارگران و فعالان خط تولید کشور قرار گیرد.[۱۳۱]
  3. (۱۴۰۰/۰۵/۰۷) کیانوش جهانپور گفت: اولین محموله واکسن وارداتی بخش خصوصی حوزه دارو شامل بیش از ۳۰۰ هزار دُز واکسن آسترازنکا تولیدی روسیه وارد کشور شد.[۱۱۶]

منابع[ویرایش]

  1. «آغاز واکسیناسیون کرونا در ایران با تزریق به پسر وزیر بهداشت». ۲۱ بهمن ۱۳۹۹. دریافت‌شده در ۱۸ فوریه ۲۰۲۱.
  2. «چشم‌انداز مبهم دستیابی به واکسن کرونا در ایران». دریافت‌شده در ۱ مارس ۲۰۲۱.
  3. «ابهام‌های برنامه واکسیناسیون کرونا در ایران». دریافت‌شده در ۱ مارس ۲۰۲۱.
  4. «ابهام دربارهٔ نخستین محموله واکسن روسی؛ ۲۰ هزار یا ۵۰۰ هزار دوز؟». دریافت‌شده در ۱ مارس ۲۰۲۱.
  5. "مرگ دو نفر در اثر ویروس کرونا در قم". BBC News فارسی. 2020-02-19. Archived from the original on 1 March 2021. Retrieved 2020-02-20.
  6. Azarafza, Mehdi; Azarafza, Mohammad; Tanha, Jafar (2020-05-20). "COVID-19 Infection Forecasting based on Deep Learning in Iran". medRxiv: 2020.05.16.20104182. doi:10.1101/2020.05.16.20104182.
  7. «Why a coronavirus vaccine could take way longer than a year». national geographic. ۱۰ آوریل ۲۰۲۰. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۸ فوریه ۲۰۲۱. دریافت‌شده در ۱۸ فوریه ۲۰۲۱.
  8. «The timetable for a coronavirus vaccine is 18 months. Experts say that's risky». آوریل ۱, ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۱۸ فوریه ۲۰۲۱.
  9. «آغاز تحقیقات برای تولید واکسن کرونا در ایران». ۱۵ بهمن ۱۳۹۸. دریافت‌شده در ۱۸ فوریه ۲۰۲۱.
  10. «تلاش سازمان پدافند غیرعامل کشور برای کشف پادتن کرونا/ امنیت زیستی در شرایط «سفید» است». ۱۵ بهمن ۱۳۹۸. دریافت‌شده در ۱۸ فوریه ۲۰۲۱.
  11. «تولید واکسن کرونا در بازه زمانی کمتر از یک سال». ۱۱ اسفند ۱۳۹۸. بایگانی‌شده از اصلی در ۵ مارس ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۱۸ فوریه ۲۰۲۱.
  12. مرجان شریفزاده (۲۵ اسفند ۱۳۹۸). «نگاهی به تالش ایران و دیگر کشورهای جهان برای ساخت واکسن کرونا» (PDF). اداره پژوهش‌های سیاسی صدا و سیما. بایگانی‌شده از اصلی (PDF) در ۱ مارس ۲۰۲۱. دریافت‌شده در ۱۸ فوریه ۲۰۲۱.
  13. «هدف‌گذاری ساخت واکسن ایرانی کرونا تا پایان امسال». ۹ تیر ۱۳۹۹. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۳ سپتامبر ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۱۸ فوریه ۲۰۲۱.
  14. «حمایت از ۱۰ شرکت تولیدکننده واکسن برای ساخت واکسن کرونا». ۴ خرداد ۱۳۹۹. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۶ مه ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۱۸ فوریه ۲۰۲۱.
  15. «آخرین وضعیت تولید واکسن ایرانی کرونا». ۲۷ مرداد ۱۳۹۹. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۹ ژانویه ۲۰۲۱. دریافت‌شده در ۱۸ فوریه ۲۰۲۱.
  16. «ایران به تولید واکسن کرونا نزدیک است». ۱۰ تیر ۱۳۹۹. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۷ ژانویه ۲۰۲۱. دریافت‌شده در ۱۸ فوریه ۲۰۲۱.
