هگاده

هگاده ویا هگادا (عبری: הַגָּדָה‎، «گویش»؛ جمع: هگادوت) یک متن یهودی است که دستور سدر پسح را بیان می‌کند. طبق رویه یهودیان، خواندن هگاده بر سر سفره سدر، تحقق میتزواه برای هر یهودی است که باید داستان کتاب خروج به فرزندان خود بازگو کند که در آن خدا بنی اسرائیل از بردگی در مصر نجات داد.

تاریخچه

مولفیت

بر اساس سنت یهودی، هگاده و یا هگادا در دوره‌های میشنا و تلمود توسعه یافته است، اگرچه بازه زمانی دقیق آن نامعلوم است. این متن در طول تاریخ در اشکال مختلف وجود داشته و بنابراین نمی‌توان آن را به یک نویسنده واحد نسبت داد. نویسنده جمعی آن به‌طور سنتی بعل هگاده و یا هگادا (استاد هگاده و یا هگادا نامیده می‌شود. همچنین سنتی وجود دارد که اصطلاح بعل هگاده و یا هگادا به فردی ناشناس از زمان گاونیم اشاره دارد که نسخه استاندارد امروزی را تدوین کرده است.^[۱]

به نظر نمی‌رسد که هگاده و یا هگادا قبل از زمان یهودا بار ایلای (حدود ۱۷۰ میلادی)، آخرین تنای نقل شده در آن، گردآوری شده باشد. معمولاً فرض بر این است که متن ثابتی قبل از اختلاف مهم درباره ترتیب هگاده و یا هگاداکه در تلمود بابلی ثبت شده بود، وجود نداشته است. نسخه ویلنا تلمود شرکت‌کنندگان در آن اختلاف را ابّا آریکا و شموئل نَهردئا (حدود ۲۳۰ میلادی) معرفی می‌کند،^[۲] اما بعدها احتمالاً منظور راوا (حدود ۲۸۰–۳۵۲ میلادی) بوده است.^[۳]^[۴]

از گفته‌ای از راو ناحمان برمی‌آید که او از وجود متن ثابت هگاده و یا هگادا آگاه بوده است،^[۵] اما اختلاف وجود دارد که تلمود به کدام راو ناحمان اشاره دارد: راو ناحمان بار یعقوب (حدود ۲۸۰ میلادی)^[۶] یا راو ناحمان بار ییتسحاق (حدود ۳۶۰ میلادی).^[۷]

اقلیت مفسران، از جمله نفتالی مسکیل لآیسون، نویسنده هگاده و یا هگادا ملبیم، معتقدند که متن هگاده و یا هگادا در زمان ابّا آریکا و شموئل کامل بوده و اختلاف آنها بر تفسیر هگاده و یا هگادا بوده نه ترتیب آن. هگاده و یا هگادا ملبیم نظریه می‌دهد که هگاده و یا هگادا ملبیم توسط راوی میشنا، ربی یهودا هاناسی (حدود ۱۳۵–۲۱۷ میلادی) نوشته شده است.^[۸]

یکی از قدیمی‌ترین بخش‌های هگاده و یا هگادا ، قرائت هلل است که بر اساس میشنا (پسحیم ۵:۷) در قربانی‌های معبد اورشلیم خوانده می‌شد و طبق نظر مدرسه شمّای، تنها فصل اول آن باید قرائت شود. پس از مزامیر، برکتی برای رهایی گفته می‌شود. این برکت، طبق گفته ربی تارفون چنین است: «بارک شده‌ای، پروردگار خدای ما، استاد جهان، که ما و پدران ما را از مصر رهانیدی و به این شب رساندی.»^[۹]^[۱۰]

بخش دیگری از کهن‌ترین مراسم، همانطور که در میشنا ثبت شده، پایان هلل (تا مزامیر ۱۱۸) و برکت پایانی شعر برکت است، که آموراییم آن را به‌طور متفاوت تفسیر کرده‌اند،^[۱۱] اما به وضوح شبیه برکتی است که در مراسم فعلی برای سپاس از خداوند گفته می‌شود: «که عاشق سرودهای ستایش است.»

این برکات و روایت‌های تاریخ اسرائیل در مصر، بر اساس دواریم ۲۶:۵–۹ و یهوشوعا ۲۴:۲–۴، همراه با برخی توضیحات مقدماتی، در زمان آموراییم اولیه در قرن سوم میلادی به هگاده و یا هگادا افزوده شدند.

