پرش به محتوا

هم (شامپانزه)

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
هم
هم در ژانویه ۱۹۶۱، قبل از پرواز زیر مداری خود به فضا
گونهشامپانزه معمولی
جنسیتنر
زادروزژوئیه ۱۹۵۷
کامرون فرانسه
درگذشت۱۹ ژانویه ۱۹۸۳ (۲۵ ساله)
ایالات متحده، کارولینای شمالی، باغ وحش کارولینای شمالی
آرامگاهموزه تاریخ فضایی، نیومکزیکو
شناخته‌شده برایاولین انسانیان در فضا

هم (به انگلیسی: Ham، ژوئیه ۱۹۵۷ – ۱۹ ژانویه ۱۹۸۳)، شامپانزه‌ای که با نام‌های هم شامپانزه و هم شامپانزه اخترشناس نیز شناخته می‌شود، اولین انسانیانی بود که به فضا رفت. در ۳۱ ژانویه ۱۹۶۱، هم در مأموریت مرکوری-ردستون ۲، بخشی از برنامه فضایی مرکوری ایالات متحده، یک پرواز زیر مداری انجام داد.[۱][۲]

هم قبل از بازگشت ایمن به زمین، با نام «شماره ۶۵» شناخته می‌شد، نام او از مخفف آزمایشگاهی که او را برای مأموریت تاریخی‌اش آماده کرده بود، گرفته شد - مرکز پزشکی هوافضای هالومن، واقع در پایگاه نیروی هوایی هالومن در نیومکزیکو، جنوب غربی آلاموگوردو. نام او همچنین به افتخار فرمانده آزمایشگاه پزشکی هوافضای هالومن، سرهنگ دوم همیلتون «هم» بلکشیر، انتخاب شده بود.[۳][۴]

اوایل زندگی

[ویرایش]

هم در ژوئیه ۱۹۵۷ در کامرون فرانسوی متولد شد،[۵][۶] توسط شکارچیان حیوانات دستگیر و به مزرعه پرندگان نادر در میامی فرستاده شد. او توسط نیروی هوایی ایالات متحده خریداری و در ژوئیه ۱۹۵۹ به پایگاه نیروی هوایی هالومن منتقل شد.[۵] هم به قیمت ۴۵۷ دلار به نیروی هوایی ایالات متحده فروخته شد.[۷]

در ابتدا ۴۰ نامزد برای سفر به فضا در هالومن وجود داشت. پس‌از ارزیابی، تعداد نامزدها به ۱۸ و سپس به شش نفر، ازجمله هم، کاهش یافت.[۸]: 245–246 هم قبل از پروازش با نام شماره ۶۵ شناخته می‌شد،[۹] و پس‌از بازگشت موفقیت‌آمیزش به زمین به «هم» تغییر نام داد. بنا به گزارش‌ها، این تغییر نام به‌دلیل بود که مقامات نمی‌خواستند درصورت شکست مأموریت، خبر بدی مبنی‌بر مرگ یک شامپانزه «با نام» منتشر شود.[۱۰] در میان مربیانش، او با نام «چاپ چاپ چانگ» شناخته می‌شد.[۱۱][۱۲]

هم درحال معاینه فیزیکی توسط پزشک در سال ۱۹۶۱.

آموزش و مأموریت

[ویرایش]
لحظه آغاز مأموریت هم، ۳۱ ژانویه ۱۹۶۱
هم و مربی‌اش، جوزف وی. بردی

از ژوئیه ۱۹۵۹، این شامپانزه دو ساله تحت هدایت جوزف وی. بردی، متخصص علوم اعصاب، در آزمایشگاه میدانی پزشکی-هالومن در پایگاه نیروی هوایی هالومن، برای انجام وظایف ساده و زمان‌بندی‌شده در پاسخ به نورها و صداهای الکتریکی آموزش دید.[۱۳] در طول آموزش‌های قبل‌از پرواز، به هم آموزش داده شد که ظرف پنج ثانیه پس‌از دیدن نور آبی چشمک‌زن، اهرمی را فشار دهد. عدم انجام این کار منجر به اعمال شوک الکتریکی سبک به کف پاهایش می‌شد، درحالی که پاسخ صحیح برای او یک تکه موز به ارمغان می‌آورد.[۱۴]: 312  هم در یک دوره ۱۵ ماهه به مدت ۲۱۹ ساعت آموزش دید.[۱۵]: 21 

