واسیلی بارتلد

واسیلی بارتلد
زادهٔ	۳ نوامبر ۱۸۶۹ سن پترزبورگ
درگذشت	۱۹ اوت ۱۹۳۰ (۶۰ سال) سن پترزبورگ
ملیت	روس
پیشه	تاریخ‌نگار

واسیلی ولادیمیروویچ بارتولد (Vasily Vladimirovich Bartold) معروف به ویلهلم بارتلد، (۳ نوامبر ۱۸۶۹ در سن پترزبورگ – ۱۹ اوت ۱۹۳۰ در سن پترزبورگ) (۱۲۴۸ تا ۱۳۰۹)، تاریخ‌نگار برجسته روس و، یکی از نامدارترین خاورشناسان سده بیستم بود. او به عنوان چهره‌ای کلیدی در مطالعات تاریخ و تمدن اسلامی، به‌ویژه در حوزه‌های آسیای میانه، ایران و افغانستان، شناخته می‌شود. بارتولد در دانشگاه سن پترزبورگ تحصیل کرد و بخش عمده‌ای از عمر پژوهشی خود را به تحقیق دربارهٔ جغرافیای تاریخی، زبان‌ها، فرهنگ و تاریخ سیاسی این مناطق اختصاص داد.

بارتولد از نگاهی نوآورانه به تاریخ شرق، به‌ویژه تمدن اسلامی، نگریست. او در مقایسه با برخی شرق‌شناسان هم‌عصر خود، رویکردی عمدتاً مثبت‌تر و با تأکید بر جنبه‌های سازندهٔ تمدن اسلامی اتخاذ کرد. آثار او، که شمارشان به صدها مقاله و چندین کتاب اساسی می‌رسد، همچنان منابعی مرجع در مطالعات ایران‌شناسی و آسیای مرکزی محسوب می‌شود.

مشهورترین اثر او، «ترکستان در عصر حملات مغول» (منتشر شده در ۱۹۰۰)، که بعدها به انگلیسی و زبان‌های دیگر نیز ترجمه شد، پژوهشی بنیادی دربارهٔ تاریخ آسیای میانه پیش و حین حمله مغولان است. دیگر آثار مهم او شامل پژوهش‌هایی دربارهٔ تاریخ فرهنگی و سیاسی آسیای مرکزی، زندگی‌نامهٔ شخصیت‌های تاریخی مانند الغ‌بیگ، و مقالاتی دربارهٔ تاریخ بلخ، غزنه، بخارا و دیگر شهرهای مهم منطقه است. او همچنین نقش مهمی در کنگره‌های بین‌المللی شرق‌شناسی مانند «نخستین کنگره ترک‌شناسی سراسر اتحادیه شوروی» (۱۹۲۶/ ۱۳۰۵ باکو) ایفا کرد.

میراث بارتولد در گستردگی و عمق پژوهش‌هایش و همچنین تأثیر آن بر نسل‌های بعدی مورخان و ایران‌شناسان، به‌ویژه در روسیه و منطقه، قابل مشاهده است. او با رویکرد علمی دقیق خود، داده‌های فراوانی را دربارهٔ تاریخ و تمدن مناطق مورد مطالعه‌اش گردآوری و تحلیل کرده است.

زندگی

واسیلی ولادیمیرویچ بارتولد، در سوم نوامبر سال ۱۸۶۹ (۱۲۸۶ ه‍.ق) در شهر سن پترزبورگ در خانواده آلمانی روسی شده‌ای به دنیا آمد. نیاکان پدری وی از مردم منطقه ساحلی دریای بالتیک بودند. نیای مادری او کشیشی لوتری بود که از هامبورگ به روسیه مهاجرت اختیار کرده و پدر و.و. بارتولد دلال بورس بود. و.و. بارتولد در حسب حال خود می‌نویسد که: ثروت پدرش را فرزندان وی حفظ نکردند و پس از انقلاب اکتبر ۱۹۱۷ (۱۳۳۶ ه‍.ق) هیچ‌یک از فرزندان پدر او در شمار مهاجران در نیامده، ولی تمول این خاندان به و.و. بارتولد اجازه داد تا در روزگار کودکی و جوانی، معلومات انسانی فراگیری کسب کند و به ویژه زبان‌های باستانی کلاسیک (یونانی و لاتین قدیم) و زبان‌های اصلی کنونی اروپای غربی را فراگیرد و از آن پس رشته تخصصی را که از ایام مکتب آرزو می‌کرده- یعنی تاریخ را- برگزیند. در سال ۱۸۸۷ بارتولد دبیرستان هشتم سن پترزبورگ را به پایان رسانید و به اخذ مدال طلا موفق گردید؛ و پس از اندک تردیدی که در انتخاب تاریخ باستان یا تاریخ کشورهای خاورمیانه و نزدیک پیدا کرد، سرانجام رشته اخیر را برگزید و در پائیز همان سال ۱۸۸۷ وارد دانشکده زبان‌های شرقی دانشگاه سن پترزبورگ شد و در بخش عربی، فارسی، ترکی، تاتاری، به تلمذ پرداخت. بارتولد در سال‌های دانشجوئی زبان‌های عربی و فارسی و ترکی را، به‌طور شایسته و بایسته فرا گرفت ولی آنچه بیش از هر چیز جالب توجه وی بود، همانا تاریخ کشورهای خاورمیانه و نزدیک در قرون وسطی بوده‌است.