  17. «تولید واکسن کرونا در ایران به کجا رسید؟». ۳۱ مرداد ۱۳۹۸. بایگانی‌شده از اصلی در ۳۰ دسامبر ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۱۸ فوریه ۲۰۲۱.
  18. «آخرین خبرها از تولید واکسن کرونای ایرانی». ۳۰ آبان ۱۳۹۹. بایگانی‌شده از اصلی در ۱ مارس ۲۰۲۱. دریافت‌شده در ۱۸ فوریه ۲۰۲۱.
  19. «رقابت ایران و آمریکا در تولید واکسن کرونا؛ واکسن ایرانی هم در راه است». ۲۰ آبان ۱۳۹۹. دریافت‌شده در ۱۸ فوریه ۲۰۲۱.
  20. «سفارش خرید واکسن خارجی کرونا در کوواکس ثبت شده‌است». ۴ آذر ۱۳۹۹. بایگانی‌شده از اصلی در ۱ مارس ۲۰۲۱. دریافت‌شده در ۱۸ فوریه ۲۰۲۱.
  21. «خرید ۱۶میلیون و ۸۰۰هزار دوز واکسن کوواکس/ بانک مرکزی پول خرید واکسن کرونا را واریز کرد». ۱۶ دی ۱۳۹۹. دریافت‌شده در ۱۸ فوریه ۲۰۲۱.
  22. «ایران را در تولید واکسن کرونا خودکفا می‌کنیم». خبرگزاری مهر | اخبار ایران و جهان | Mehr News Agency. ۲۰۲۱-۰۲-۰۹. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۸-۱۲.
  23. «به خاطر واکسن داخلی در خرید واکسن تأخیر داشتیم». تجارت‌نیوز. ۲۰۲۱-۰۸-۱۹. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۸-۲۰.
  24. «برنامه منسجمی برای پیشرفت دانش بنیان نداریم/ به موقع برای تأمین واکسن کرونا اقدام نکردیم/ چرا عده‌ای توضیحاتی به مسئولان ارشد دادند تا واکسن خارجی نخرند؟!». خبرگزاری ایلنا. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۹-۰۹.
  25. ۲۵٫۰ ۲۵٫۱ «توصیه مرکز پژوهش‌های مجلس برای «تأخیر» در خرید واکسن». ایندیپندنت فارسی. ۲۰۲۱-۰۸-۱۵. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۹-۰۹. کاراکتر C1 control character در |نشانی= در موقعیت 106 (کمک)
  26. «رهبر معظم انقلاب: ورود واکسن آمریکایی و انگلیسی به کشور ممنوع است». ایسنا. ۲۰۲۱-۰۱-۰۸. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۰ ژانویه ۲۰۲۱. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۱-۳۱.
  27. «ورود 150 هزار دوز واکسن کرونا از آمریکا توسط هلال احمر منتفی شد- اخبار تهران - اخبار اجتماعی تسنیم | Tasnim». خبرگزاری تسنیم | Tasnim. بایگانی‌شده از اصلی در ۷ فوریه ۲۰۲۱. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۱-۳۱.
  28. «Fact-check: No link between COVID-19 vaccines and those who die after receiving them». بایگانی‌شده از اصلی در ۱۹ فوریه ۲۰۲۱. دریافت‌شده در ۱۸ فوریه ۲۰۲۱.
  29. «سکوت رسانه‌های غربی در قبال مرگ و میر ناشی از واکسن فایزر». خبرگزاری فارس. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۶ ژانویه ۲۰۲۱. دریافت‌شده در ۱۸ فوریه ۲۰۲۱.
  30. «مرگ 55 نفر در آمریکا بعد از دریافت واکسن‌های فایزر و مدرنا». خبرگزاری فارس. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۷ ژانویه ۲۰۲۱. دریافت‌شده در ۱۸ فوریه ۲۰۲۱.
  31. «شمار مرگ در اثر واکسن فایزر در نروژ به 29 نفر رسید». خبرگزاری فارس. بایگانی‌شده از اصلی در ۱ مارس ۲۰۲۱. دریافت‌شده در ۱۸ فوریه ۲۰۲۱.