اگرچه هم اولین انسانیان بود، اما اولین حیوانی نبود که به فضا رفت؛ انواع دیگری از حیوانات، ازجمله نخستی‌سانان، قبل‌از او جو زمین را ترک کرده بودند. بااین‌حال، هیچ‌یک از این حیوانات نمی‌توانستند بینش قابل توجهی را که هم می‌توانست ارائه دهد، ارائه دهند. یکی از دلایلی که شامپانزه برای این مأموریت انتخاب شد، شباهت‌های فراوان آنها به انسان بود. برخی از شباهت‌های آنها عبارتند از: قرارگیری اندام مشابه در داخل بدن و داشتن زمان پاسخ به محرکی که بسیار شبیه به انسان بود (فقط چند دسی‌ثانیه کندتر). ازطریق مشاهدات هم، دانشمندان درک بهتری از امکان ارسال انسان به فضا به‌دست آوردند.[۹]

هم پس‌از بازگشت موفقیت‌آمیزش از اقیانوس اطلس، یک سیب دریافت می‌کند.

در ۳۱ ژانویه ۱۹۶۱، هم در یک مأموریت پروژه مرکوری با نام MR-2 قرار گرفت و از پایگاه نیروی هوایی کیپ کاناورال، در یک پرواز زیرمداری پرتاب شد.[۱][۱۶]: ۳۱۴–۳۱۵  براساس رویش دندان‌ها، هم در زمان پرواز ۴۴ ماهه بود.[۱۷]: ۲۱ 

تعدادی حسگر فیزیولوژیکی برای نظارت بر علائم حیاتی (نوار قلب، تنفس و دمای بدن) هم استفاده شد.[۱۸]: ۲۵ به‌جای پروب مورد استفاده در فضانوردان انسانی مرکوری، از یک پروب ترمیستور رکتوم تجاری استفاده شد.[۱۹][۲۰]: ۲۷ پروب تا عمق ۲۰ سانتی‌متر وارد رکتوم هم شد.[۲۱]: ۲۷ حسگرهای فیزیولوژیکی حدود ۱۰ ساعت قبل از پرتاب روی هم قرار داده شدند.[۲۲]: ۹ توانایی هم برای انجام وظایف در طول پرواز توسط دستگاه روان‌حرکتی ارزیابی شد.[۲۳]: ۱۵ این دستگاه به هم یک نشانه بصری به شکل نورهای رنگی می‌داد و از دو اهرم پاسخ می‌خواست؛ اگر در کارش موفق می‌شد، نوشیدنی و غذا جایزه می‌گرفت؛ درصورت شکست، شوک الکتریکی سبکی به کف پاهایش وارد می‌شد.[۲۴]: ۱۵–۱۶ 

به‌دلیل نقص در سوپاپ، موشک ردستون نیروی رانشی بالاتر از حد انتظار ایجاد کرد.[۲۵] این ناهنجاری باعث فعال شدن موشک فرار اضطراری شد و هم را در معرض شتاب ۱۷ g قرار داد.[۲۶] جدا شدن موشک فرار مصرف‌شده همچنین باعث شد که مجموعه موشک‌های رترو زودتر از موعد جدا شوند.[۲۷] نبود موشک رترو باعث شد که کپسول با سرعت بیش‌از حد وارد جو شود.[۲۸] هم در حین ورود مجدد تحت فشار 14.7 g قرار گرفت.[۲۹] کپسول هم در اقیانوس اطلس سقوط کرد و بعداً در همان روز توسط ناو آمریکایی دانر بازیابی شد.[۳۰]: ۳۱۶  کپسول در حین فرود آسیب دید و در عمق بیشتری از آب نسبت به آنچه طراحی شده بود، فرورفت.[۳۱]