در دوران پس از تلمودی، در عصر گائونیم، گزیده‌هایی از میدراش ها به هگاده و یا هگادا افزوده شد. سیدور ربی عمرام گائون (حدود ۸۵۰ میلادی) شامل یکی از نخستین نمونه‌های هگاده و یا هگادا است و به عنوان منبع بنیادین برای نسخه‌های بعدی خدمت کرده است.^[۱۲] از میان میدراش هایی که در نسخه ربی عمرام گائون گنجانده شده‌اند، یکی از مهم‌ترین آن‌ها چهار فرزند است که نمایانگر چهار نگرش متفاوت نسبت به دلیل رعایت یهودیان در عید پسح است. این تقسیم‌بندی از تلمود اورشلیم^[۱۳] و از یک گذر موازی در مخیلتا ربای اشماعل گرفته شده است؛^[۱۴]^[۱۵] و در مراسم فعلی کمی تغییر یافته است. سایر نقل‌قول‌های ربانی از ادبیات هگاده و یا هگادا نیز افزوده شده‌اند، مانند داستان الیعزر بن هورکانوس که کل شب را درباره خروج از مصر با چهار تن دیگر از ربی‌ها بحث کرده است، که این داستان در توسفتا به شکل کاملاً متفاوتی آمده است.

در حالی که بخش‌های اصلی متن هگاده و یا هگادا از زمان تدوین اولیه تا حد زیادی ثابت مانده‌اند، برخی افزوده‌ها بعد از بخش آخر متن اضافه شده‌اند. برخی از این افزوده‌ها، مانند سرودهای تجمعی “یک بز کوچک” (חד גדיא) و “چه کسی یک می‌داند؟” (אחד מי יודע) که در قرن پانزدهم اضافه شده‌اند، به قدری پذیرفته شدند که تبدیل به استاندارد چاپ در پشت هگاده و یا هگادا گردیدند.^[۱۶]

متن هگاده و یا هگادا هرگز به شکل نهایی و واحد تثبیت نشد، زیرا هیچ نهاد ربانی وجود نداشت که بر چنین مسائلی سلطه داشته باشد. به جای آن، هر جامعه محلی متن خود را توسعه داد. طیف متنوعی از متون سنتی تا پایان دوره قرون وسطی در جوامع اشکنازی و سفاردی شکل استانداردی به خود گرفتند.^[۹]

قرائیم^[۱۷]^[۱۸] و همچنین سامری ها هگاده و یا هگادا خود را توسعه دادند که تا امروز از آن‌ها استفاده می‌کنند.^[۱۹]

هگادای قرائتی برای شب عید پسح بر اساس سنت قرائیان با ترجمه به زبان روسی توسط شلومو پریک، اودسا ۱۹۰۱.

در دوران هاسکالا (روشنگری یهودی)، برخی از جوامع یهودی اروپای شرقی شروع به تشکیل گروه‌ها یا جنبش‌هایی کردند که دیدگاه‌های خود را درباره اصلاحات در هگاده و یا هگادا شکل دادند.^[۲۰] یهودیت اصلاح‌طلب، که بخشی از هاسکالا بود، معمولاً هیچ متن هگاده و یا هگادا خاصی را به عنوان متن معیار نمی‌داند و خلاقیت نیایشگاهی خارج از چارچوب هلاخا را تشویق می‌کند. در حالی که هگاده و یا هگادا اصلاح‌طلب به طور گسترده استفاده می‌شوند، افراد و جوامع نیز آزادند که نسخه‌های خود را ایجاد کنند که ارزش‌های معاصر و الهیات فراگیر را بازتاب دهد. (این نگرش بعداً در کیبوتص هاو در جوامع پراکنده نیز ظاهر شد.)^[۹] در پاسخ به جنبش اصلاح‌طلب، یهودیت ارتدکس شکل گرفت. یهودیت ارتدکس برخی متون را به عنوان معیار پذیرفت و تغییرات در متن را نامطلوب دانست.^[۲۱]