  32. «مرگ 23 نفر در نروژ بر اثر تزریق واکسن آمریکایی فایزر». خبرگزاری فارس. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۵ ژانویه ۲۰۲۱. دریافت‌شده در ۱۸ فوریه ۲۰۲۱.
  33. Entekhab.ir، پایگاه خبری تحلیلی انتخاب | (۱۴۰۰/۰۶/۱۱–۱۹:۴۰). «درخواست امیرعبداللهیان از آلمان برای نهایی کردن ارسال واکسن فایزر به ایران». fa. دریافت‌شده در 2021-09-02. تاریخ وارد شده در |تاریخ= را بررسی کنید (کمک)
  34. ۳۴٫۰ ۳۴٫۱ ۳۴٫۲ Welle (www.dw.com)، Deutsche. «واکسن اسپوتنیک روسی در ایران مجوز گرفت | DW | 28.01.2021». DW.COM. بایگانی‌شده از اصلی در ۳۱ ژانویه ۲۰۲۱. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۱-۳۱.
  35. «واکسن روسی کرونا برای استفاده در ایران تأیید شد». ایندیپندنت فارسی. ۲۰۲۱-۰۱-۲۸. بایگانی‌شده از اصلی در ۳۱ ژانویه ۲۰۲۱. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۱-۳۱.
  36. «Sputnik V COVID-19 vaccine candidate appears safe and effective». The Lancet. ۲ فوریه ۲۰۲۱. بایگانی‌شده از اصلی در ۱ مارس ۲۰۲۱. دریافت‌شده در ۱۸ فوریه ۲۰۲۱.
  37. «واکسن روسی کرونا برای استفاده در ایران تأیید شد». ایندیپندنت فارسی. ۲۰۲۱-۰۱-۲۸. بایگانی‌شده از اصلی در ۳۱ ژانویه ۲۰۲۱. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۱-۳۱.
  38. «واکسن ایرانی کرونا تا 'تیر ماه آینده می‌رسد'». BBC News فارسی. ۲۰۲۰-۱۲-۰۶. بایگانی‌شده از اصلی در ۶ دسامبر ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۱-۳۱.
  39. «واکسن روسی تزریق نمی‌کنم». روزنامه جهان صنعت. ۲۰۲۱-۰۱-۲۷. بایگانی‌شده از اصلی در ۵ فوریه ۲۰۲۱. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۱-۳۱.
  40. Welle (www.dw.com)، Deutsche. «مناقشه بر سر واکسن روسی کرونا در آستانه ورود آن به ایران | DW | 30.01.2021». DW.COM. بایگانی‌شده از اصلی در ۳۱ ژانویه ۲۰۲۱. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۱-۳۱.
  41. «رئیس کمیسیون بهداشت مجلس هم واکسن روسی نمی‌زند». رادیو فردا. بایگانی‌شده از اصلی در ۳۱ ژانویه ۲۰۲۱. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۱-۳۱.
  42. «سازمان نظام پزشکی ایران: از نظر ما واکسن روسی کرونا تأییدشده نیست». رادیو فردا. بایگانی‌شده از اصلی در ۱ فوریه ۲۰۲۱. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۱-۳۱.
  43. ۴۳٫۰ ۴۳٫۱ «مجمع عمومی نظام پزشکی ایران واکسن روسی را 'خطر آفرین' خواند». BBC News فارسی. بایگانی‌شده از اصلی در ۳۱ ژانویه ۲۰۲۱. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۱-۳۱.
  44. «واکنش تند وزیر بهداشت به حواشی واکسن روسی | اقتصاد آنلاین». www.eghtesadonline.com. بایگانی‌شده از اصلی در ۵ فوریه ۲۰۲۱. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۱-۳۱.
  45. «ویدئو | حرف‌ها دربارهٔ واکسن روسی خیانت ملی است | این چه خباثتی است؟». همشهری آنلاین. ۲۰۲۱-۰۱-۳۱. بایگانی‌شده از اصلی در ۳۱ ژانویه ۲۰۲۱. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۱-۳۱.