معاینه پس از پرواز، خراش کوچکی روی پل بینی هم نشان داد؛ او همچنین دچار کم‌آبی بدن شده و ۵٫۳۷٪ از وزن بدن خود را از دست داده بود؛ هرچند به‌طور کلی وضعیت جسمی خوبی داشت.[۳۲]: ۲۹ پروازش ۱۶ دقیقه و ۳۹ ثانیه طول کشید.[۳۳] وقتی خبرنگاران به او نزدیک می‌شدند، آشفته می‌شد و وقتی مربی‌اش سعی می‌کرد او را برای عکس گرفتن در کپسول قرار دهد، وحشت می‌کرد.[۳۴]: ۳۱۶, ۵۷۶ 

عملکرد هم در فشار دادن اهرم در فضا تنها کسری از ثانیه کندتر از زمین بود، که نشان می‌دهد کارها را می‌توان در فضا انجام داد.[۳۵]: ۳۱۶  از دو شوکی که هم در حین پرواز دریافت کرد، یکی اندکی پس‌از پرتاب به‌دلیل خطایی در دستگاه آزمایش بود؛ دیگری به‌دلیل عدم واکنش پس‌از تجربه کاهش سرعت ۱۴ جی در هنگام ورود مجدد به جو.[۳۶]: ۲۲–۲۳  نتایج پرواز آزمایشی او مستقیماً به پرواز زیرمداری آلن شپرد در ۵ مه ۱۹۶۱ با فضاپیمای فریدوم ۷ منجر شد.[۳۷]

پس‌از مأموریت

[ویرایش]
هم پس‌از پروازش توسط فرمانده کشتی بازیابی مورد استقبال قرار می‌گیرد.
کپسول مرکوری-ردستون ۲ که هم را به فضا برد، در مرکز علوم کالیفرنیا در لس آنجلس، کالیفرنیا به نمایش گذاشته شده است.
قبر هم در موزه تاریخ فضایی نیومکزیکو در الماگوردو، نیومکزیکو

هم در سال ۱۹۶۳ از سازمان ملی هوانوردی و فضایی (ناسا) بازنشسته شد.[۳۸] در ۵ آوریل ۱۹۶۳، هم به باغ‌وحش ملی در واشینگتن دی‌سی منتقل شد و ۱۷ سال در آنجا زندگی کرد.[۳۹]: 255–257  و پس‌از آن در ۲۵ سپتامبر ۱۹۸۰ به گروه کوچکی از شامپانزه‌ها در باغ‌وحش کارولینای شمالی پیوست.[۴۰]

هم از بیماری مزمن قلب و کبد رنج می‌برد.[۴۱] و در ۱۹ ژانویه ۱۹۸۳، در سن ۲۵ سالگی، درگذشت.[۴۲] پس‌از مرگش، جسد هم برای کالبدشکافی به مؤسسه آسیب‌شناسی نیروهای مسلح تحویل داده شد. پس‌از کالبدشکافی، قرار بود او تاکسیدرمی شده و در موسسه اسمیتسونین به نمایش گذاشته شود، همان‌طور که شوروی سگ‌های فضایی پیشگام بلکا و استرلکا را به نمایش گذاشت. بااین‌حال، این طرح پس‌از واکنش منفی عمومی کنار گذاشته شد.[۴۳] اسکلت هم در مجموعه موزه ملی بهداشت و پزشکی، سیلور اسپرینگ، مریلند،[۶] نگهداری می‌شود و بقیه بقایای هم نیز در تالار مشاهیر فضایی بین‌المللی در الماگوردو، نیومکزیکو به خاک سپرده شد. سرهنگ جان استپ در مراسم یادبود، در مدح او متنی خواند.[۴۴]