تاریخچه نسخ خطی

قدیمی‌ترین نسخه کامل باقی‌مانده از قدیمی‌ترین חגגادة آشکنازی مصور به نام חגגדת سر پرندگان شناخته می‌شود[25]، که در حدود دهه ۱۳۲۰ در آلمان ساخته شده و اکنون در موزه اسرائیل در اورشلیم نگهداری می‌شود.[26] חגגדת رایلندز (Rylands Hebrew MS. 6) یکی از بهترین חגגادات جهان است. این نسخه در قرن چهاردهم در اسپانیا نوشته و مصور شده و نمونه‌ای از تبادل هنری میان هنرمندان یهودی و غیر یهودی در زمینه مصورسازی نسخه‌های خطی است. در بهار و تابستان ۲۰۱۲، این חגגדה در موزه متروپولیتن هنر نیویورک در نمایشگاهی به نام «חגגדת رایلندز: هنر یهودی قرون وسطی در زمینه» به نمایش گذاشته شد.[27][28]

חגגדת بارسلونا قرن چهاردهم کتابخانه بریتانیا (BL Add. MS 14761) یکی از غنی‌ترین متن‌های تصویری یهودی است. این نسخه برای همراهی مراسم شب פסח و جشنواره تهیه شده بود و همچنین نماد وضعیت اجتماعی مالک آن در اسپانیا در قرن چهاردهم بود. تقریباً تمام صفحات آن پر از مینیاتورهایی هستند که مراسم פסח، بخش‌های کتاب مقدس و میدراش و غذاهای نمادین را به تصویر می‌کشند. یک نسخه فاکسیمیل توسط Facsimile Editions لندن در سال ۱۹۹۲ منتشر شد.

חגגדת پراگ که در سال ۱۵۲۶ منتشر شد، به دلیل دقت در نوشتار و معرفی بسیاری از موضوعاتی که هنوز در متن‌های مدرن یافت می‌شوند، شناخته شده است. اگرچه تصاویر اغلب بخشی از חגגדה بودند، اما تا زمان חגגדת پراگ استفاده گسترده از آن‌ها در متن چاپی معمول نبود. این חגגדה بیش از شصت تصویر حکاکی روی چوب دارد که «صحنه‌ها و نمادهای مراسم פסח؛ … عناصر کتاب مقدس و ربانی که در متن חגגדה واقعاً ظاهر می‌شوند؛ و صحنه‌ها و شخصیت‌هایی از منابع کتاب مقدس یا دیگر منابع که در خود חגגדה نقشی ندارند، اما دارای ارتباطات رهایی گذشته یا آینده هستند» را نشان می‌دهند.[29]

سایر חגגادات مصور شامل חגגדת سارایوو، חגגדת واشنگتن و חגגדת سزیک قرن بیستم هستند. به قرن دهم میلادی برمی‌گردد. این نسخه بخشی از کتاب دعایی است که توسط سعدیا گائون گردآوری شده است. امروزه معتقدند که هگادا برای نخستین بار به‌صورت یک کتاب مستقل در قالب نسخه خطی (کودکس) حدود سال ۱۰۰۰ میلادی تولید شد.^[۲۲] مایمونیدس (۱۱۳۵–۱۲۰۴) هگادا را در کد قوانین یهودی خود، میشنه تورا، گنجانده است. نسخه‌های موجود پیش از قرن سیزدهم میلادی بازنمی‌گردند. هنگامی که چنین جلدی گردآوری شد، مرسوم شد که قطعات شاعرانه نیز به آن اضافه گردد.

قدیمی‌ترین هگاداه‌هایی که به‌صورت آثار مستقل تولید شده‌اند، نسخه‌های خطی از قرن‌های سیزدهم و چهاردهم میلادی هستند، مانند هگادای طلایی (احتمالاً بارسلونا، حدود ۱۳۲۰ میلادی، اکنون در کتابخانه بریتانیا) و هگادای سارایوو (اواخر قرن چهاردهم). دیگر هگاداه‌های مصور مهم قرون وسطی شامل هگادای سر پرندگان و هگادای واشنگتن هستند.

گمان می‌رود که نخستین هگاداه‌های چاپی در سال ۱۴۸۲ در گوادالاخارا، اسپانیا تولید شده‌اند؛ با این حال، این موضوع عمدتاً حدس است، زیرا هیچ نشانه چاپگر وجود ندارد. قدیمی‌ترین هگادای چاپ شده تأیید شده، در سال ۱۴۸۶ در سونسینو، لومباردی، توسط خانواده سونسینو چاپ شد.