آثار

• «Туркестан в эпоху монгольского нашествия» (ترکستان در عصر یورش مغولان) انتشار اصلی: سن پترزبورگ، 1900 ترجمه انگلیسی: Turkestan Down to the Mongol Invasion (لندن: Luzac & Co)، 1928 (ترجمه: H. A. R. Gibb)؛ موجود آنلاین.
• «Улугбек и его время» (الغ‌بیگ و دوران او) انتشار اصلی: لیدن، 1918 ترجمه آلمانی: “Ulug Beg und seine Zeit”. در Abhandlungen für die Kunde des Morgenlandes 21، شماره 1 (لایپزیگ: Brockhaus)، 1935 (ترجمه: Walther Hinz)، ISSN 0567-4980. ترجمه انگلیسی: “Ulugh-Beg”. در Four Studies on the History of Central Asia جلد II (لیدن: E.J. Brill)، 1958 (ترجمه: V. & T. Minorsky). [1]
• «Культура мусульманства» (فرهنگ اسلام) ترجمه انگلیسی: Mussulman Culture (کلکته: دانشگاه کلکته)، 1934 (ترجمه از روسی: Hasan Shaheed Suhrawardy).
• «Тюрки. Двенадцать лекций по истории турецких народов Средней Азии» (ترک‌ها: دوازده درس درباره تاریخ اقوام ترک آسیای میانه) ترجمه آلمانی: Zwölf Vorlesungen über die Geschichte der Türken Mittelasiens (دارمشتات: Wissenschaftliche Buchgesellschaft)، 1932/35 و 1962. ترجمه انگلیسی: “A Short History of Turkestan” (1956). در Four Studies on the History of Central Asia جلد I (لیدن: E.J. Brill)، 1956 (ترجمه: V. & T. Minorsky). [2]
• «Историческая география Ирана» (جغرافیای تاریخی ایران) ترجمه انگلیسی: An Historical Geography of Iran (پرینستون: انتشارات دانشگاه پرینستون)، 1984 (ترجمه: Svat Soucek؛ ویراستار: C.E. Bosworth).
• «Собрание сочинений» (مجموعه آثار) انتشار اصلی: مسکو: انتشارات ادبیات شرق، 1963-1977 (9 جلد) — آثار کامل.
• «Отчет о поездке в Среднюю Азию с научною целью» (گزارش سفر به آسیای میانه با هدف علمی) انتشار اصلی: سن پترزبورگ: چاپ آکادمی امپراتوری علوم، 1897.
• «История культурной жизни Туркестана» (تاریخ زندگی فرهنگی ترکستان) انتشار اصلی: مسکو: انتشارات آکادمی علوم شوروی، 1927.
• «Работы по исторической географии» (آثار درباره جغرافیای تاریخی) انتشار اصلی: مسکو: انتشارات «ادبیات شرق» РАН، 2002.

• معرفی و شناسایی جلدهای دوم و سوم عالم‌آرای نادری در سال ۱۲۹۴

مجموعه آثار بارتلد که در سال‌های ۱۹۶۳ تا ۱۹۷۷ میلادی در مسکو انتشار یافت، بیش از هفت هزار صفحه‌است.

منابع

• و. بارتولد (۱۳۵۸)، تذکره جغرافیای تاریخی ایران، ترجمهٔ حمزه سردادور، ناشر توس{{یادکرد}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
• ویلیهم بارتلد (۱۳۷۷)، جغرافیای تاریخی ایران، ترجمهٔ همایون صنعتی زاده، ناشر انتشارات موقوفات دکتر محمود افشار یزدی{{یادکرد}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)