مینی، شامپانزه پشتیبان هم، تنها شامپانزه ماده‌ای بود که برای برنامه مرکوری آموزش دیده بود. پس‌از پایان نقش او در برنامه مرکوری، مینی بخشی از یک برنامه پرورش شامپانزه نیروی هوایی شد و نه فرزند به دنیا آورد و به بزرگ کردن فرزندان چندین عضو دیگر کلونی شامپانزه کمک کرد.[۴۵]: 258–259  او آخرین شامپانزه اخترشناس بازمانده بود و در ۱۴ مارس ۱۹۹۸ در سن ۴۱ سالگی درگذشت.[۴۶]: 259 

منابع فرهنگی

[ویرایش]
  • ری آلن و گروه امبرز آهنگ «هم، میمون فضایی» را در سال ۱۹۶۱ منتشر کردند.
  • کتاب «افراد مناسب» نوشته تام وولف در سال ۱۹۷۹، پرواز فضایی هم را به تصویر می‌کشد،[۴۷] همان‌طور که فیلم سینمایی آن در سال ۱۹۸۳ (مردان واقعی) واقتباس‌های تلویزیونی آن در سال ۲۰۲۰ نیز به همین شکل هستند.
  • فیلم «مسابقه به فضا» محصول سال ۲۰۰۱، نسخهٔ تخیلی داستان هم است؛ شامپانزهٔ فیلم «مک» نام دارد.[۴۸]
  • در سال ۲۰۰۷، یک مستند فرانسوی با همکاری انیمال پلانت، Ham—Astrochimp #65، داستان هم را از زبان جف روایت می‌کند، کسی که تا زمان خروج هم از پایگاه نیروی هوایی پس‌از موفقیت مأموریت، از او مراقبت می‌کرد. این مستند همچنین با نام Ham: A Chimp into Space / Ham, un chimpanzé dans l'espace نیز شناخته می‌شود.[۴۹]
  • فیلم انیمیشن سه‌بعدی «میمون‌های فضایی» محصول سال ۲۰۰۸، شامپانزه‌های انسان‌نما و ماجراجویی‌های آنها در فضا را دنبال می‌کند. شخصیت اصلی داستان «هم ۳» نام دارد که به‌عنوان نوه «هم» به تصویر کشیده شده است.[ نیازمند منبع ]
  • در سال ۲۰۰۸، گروه موسیقی فولک-راک Bark Hide and Horn از پورتلند، اورگان، آهنگی با عنوان "Ham the Astrochimp" منتشر کرد که جزئیات سفر هم را از دیدگاه خودش شرح می‌داد.[۵۰]

جستارهای وابسته

[ویرایش]