  46. 919 (۲۰۲۱-۰۱-۲۵). «ایران احتمالاً از سوئد واکسن آسترازنکا وارد می‌کند». ایرنا. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۱-۳۱.
  47. «بریتانیا خرید واکسن کرونا توسط ایران را تأیید کرد؛ واکسن هندی در حال بررسی است». ۱۷ بهمن ۱۳۹۹. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۲ فوریه ۲۰۲۱. دریافت‌شده در ۱۸ فوریه ۲۰۲۱.
  48. 817 (۲۰۲۰-۱۲-۲۹). «کارآزمایی بالینی کُوو ایران برکت؛ نخستین واکسن ایرانی کرونا». ایرنا. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۶ ژانویه ۲۰۲۱. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۱-۳۱.
  49. «واکسن ایرانی کرونا چه شباهتی به واکسن‌های چینی و چه تفاوتی با واکسن‌های آمریکایی دارد؟». euronews. ۲۰۲۰-۱۲-۲۹. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۳ فوریه ۲۰۲۱. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۱-۳۱.
  50. 776 (۲۰۲۱-۰۱-۲۹). «مرحله اول تست انسانی واکسن ایرانی کرونا از نیمه گذشت». ایرنا. بایگانی‌شده از اصلی در ۶ فوریه ۲۰۲۱. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۱-۳۱.
  51. «واکسن «کوو ایران» ویروس انگلیسی را خنثی می‌کند». خبرگزاری مهر | اخبار ایران و جهان | Mehr News Agency. ۲۰۲۱-۰۱-۳۰. بایگانی‌شده از اصلی در ۳۱ ژانویه ۲۰۲۱. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۱-۳۱.
  52. 776 (۲۰۲۱-۰۱-۱۸). «نخستین واکسن نوترکیب ایرانی کرونا مجوز کارآزمایی بالینی گرفت». ایرنا. بایگانی‌شده از اصلی در ۵ فوریه ۲۰۲۱. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۱-۳۱.
  53. Marsh, Sarah (2021-01-09). "Cuba to collaborate with Iran on coronavirus vaccine". Archived from the original on 5 February 2021. Retrieved 2021-01-31.
  54. Tehran، Sune Engel Rasmussen in London and Aresu Eqbali in (۲۰۲۱-۰۱-۱۲). «Iran, Cuba, Under U.S. Sanctions, Team Up for Covid-19 Vaccine Trials» (به انگلیسی). Wall Street Journal. شاپا 0099-9660. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۷ ژانویه ۲۰۲۱. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۱-۳۱.
  55. «آغاز فاز دوم تست انسانی واکسن "کوو ایران برکت" از فردا/ نتایج موفقیت‌آمیز فاز نخست تست انسانی». تسنیم. ۲۳ اسفند ۱۳۹۹. دریافت‌شده در ۱۳ مارس ۲۰۲۱.
  56. «فاز سوم طرح ملی واکسن ایرانی برکت در بوشهر آغاز شد». ایرنا. ۱۵ خرداد ۱۴۰۰. دریافت‌شده در ۱۴ ژوئن ۲۰۲۱.
  57. «نمکی: مجوز مصرف واکسن ایرانی «کووبرکت» صادر شد». خبرگزاری فارس. ۱۴ ژوئن ۲۰۲۱. دریافت‌شده در ۱۴ ژوئن ۲۰۲۱.
  58. واکسن پاستور ایران مجوز مصرف اضطراری گرفت خبرگزاری مهر
  59. «واکسن کرونا رازی هفته آینده وارد فاز کارآزمایی بالینی می‌شود». بایگانی‌شده از اصلی در ۱۶ فوریه ۲۰۲۱. دریافت‌شده در ۲۷ فوریه ۲۰۲۱.
  60. ایمنی واکسن رازی کووپارس در فاز اول تأیید شد/ مطالعه فاز دوم روی ۵۰۰ داوطلب/ قابلیت طراحی به صورت چندگانه وبگاه مؤسسه تحقیقات واکسن و سرم‌سازی رازی
  61. «آخرین وضعیت تولید واکسن‌های ایرانی کرونا/ افراد زیر ۱۸ سال، این واکسن را تزریق کنند». روزنامه دنیای اقتصاد. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۹-۰۷.