اگرچه جامعه چاپ یهودیان به سرعت چاپخانه را به‌عنوان وسیله‌ای برای تولید متون پذیرفت، نرخ عمومی پذیرش هگاداه‌های چاپی کند بود. تا پایان قرن شانزدهم، تنها بیست و پنج نسخه چاپ شده وجود داشت. این تعداد در قرن هفدهم به سی و هفت و در قرن هجدهم به ۲۳۴ نسخه رسید. تا قرن نوزدهم، زمانی که ۱،۲۶۹ نسخه جداگانه تولید شد، تحول چشمگیری به سمت هگاداه‌های چاپی نسبت به نسخه‌های خطی مشاهده شد. تنها بین سال‌های ۱۹۰۰ تا ۱۹۶۰، بیش از ۱،۱۰۰ هگاداه چاپ شد.^[۲۳]

تولید هگاداه‌ها توسط شرکت‌ها، به‌ویژه در آمریکا، رایج است؛ برای مثال، هگادای شرکت Maxwell House که هم به‌عنوان متن برای جشن پسح استفاده می‌شود و هم به‌عنوان ابزار بازاریابی و نمایش اینکه برخی غذاها کاشر هستند.^[۲۴]

نسخه‌های خطی مصور

قدیمی‌ترین هگده و یا هگادا آشکنازی مصور به نام هگادا سر پرندگان شناخته می‌شود^[۲۵]، که در حدود دهه ۱۳۲۰ در آلمان ساخته شده و اکنون در موزه اسرائیل در اورشلیم نگهداری می‌شود.^[۲۶] هگادا رایلندز (Rylands Hebrew MS. 6) یکی از بهترین هگاداهای جهان است. این نسخه در قرن چهاردهم در اسپانیا نوشته و مصور شده و نمونه‌ای از تبادل هنری میان هنرمندان یهودی و غیر یهودی در زمینه مصورسازی نسخه‌های خطی است. در بهار و تابستان ۲۰۱۲، این هگادا در موزه متروپولیتن هنر نیویورک در نمایشگاهی به نام «هگادا رایلندز: هنر یهودی قرون وسطی در زمینه» به نمایش گذاشته شد.^[۲۷]^[۲۸]

هگادا بارسلونا قرن چهاردهم کتابخانه بریتانیا (BL Add. MS 14761) یکی از غنی‌ترین متن‌های تصویری یهودی است. این نسخه برای همراهی مراسم شب پسح و جشنواره تهیه شده بود و همچنین نماد وضعیت اجتماعی مالک آن در اسپانیا در قرن چهاردهم بود. تقریباً تمام صفحات آن پر از مینیاتورهایی هستند که مراسم پسح، بخش‌های کتاب مقدس و میدراش و غذاهای نمادین را به تصویر می‌کشند. یک نسخه فاکسیمیل در لندن در سال ۱۹۹۲ منتشر شد.

هگادا پراگ که در سال ۱۵۲۶ منتشر شد، به دلیل دقت در نوشتار و معرفی بسیاری از موضوعاتی که هنوز در متن‌های مدرن یافت می‌شوند، شناخته شده است. اگرچه تصاویر اغلب بخشی از هگادا بودند، اما تا زمان هگادا پراگ استفاده گسترده از آن‌ها در متن چاپی معمول نبود. این هگادا بیش از شصت تصویر حکاکی روی چوب دارد که «صحنه‌ها و نمادهای مراسم פסח؛ … عناصر کتاب مقدس و ربانی که در متن هگادا واقعاً ظاهر می‌شوند؛ و صحنه‌ها و شخصیت‌هایی از منابع کتاب مقدس یا دیگر منابع که در خود هگادا نقشی ندارند، اما دارای ارتباطات رهایی گذشته یا آینده هستند» را نشان می‌دهند.^[۲۹]

سایر هگاداها مصور شامل هگادا سارایوو، هگادا واشنگتن و هگادا سزیک قرن بیستم هستند.

جستارهای وابسته

هاگادای سر پرندگان

منابع

Wikipedia contributors, "Haggadah," Wikipedia, The Free Encyclopedia, https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Haggadah&oldid=1191825327 (accessed December 27, 2023).

این یک مقالهٔ خرد یهودیت است. می‌توانید با گسترش آن به ویکی‌پدیا کمک کنید.