منابع

[ویرایش]
  1. ↑ ۱٫۰ ۱٫۱ "Chimp survives 420-mile ride into space". Lewiston Morning Tribune. Idaho. Associated Press. February 1, 1961. p. 1.
  2. ↑ "Chimp sent out on flight over Atlantic". The Bulletin. Bend, Oregon. UPI. January 31, 1961. p. 1.
  3. ↑ Swenson Jr., Loyd S.; Grimwood, James M.; Alexander, Charles C. (1989). "This New Ocean: A History of Project Mercury". NASA History Series. NASA Special Publication-4201. Retrieved November 10, 2017.
  4. ↑ Brown, Laura J. (November 13, 1997). "Obituary: NASA Medical director Hamilton 'Ham' Blackshear". Florida Today. Retrieved November 10, 2017.
  5. ↑ ۵٫۰ ۵٫۱ Gray, Tara (1998). "A Brief History of Animals in Space". National Aeronautics and Space Administration. Retrieved May 12, 2008.
  6. ↑ ۶٫۰ ۶٫۱ Nicholls, Henry (February 7, 2011). "Cameroon's Gagarin: The Afterlife of Ham the Astrochimp". Archived from the original on August 1, 2020. Retrieved January 12, 2014.
  7. ↑ Nicholls, Henry (30 January 2011). "The chimp that took America into space". The Guardian (به انگلیسی). ISSN 0261-3077. Retrieved 24 January 2024.
  8. ↑ Burgess, Colin; Dubbs, Chris (January 24, 2007). Animals in Space: From Research Rockets to the Space Shuttle. Springer-Praxis Books in Space Exploration. ISBN 978-0-387-36053-9. OCLC 77256557.
  9. ↑ ۹٫۰ ۹٫۱ Hanser, Kathleen (November 10, 2015). "Mercury Primate Capsule and Ham the Astrochimp". airandspace.si.edu. Smithsonian National Air & Space Museum. Archived from the original on May 20, 2018. Retrieved May 20, 2018.
  10. ↑ Haraway, Donna (1989). Primate Visions: Gender, Race, and Nature in the World of Modern Science. New York: Routledge. p. 138.
  11. ↑ "Chop Chop Chang Commemorative Patch (HAM the Astrochimp)". Retrorocket Emblems. Archived from the original on May 20, 2018. Retrieved May 20, 2018.
  12. ↑ Haraway, Donna (1989). Primate Visions: Gender, Race, and Nature in the World of Modern Science. New York: Routledge. p. 138.
  13. ↑ House, George (April–June 1991). "Project Mercury's First Passengers". Spacelog. 8 (2): 4–5. ISSN 1072-8171. OCLC 18058232.
  14. ↑ Swenson Jr., Loyd S.; Grimwood, James M.; Alexander, Charles C. (1966). This New Ocean: A History of Project Mercury. NASA History Series. National Aeronautics and Space Administration. OCLC 00569889. Retrieved May 11, 2008.
  15. ↑ Rohles, Frederick H. Jr.; Grunzke, Marvin E.; Belleville, Richard E. (1963). "Performance Aspects of the MR-2 Flight". In Henry, James; Mosely, John (eds.). Results of the Project Mercury Ballistic and Orbital Chimpanzee Flights. Washington, D.C.: Office of Scientific and Technical Information. pp. 21–24.
  16. ↑ Swenson Jr., Loyd S.; Grimwood, James M.; Alexander, Charles C. (1966). This New Ocean: A History of Project Mercury. NASA History Series. National Aeronautics and Space Administration. OCLC 00569889. Retrieved May 11, 2008.
  17. ↑ Rohles, Frederick H. Jr.; Grunzke, Marvin E.; Belleville, Richard E. (1963). "Performance Aspects of the MR-2 Flight". In Henry, James; Mosely, John (eds.). Results of the Project Mercury Ballistic and Orbital Chimpanzee Flights. Washington, D.C.: Office of Scientific and Technical Information. pp. 21–24.
  18. ↑ Ward, William E.; Britz, William E. Jr. (1963). "Medical and Physical Aspects of the MR-2 Flight". In Henry, James; Mosely, John (eds.). Results of the Project Mercury Ballistic and Orbital Chimpanzee Flights. Washington, D.C.: Office of Scientific and Technical Information. pp. 25–32.
  19. ↑ Wheelwright, Charles D. (1962). Physiological sensors for use in Project Mercury (Technical report). National Aeronautics and Space Administration. 3-5.