  62. ۶۲٫۰ ۶۲٫۱ واکسن ایرانی - استرالیایی کرونا در چه مرحله‌ای است؟ ایسنا
  63. ز واکسن ایرانی-استرالیایی کرونا چه خبر؟ ایسنا
  64. «واکسن "میلاد نور" مشابه "ایران برکت" است». بایگانی‌شده از اصلی در ۲ فوریه ۲۰۲۱. دریافت‌شده در ۲۷ فوریه ۲۰۲۱.
  65. «واکسن کرونای "میلاد نور" در آستانه اخذ مجوز تست انسانی». بایگانی‌شده از اصلی در ۲۸ ژانویه ۲۰۲۱. دریافت‌شده در ۲۷ فوریه ۲۰۲۱.
  66. آغاز تزریق واکسن "فخرا" به ۵۰۰ داوطلب در فاز دوم ایسنا
  67. «آخرین وضعیت تولید واکسن‌های ایرانی کرونا/ افراد زیر ۱۸ سال، این واکسن را تزریق کنند». روزنامه دنیای اقتصاد. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۹-۰۷.
  68. واکسن ضد کرونای «نورا» رونمایی شد ایرنا
  69. «اتمام فاز حیوانی واکسن دانش‌بنیان ایرانی کرونا در اسفند ماه». دریافت‌شده در ۲۷ فوریه ۲۰۲۱.
  70. "ببینید | تحویل 50 میلیون دُز واکسن «کوو ایران برکت» تا پایان شهریور - خبرآنلاین". www.khabaronline.ir. 2021-07-03. Retrieved 2021-08-29.
  71. "افتتاح اولین صندوق قرض‌الحسنه اشتغال کشور توسط ستاد اجرایی فرمان امام/ تولید 5 میلیون واکسن «برکت» تاکنون" [Inauguration of the first loan loan fund of the country by the executive headquarters of Farman Imam / Production of 5 million "Barakat" vaccines so far]. farsnews.ir. Retrieved 27 July 2021.
  72. "زیرساخت تولید ماهانه 25 تا 30 میلیون دوز واکسن برکت فراهم شده‌است + پاسخ به شبهات- اخبار پزشکی - اخبار اجتماعی تسنیم" [The infrastructure for the monthly production of 25 to 30 million doses of Barakat vaccine has been provided + Answering the suspicions - Medical news]. خبرگزاری تسنیم (Tasnim Social News). Retrieved 2021-08-24.
  73. "تعداد واکسن‌های تولید شده کوو ایران برکت به ۸ میلیون دز رسید". خبرگزاری موج. 2021-08-30. Retrieved 2021-09-04.
  74. «سیر تا پیاز واکسیناسیون کرونا در «ایران» / نوبت واکسیناسیون شما چه زمانی است؟». خبرگزاری فارس. ۲۸ بهمن ۱۳۹۹. بایگانی‌شده از اصلی در ۱ مارس ۲۰۲۱. دریافت‌شده در ۲۶ فوریه ۲۰۲۱.
  75. «واکسن وزارت دفاع در آستانه اخذ مجوز تست انسانی». بایگانی‌شده از اصلی در ۲۸ ژانویه ۲۰۲۱. دریافت‌شده در ۲۷ فوریه ۲۰۲۱.
  76. «۶۶۵ فوتی جدید کرونا در کشور». روزنامه دنیای اقتصاد. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۸-۲۵.
  77. «در انتشار آمار مرگ‌ومیر افراد شیطنت شده‌است». ایسنا. ۲۰۲۱-۰۸-۲۰. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۸-۲۸.
  78. «آخرین آمار واکسیناسیون کرونا ایران ۲۷ شهریور». خبرگزاری ایمنا | IMNA. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۹-۱۸.
  79. «آمار تفکیکی واکسیناسیون کرونا در کشور تا امروز». خبرگزاری ایسنا | ISNA. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۹-۱۶.
  80. «ایران از نظر درصد جمعیت واکسینه شده در برابر کرونا چندمین کشور جهان است؟». euronews. ۲۰۲۱-۰۸-۲۰. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۸-۲۶.