↑ Glatstein, Daniel (13 March 2023). Rav Daniel Glatstein on the Haggadah (1st ed.). Mesorah Publications Ltd.
↑ https://www.sefaria.org/Pesachim.116a.11?lang=bi&with=all&lang2=en
↑ Guggenheimer, Heinrich (1995). The Scholar's Haggadah: Ashkenazic, Sephardic, and Oriental Versions. Northvale NJ: Jason Aronson, Inc. p. 253
↑ Kasher, Menachem (1967). Hagadah Shelemah. Jerusalem, Israel: Torah Shelema Institute. p. 22.
↑ https://www.sefaria.org/Pesachim.116a.12?lang=bi&with=all&lang2=en
↑ See Tosafot Bava Batra 46b, who states that every time the Talmud says Rav Nachman it is Rav Nachman bar Yaakov
↑ https://en.wikipedia.org/wiki/Rashi
↑ Taub, Jonathan; Shaw, Yisroel (1993). The Malbim Haggadah. Targum Press
1 2 3 https://www.jewishvirtuallibrary.org/the-passover-haggadah
↑ Kulp, Joshua. "English Explanation of Mishnah Pesachim". Sefaria. 10:6:3. Retrieved 14 April 2025. For Rabbi Tarfon it is a simple blessing, one which mentions the past redemption but does not have a formal conclusion. The whole blessing reads 'Blessed are You, Lord our God, Master of the Universe Who redeemed us and redeemed our fathers from Egypt and brought us to this night.'
↑ Pesachim 116a
↑ https://ohr.edu/holidays/pesach/history/835
↑ Pesachim 34b
↑ Lauterbach, Jacob Z, "The Mekhilta: Halakhic Midrash on Exodus", My Jewish Learning,
↑ Farber, Zev (2019), "The Four Sons: How the Midrash Developed", www.thetorah.com
↑ https://blog.nli.org.il/en/lbh_chad-gadya-children/
↑ Hagadah Ḳaraimtsa ṿe-Rustsa = Povi͡estvovanīe na Paskhu po-karaimski i po-russki, Abraham Firkowitsch, Vilʹna : Tip. I. T͡Sīonsona, 1907
↑ Passover Haggadah according to the custom of the Karaite Jews of Egypt / [Hagadah shel Pesaḥ : ke-minhag ha-Yehudim ha-Ḳaraʼim] = Passover haggadah : according to the custom of the Karaite Jews of Egypt, edited by Y. Yaron; translation by A. Qanai̤, Pleasanton, CA: Karaite Jews of America, 2000
↑ זבח קרבן הפסח : הגדה של פסח, נוסח שומרוני (Samaritan Haggada & Pessah Passover / Zevaḥ ḳorban ha-Pesaḥ : Hagadah shel Pesaḥ, nusaḥ Shomroni = Samaritan Haggada & Pessah Passover), Avraham Nur Tsedaḳah, Tel Aviv, 1958
↑ https://www.jewishvirtuallibrary.org/the-haskalah
↑ Balin, Carole B. (2008). "Moving Through the Movements: American denominations and their Haggadot". In Hoffman, Lawrence A.; Arnow, David (eds.). My people's Passover Haggadah: traditional texts, modern commentaries (1st ed.). Woodstock, Vt: Jewish Lights Pub. pp. 79–84
↑ Mann, Vivian B., "Observations on the Biblical Miniatures in Spanish Haggadot", p.167, in Exodus in the Jewish Experience: Echoes and Reverberations, Editors, Pamela Barmash, W. David Nelson, 2015, Lexington Books
↑ Yerushalmi pp. 23–24
↑ http://forward.com/the-assimilator/173621/101-years-of-the-maxwell-house-haggadah/
↑ Letter to the Editor". Commentary Magazine. August 1969. Retrieved 4 February 2012.
↑ http://www.english.imjnet.org.il/htmls/picture.aspx?c0=13475&bsp=13460
↑ https://web.archive.org/web/20120508172434/http://www.library.manchester.ac.uk/aboutus/news/name-172782-en.htm
↑ Hebrew manuscripts; the John Rylands Library". Library.manchester.ac.uk. Archived from the original on 4 May 2012.
↑ Yerushalmi p. 34

[1] Glatstein, Daniel (13 March 2023). Rav Daniel Glatstein on the Haggadah (1st ed.). Mesorah Publications Ltd.