  20. ↑ Ward, William E.; Britz, William E. Jr. (1963). "Medical and Physical Aspects of the MR-2 Flight". In Henry, James; Mosely, John (eds.). Results of the Project Mercury Ballistic and Orbital Chimpanzee Flights. Washington, D.C.: Office of Scientific and Technical Information. pp. 25–32.
  21. ↑ Ward, William E.; Britz, William E. Jr. (1963). "Medical and Physical Aspects of the MR-2 Flight". In Henry, James; Mosely, John (eds.). Results of the Project Mercury Ballistic and Orbital Chimpanzee Flights. Washington, D.C.: Office of Scientific and Technical Information. pp. 25–32.
  22. ↑ Stingely, Norman E.; Mosely, John D.; Wheelwright, Charles D. (1963). "MR-2 Operations". In Henry, James; Mosely, John (eds.). Results of the Project Mercury Ballistic and Orbital Chimpanzee Flights. Washington, D.C.: Office of Scientific and Technical Information. pp. 7–13.
  23. ↑ Brown, E. J.; Iwan, R. D. (1963). "Behavioral Apparatus for the MR-2 and MR-5 Flights". In Henry, James; Mosely, John (eds.). Results of the Project Mercury Ballistic and Orbital Chimpanzee Flights. Washington, D.C.: Office of Scientific and Technical Information. pp. 15–19.
  24. ↑ Brown, E. J.; Iwan, R. D. (1963). "Behavioral Apparatus for the MR-2 and MR-5 Flights". In Henry, James; Mosely, John (eds.). Results of the Project Mercury Ballistic and Orbital Chimpanzee Flights. Washington, D.C.: Office of Scientific and Technical Information. pp. 15–19.
  25. ↑ Burgess, Colin (2014). Burgess, Colin (ed.). Freedom 7: The Historic Flight of Alan B. Shepard, Jr. Springer Praxis Books (به انگلیسی). Cham: Springer International Publishing. pp. 29–64. doi:10.1007/978-3-319-01156-1_2. ISBN 978-3-319-01156-1.
  26. ↑ Burgess, Colin (2014). Burgess, Colin (ed.). Freedom 7: The Historic Flight of Alan B. Shepard, Jr. Springer Praxis Books (به انگلیسی). Cham: Springer International Publishing. pp. 29–64. doi:10.1007/978-3-319-01156-1_2. ISBN 978-3-319-01156-1.
  27. ↑ Burgess, Colin (2014). Burgess, Colin (ed.). Freedom 7: The Historic Flight of Alan B. Shepard, Jr. Springer Praxis Books (به انگلیسی). Cham: Springer International Publishing. pp. 29–64. doi:10.1007/978-3-319-01156-1_2. ISBN 978-3-319-01156-1.
  28. ↑ Burgess, Colin (2014). Burgess, Colin (ed.). Freedom 7: The Historic Flight of Alan B. Shepard, Jr. Springer Praxis Books (به انگلیسی). Cham: Springer International Publishing. pp. 29–64. doi:10.1007/978-3-319-01156-1_2. ISBN 978-3-319-01156-1.
  29. ↑ Burgess, Colin (2014). Burgess, Colin (ed.). Freedom 7: The Historic Flight of Alan B. Shepard, Jr. Springer Praxis Books (به انگلیسی). Cham: Springer International Publishing. pp. 29–64. doi:10.1007/978-3-319-01156-1_2. ISBN 978-3-319-01156-1.
  30. ↑ Burgess, Colin (2014). Burgess, Colin (ed.). Freedom 7: The Historic Flight of Alan B. Shepard, Jr. Springer Praxis Books (به انگلیسی). Cham: Springer International Publishing. pp. 29–64. doi:10.1007/978-3-319-01156-1_2. ISBN 978-3-319-01156-1.
  31. ↑ Burgess, Colin (2014). Burgess, Colin (ed.). Freedom 7: The Historic Flight of Alan B. Shepard, Jr. Springer Praxis Books (به انگلیسی). Cham: Springer International Publishing. pp. 29–64. doi:10.1007/978-3-319-01156-1_2. ISBN 978-3-319-01156-1.
  32. ↑ Ward, William E.; Britz, William E. Jr. (1963). "Medical and Physical Aspects of the MR-2 Flight". In Henry, James; Mosely, John (eds.). Results of the Project Mercury Ballistic and Orbital Chimpanzee Flights. Washington, D.C.: Office of Scientific and Technical Information. pp. 25–32.