  81. «جهانپور: روسیه فقط ۲ میلیون از ۶۲ میلیون واکسن کرونا را به ایران داد | زیر بار قرارداد ترکمانچای نمی‌رویم». همشهری آنلاین. ۲۰۲۱-۰۷-۱۹. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۷-۱۹.
  82. ۸۲٫۰ ۸۲٫۱ «روزنامه شهروند: خریداری ۱۶میلیون دوز واکسن کوواکس». www.pishkhan.com. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۷-۲۳.
  83. «جهانپور: کووکس در تحویل واکسن به ایران خلف وعده کرد | ۳/۶ میلیون دوز وعده داد، ۲/۲ میلیون دوز تحویل داد». همشهری آنلاین. ۲۰۲۱-۰۸-۰۶. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۸-۲۵.
  84. «جزئیات ترخیص 24.5 میلیون دز واکسن کرونا از گمرک فرودگاه امام + جدول- اخبار اقتصاد ایران - اخبار اقتصادی تسنیم | Tasnim». خبرگزاری تسنیم | Tasnim. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۸-۲۵.
  85. 2785 (۲۰۲۱-۰۴-۲۹). «قرارداد خرید ۹۰ میلیون واکسن کرونا در کشور بسته شده‌است». ایرنا. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۷-۲۳.
  86. 832 (۲۰۲۱-۰۴-۱۵). «قرارداد خرید ۶۰ میلیون دوز واکسن اسپوتنیک وی با روسیه نهایی شد». ایرنا. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۷-۲۳.
  87. «دلایل تأخیر در ورود واکسن روسی به ایران اعلام شد». خبرآنلاین. ۲۰۲۱-۰۷-۲۵. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۷-۲۵.
  88. ۸۸٫۰ ۸۸٫۱ «واردات ۵ میلیون دز واکسن بی‌نام/ شرط چین برای فروش واکسن به ایران!». تجارت‌نیوز. ۲۰۲۱-۰۷-۱۴. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۷-۲۰.
  89. niafam.com. «جایگاه هلال ایران سیاسی نیست/ انتظار ما رفع تحریم‌هاست». rcs.ir. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۷-۱۵.
  90. «به خاطر واکسن داخلی در خرید واکسن تأخیر داشتیم». تجارت‌نیوز. ۲۰۲۱-۰۸-۱۹. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۸-۲۵.
  91. «عضو کمیسیون بهداشت مجلس:واکسن‌های وارد شده امروز؛ سفارش ماه‌های گذشته و در دولت قبل خریداری شده‌است/ برگزاری اربعین می‌تواند فشار بر کادر درمان را افزایش دهد». دیدبان ایران. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۹-۱۳.
  92. «کدام دستگاه بیش از ۲۴ میلیون واکسن وارد کشور کرد؟ | اقتصاد آنلاین». www.eghtesadonline.com. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۸-۲۷.
  93. «لاریجانی: وزارت بهداشت پارسال اجازه ورود ۱۸میلیون واکسن را نداد | اقتصاد آنلاین». www.eghtesadonline.com. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۸-۲۷.
  94. «لاریجانی: وزارت بهداشت اجازه ورود واکسن را نداد». ایسنا. ۲۰۲۱-۰۸-۲۷. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۸-۲۷.
  95. niafam.com. «از طریق هلال احمر انجام می‌شود: ورود محموله 10 میلیونی واکسن کرونا در خردادماه/تولید سالانه ٢میلیون صافی دیالیز». rcs.ir. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۷-۱۵.
  96. niafam.com. «سخنگوی جمعیت هلال احمر: بیش از ۳ماه دنبال تهیه واکسن کرونا بودیم اما مجوز نداشتیم». rcs.ir. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۷-۱۵.
  97. «مستندات اتاق بازرگانی دربارهٔ تعلل وزارت بهداشت برای واردات واکسن کرونا منتشر شد+ اسناد | خبرگزاری فارس». www.farsnews.ir. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۸-۲۵.
  98. «۶ میلیون واکسن بخش خصوصی به کشورهای دیگر فروخته شد/ مذاکرات جدید را آغاز کردیم». خبرگزاری ایلنا. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۸-۲۵.