[2] ttps://www.sefaria.org/Pesachim.116a.11?lang=bi&with=all&lang2=en

[3] Guggenheimer, Heinrich (1995). The Scholar's Haggadah: Ashkenazic, Sephardic, and Oriental Versions. Northvale NJ: Jason Aronson, Inc. p. 253

[4] Kasher, Menachem (1967). Hagadah Shelemah. Jerusalem, Israel: Torah Shelema Institute. p. 22.

[5] ttps://www.sefaria.org/Pesachim.116a.12?lang=bi&with=all&lang2=en

[6] See Tosafot Bava Batra 46b, who states that every time the Talmud says Rav Nachman it is Rav Nachman bar Yaakov

[7] ttps://en.wikipedia.org/wiki/Rashi

[8] Taub, Jonathan; Shaw, Yisroel (1993). The Malbim Haggadah. Targum Press

[:0-9] 1 2 3 https://www.jewishvirtuallibrary.org/the-passover-haggadah

[10] Kulp, Joshua. "English Explanation of Mishnah Pesachim". Sefaria. 10:6:3. Retrieved 14 April 2025. For Rabbi Tarfon it is a simple blessing, one which mentions the past redemption but does not have a formal conclusion. The whole blessing reads 'Blessed are You, Lord our God, Master of the Universe Who redeemed us and redeemed our fathers from Egypt and brought us to this night.'

[11] Pesachim 116a

[12] ttps://ohr.edu/holidays/pesach/history/835

[13] Pesachim 34b

[14] Lauterbach, Jacob Z, "The Mekhilta: Halakhic Midrash on Exodus", My Jewish Learning,

[15] Farber, Zev (2019), "The Four Sons: How the Midrash Developed", www.thetorah.com

[16] ttps://blog.nli.org.il/en/lbh_chad-gadya-children/

[17] Hagadah Ḳaraimtsa ṿe-Rustsa = Povi͡estvovanīe na Paskhu po-karaimski i po-russki, Abraham Firkowitsch, Vilʹna : Tip. I. T͡Sīonsona, 1907

[18] Passover Haggadah according to the custom of the Karaite Jews of Egypt / [Hagadah shel Pesaḥ : ke-minhag ha-Yehudim ha-Ḳaraʼim] = Passover haggadah : according to the custom of the Karaite Jews of Egypt, edited by Y. Yaron; translation by A. Qanai̤, Pleasanton, CA: Karaite Jews of America, 2000

[19] זבח קרבן הפסח : הגדה של פסח, נוסח שומרוני (Samaritan Haggada & Pessah Passover / Zevaḥ ḳorban ha-Pesaḥ : Hagadah shel Pesaḥ, nusaḥ Shomroni = Samaritan Haggada & Pessah Passover), Avraham Nur Tsedaḳah, Tel Aviv, 1958

[20] ttps://www.jewishvirtuallibrary.org/the-haskalah

[21] Balin, Carole B. (2008). "Moving Through the Movements: American denominations and their Haggadot". In Hoffman, Lawrence A.; Arnow, David (eds.). My people's Passover Haggadah: traditional texts, modern commentaries (1st ed.). Woodstock, Vt: Jewish Lights Pub. pp. 79–84

[22] Mann, Vivian B., "Observations on the Biblical Miniatures in Spanish Haggadot", p.167, in Exodus in the Jewish Experience: Echoes and Reverberations, Editors, Pamela Barmash, W. David Nelson, 2015, Lexington Books

[23] Yerushalmi pp. 23–24

[24] ttp://forward.com/the-assimilator/173621/101-years-of-the-maxwell-house-haggadah/

[25] Letter to the Editor". Commentary Magazine. August 1969. Retrieved 4 February 2012.

[26] ttp://www.english.imjnet.org.il/htmls/picture.aspx?c0=13475&bsp=13460

[27] ttps://web.archive.org/web/20120508172434/http://www.library.manchester.ac.uk/aboutus/news/name-172782-en.htm

[28] Hebrew manuscripts; the John Rylands Library". Library.manchester.ac.uk. Archived from the original on 4 May 2012.

[29] Yerushalmi p. 34

[۱]

[۲]

[۳]

[۴]

[۵]

[۶]

[۷]

[۸]

[۹]

[۱۰]

[۱۱]

[۱۲]

[۱۳]

[۱۴]

[۱۵]

[۱۶]

[۱۷]

[۱۸]

[۱۹]

[۲۰]

[۲۱]

[۲۲]

[۲۳]

[۲۴]

[۲۵]

[۲۶]

[۲۷]

[۲۸]

[۲۹]