  33. ↑ "NASA Project Mercury Mission MR-2". National Aeronautics and Space Administration. Archived from the original on September 1, 2000. Retrieved May 11, 2008.
  34. ↑ Alexander, C. C.; Grimwood, J. M.; Swenson, L. S. (1 January 1966). "Tests Versus Time in the Race for Space". This New Ocean. A History of Project Mercury (به انگلیسی).
  35. ↑ Swenson Jr., Loyd S.; Grimwood, James M.; Alexander, Charles C. (1966). This New Ocean: A History of Project Mercury. NASA History Series. National Aeronautics and Space Administration. OCLC 00569889. Retrieved May 11, 2008.
  36. ↑ Rohles, Frederick H. Jr.; Grunzke, Marvin E.; Belleville, Richard E. (1963). "Performance Aspects of the MR-2 Flight". In Henry, James; Mosely, John (eds.). Results of the Project Mercury Ballistic and Orbital Chimpanzee Flights. Washington, D.C.: Office of Scientific and Technical Information. pp. 21–24.
  37. ↑ Burgess, Colin (2014). "The Mercury flight of chimpanzee Ham" (PDF). Freedom 7. Springer. pp. 58–59. doi:10.1007/978-3-319-01156-1_2. ISBN 978-3-319-01155-4.
  38. ↑ Schierkolk, Andrea (July 2015). "HAM, A Space Pioneer". Military Medicine. 180 (7): 835 – via Oxford Academic.
  39. ↑ Burgess, Colin; Dubbs, Chris (January 24, 2007). Animals in Space: From Research Rockets to the Space Shuttle. Springer-Praxis Books in Space Exploration. ISBN 978-0-387-36053-9. OCLC 77256557.
  40. ↑ "Ham the astrochimp: hero or victim?". The Guardian. December 16, 2013.
  41. ↑ Schierkolk, Andrea (July 2015). "HAM, A Space Pioneer". Military Medicine. 180 (7): 835 – via Oxford Academic.
  42. ↑ "Ham, First Chimp in Space, Dies in a Carolina Zoo at 26". The New York Times. 20 January 1983. ProQuest 122119079.
  43. ↑ Schierkolk, Andrea (July 2015). "HAM, A Space Pioneer". Military Medicine. 180 (7): 836. doi:10.7205/MILMED-D-15-00033. PMID 26126257.
  44. ↑ Roach, Mary (2010). Packing for Mars: The Curious Science of Life in the Void. Norton. pp. 160–163. ISBN 978-0-393-06847-4.
  45. ↑ Roach, Mary (2010). Packing for Mars: The Curious Science of Life in the Void. Norton. pp. 160–163. ISBN 978-0-393-06847-4.
  46. ↑ Burgess, Colin; Dubbs, Chris (January 24, 2007). Animals in Space: From Research Rockets to the Space Shuttle. Springer-Praxis Books in Space Exploration. ISBN 978-0-387-36053-9. OCLC 77256557.
  47. ↑ Wolfe, Tom (March 4, 2008). The Right Stuff. Farrar, Straus and Giroux. p. 178. ISBN 978-1-4299-6132-5.
  48. ↑ Foundas, Scott (March 14, 2002). "Race to Space". Variety. Retrieved January 30, 2019.
  49. ↑ Kerviel, Sylvie (July 13, 2007). "Ham, un chimpanzé dans l'espace". Le Monde (به فرانسوی). Retrieved January 30, 2019.
  50. ↑ For Melville, With Love بایگانی‌شده در فوریه ۲۴, ۲۰۲۱ توسط Wayback Machine, by Ezra Ace Caraeff, August 14, 2008, Portland Mercury

برای مطالعه بیشتر

[ویرایش]
  • Farbman, Melinda; Gaillard, Frye (June 2000) [2000]. Spacechimp: NASA's Ape in Space. Countdown to Space. Berkeley Heights, New Jersey: Enslow Publishers. ISBN 978-0-7660-1478-7. OCLC 42080118. زندگی‌نامه کوتاهی از هم، مخصوص کودکان ۹ تا ۱۲ ساله.
  • Rosenstein, Andrew (July 2008). Flyboy: The All-True Adventures of a NASA Space Chimp. Windham, Maine: Yellow Crane Press. ISBN 978-0-9758825-2-8. رمانی دربارهٔ هم و مربی‌اش.
  • Burgess, Colin; Dubbs, Chris (January 24, 2007). Animals in Space: From Research Rockets to the Space Shuttle. Springer-Praxis Books. ISBN 978-0-387-36053-9. کتابی که زندگی و پرواز هم و دیگر حیوانات فضایی را پوشش می‌دهد.

پیوند به بیرون

[ویرایش]
برگرفته از «https://fa.wikipedia.org/w/index.php?title=هم_(شامپانزه)&oldid=42291017»