  99. «یک میلیون و 200 هزار دُز واکسن برکت از دست رفت! / پیام طبرسی: ما هنوز خودمان گیج هستیم که چه اتفاقی افتاده‌است!». رکنا. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۷-۲۰.
  100. «وعده وزارت بهداشت در انجام واکسیناسیون عملی نشده‌است/ میزان واردات واکسن اصلاً تامین‌کننده نیست». خبرگزاری ایلنا. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۷-۲۰.
  101. 759 (۲۰۲۱-۰۷-۱۵). «بروز مشکل در خط تولید واکسن کووایران برکت نادرست است». ایرنا. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۷-۲۵.
  102. نیوز، اخبار روز ایران و جهان | آفتاب (۱۴۰۰/۰۴/۲۸–۰۶:۲۴). «سخنگوی ستاد کرونا: اسپوتنیک روسیه خط تولید واکسن به ایران داده که به درد نمی‌خورد!». fa. دریافت‌شده در 2021-07-20. تاریخ وارد شده در |تاریخ= را بررسی کنید (کمک)
  103. «تاخیر در تولید مشترک واکسن "اسپوتنیک‌وی"/علل عمده تأخیر در واکسیناسیون کرونا در ایران- اخبار پزشکی - اخبار اجتماعی تسنیم | Tasnim». خبرگزاری تسنیم | Tasnim. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۷-۲۰.
  104. اقتصاد24، پایگاه خبری، تحلیلی (۱۴۰۰/۰۴/۲۶–۱۲:۳۳). «خط تولید چینی واکسن برکت، بازمانده از حرکت بدون ژل/ دستگاه‌ها بدون ژل به ایران رسید | اقتصاد24». fa. دریافت‌شده در 2021-07-20. تاریخ وارد شده در |تاریخ= را بررسی کنید (کمک)
  105. «اسپوتنیک در ایران تولید می‌شود ولی توزیع نمی‌شود». ایسنا. ۲۰۲۱-۰۹-۰۴. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۹-۰۶.
  106. «سرنوشت پرابهام ۳ واکسن ایرانی - خارجی». ایسنا. ۲۰۲۱-۰۷-۱۲. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۷-۲۰.
  107. «هنوز کل واکسن‌های تولید داخلی به یک میلیون دز هم نرسیده‌است». ایسنا. ۲۰۲۱-۰۸-۰۳. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۸-۰۳.
  108. خبرگزاری فارس (۱۴۰۰/۰۵/۰۳). «برنامه‌ریزی برای تحویل ماهانه دو میلیون دز واکسن کرونای «پاستوکووک» / شرط پیش خرید واکسن‌های تولید داخل». https://ifdana.fda.gov.ir. تاریخ وارد شده در |تاریخ= را بررسی کنید (کمک); پیوند خارجی در |وبگاه= وجود دارد (کمک)
  109. «نمودارهایی که تأثیر واکسیناسیون را نشان می‌دهند/ چند نفر در ایران پس از واکسن فوت شده‌اند؟». خبرآنلاین. ۲۰۲۱-۰۸-۱۷. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۸-۲۸.
  110. نیوز، سلامت. «اثربخشی کمتر واکسن سینوفارم ووهان، دلیل افزایش تلفات در ایران است؟». سلامت نیوز. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۸-۲۸.
  111. 2521 (۲۰۲۱-۰۸-۲۱). «انتشار آمارهای ابتلا و فوت پس از واکسیناسیون پر از خطاست». ایرنا. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۸-۲۸.
  112. «ژاپن ۲٫۹ میلیون دُز واکسن آسترازنکا به ایران اهدا می‌کند». مشرق نیوز. ۲۰۲۱-۰۷-۱۳. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۷-۲۰.
  113. ۱۱۳٫۰ ۱۱۳٫۱ 2998 (۲۰۲۱-۰۷-۲۳). «نخستین محموله واکسن کرونا از ژاپن وارد کشور شد». ایرنا. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۷-۲۵.
  114. «اولین محموله اهدایی واکسن کرونا ژاپن وارد کشور شد/ازسرگیری همکاری DHL با ایران- اخبار راه و مسکن - اخبار اقتصادی تسنیم | Tasnim». خبرگزاری تسنیم | Tasnim. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۷-۲۵.
  115. ۱۱۵٫۰ ۱۱۵٫۱ niafam.com. «هلال‌احمر بیش از تعهدش واکسن وارد کرد/ فراتر رفتن واردات واکسنِ هلال‌احمر از مرز ۱۰ میلیون دُز». rcs.ir. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۷-۲۵.
  116. ۱۱۶٫۰ ۱۱۶٫۱ TABNAK، تابناک | (۱۴۰۰/۰۵/۰۷–۱۰:۵۴). «ویود اولین محموله واکسن کرونا توسط بخش خصوصی». fa. دریافت‌شده در 2021-07-29. تاریخ وارد شده در |تاریخ= را بررسی کنید (کمک)
  117. niafam.com. «ورود محموله‌های جدید واکسن کرونا به کشور در ماه جاری». rcs.ir. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۷-۱۵.
  118. ۱۱۸٫۰ ۱۱۸٫۱ ۱۱۸٫۲ niafam.com. «با تلاش هلال‌احمر؛ بزرگترین محموله واکسن از ابتدا تاکنون امروز به تهران می‌رسد». rcs.ir. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۷-۱۵. کاراکتر soft hyphen character در |نشانی= در موقعیت 95 (کمک)
  119. niafam.com. «تکمیل پنجمین محموله واکسن کرونا توسط هلال‌احمر/ ۴۴۴ هزار دُز دیگر وارد شد». rcs.ir. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۷-۱۵.
  120. niafam.com. «هلال‌احمر ششمین محموله واکسن کرونا را به کشور وارد کرد». rcs.ir. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۷-۱۵.
  121. niafam.com. «ادامه واردات واکسن کرونا توسط هلال‌احمر/ هفتمین محموله تحویل وزارت بهداشت شد». rcs.ir. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۷-۱۸.
  122. 1348 (۲۰۲۱-۰۷-۲۲). «هشتمین محموله واکسن در اختیار وزارت بهداشت قرار گرفت». ایرنا. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۷-۲۲.
  123. niafam.com. «هلال‌احمر دهمین محموله واکسن را وارد کرد/ 11 میلیون و 520 هزار دُز در چهار ماه». rcs.ir. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۸-۲۵.
  124. niafam.com. «میزان واکسن‌های وارداتی هلال‌احمر از ۱۲ میلیون دُز فراتر رفت». www.rcs.ir. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۸-۲۵.
  125. niafam.com. «دوازدهمین محموله واکسن‌های وارداتی هلال‌احمر وارد کشور شد». rcs.ir. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۸-۲۵.
  126. niafam.com. «هلال احمر بیش از یک میلیون دُز دیگر واکسن وارد کرد». rcs.ir. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۸-۲۵.
  127. niafam.com. «تسریع واردات واکسن از سوی هلال‌احمر؛ ۲ محموله واکسن در یک هفته وارد کشور شد». rcs.ir. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۸-۲۵.
  128. niafam.com. «واردات واکسن هلال احمر از مرز ۱۷ میلیون دُز گذشت». rcs.ir. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۸-۲۵.
  129. niafam.com. «ورود یک میلیون و ۱۱۰ هزار دُز واکسن کرونا به کشور/ شانزدهمین محموله هلال‌احمر رسید». rcs.ir. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۸-۲۵.
  130. «اعلام آمادگی بخش خصوصی برای واردات واکسن کرونا/واکسیناسیون نیاز به سرعت بیشتری دارد | خبرگزاری فارس». www.farsnews.ir. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۷-۲۹.
  131. ۱۳۱٫۰ ۱۳۱٫۱ «واردات واکسن توسط بخش خصوصی نهایی شد + جزییات». ایسنا. ۲۰۲۱-۰۵-۳۱. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۷-۲۹.
  132. 854 (۲۰۲۱-۰۴-۲۱). «چگونگی واردات واکسن کرونا توسط بخش خصوصی». ایرنا. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۷-۲۹.