هایکو

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو
هایکو 俳句
Lit.jpg
مفاهیم وابسته
تانکو  · چوکا
هایکو
مهم‌ترین هایکوسرایان
ماتسوئو باشو
یوسا بوسون
کوبایاشی ایسا
ماسائوکا شیکی

هایکو (به ژاپنی: 俳句) کوتاه‌ترین گونه شعری در جهان است که مبدع آن ژاپنی‌ها هستند.

هایکوها از ۱۷ مورا (Mora) تشکیل شده‌اند و به ترتیب به صورت سه واحد پنج‌تایی، هفت‌تایی و پنج‌تایی از پی هم می‌آیند. هرچند که گاه هایکوها را دارای ۱۷ هجا برمی‌شمارند[۱] اما از لحاظ زبان‌شناسی، هجا و مورا دو مفهوم متفاوت هستند و یک واکه بلند می‌تواند از دو مورا تشکیل شود. وزن شعر هایکو بر پایه شمارش موراها تعیین می‌شود.[۲] به طور معمول هایکوها دارای کی‌گُو (kigo) یا فصل‌واژه‌ها و کیره‌جی (kireji) یا برش‌واژه‌ها هستند.

کی‌گُو[ویرایش]

در هایکو یا مستقیماً به فصل اشاره می‌شود یا به نشانه فصلی. کی‌گُو یا فصل‌واژه شامل پنج گروه بهاری، تابستانی، پاییزی، زمستانی و روز نوی است. البته نشانه‌های سال نو (正月, shōgatsu) به دلیل قرار گرفتن سال نوی مسیحی در زمستان، جزو زمستان طبقه‌بندی می‌شوند. این کی‌گُو در ژاپن تازگی دارد. پیش از آن که ژاپن در سال ۱۸۷۳ میلادی تقویم گریگوری را جایگزین گاه‌شماری سنتی خود کند، سال نو در این کشور با بهار آغاز می‌شد. چند مثال از نشانه‌های فصلی:

  • بهارواژه: شکوفه گیلاس (Sakura)، کوکو یا فاخته، گل کاملیا (tsubaki)، قورباغه (Kaeru,kawazu)
  • تابستان‌واژه: کرم شب‌تاب (Hotaru)، داروَگ (قورباغه باران) (Amagaeru)
  • پاییزواژه: خرمالو (Kaki)، سرمای شب (Yosamu)
  • زمستان‌واژه: برف (Yuki)
  • روز نو واژه: پایان سال

کیره‌جی[ویرایش]

در هایکوهای ژاپنی، کیره‌جی یا برش‌واژه‌ها به طور معمول در انتهای یکی از سه‌پاره‌های شعر نمایان می‌شود و نقش وقفه و سکوت را ایفا می‌کند. گفته می‌شود که برش‌واژه‌ها از شعر حمایت ساختاری به عمل می‌آورند. بسته به کلمه‌ای که به عنوان برش‌واژه استفاده می‌شود و مکان آن در شعر، رشته افکار برای لحظه‌ای قطع شده و بین عبارت رفته و عبارت نیامده هم‌سنگی ایجاد می‌شود. شاید هم پایان باوقاری به شعر می‌دهد و احساس خاتمه‌یافتگی را تشدید می‌کند.[۳]

تکواره و تکواره ای[ویرایش]

هوکو hokko شعر روانه ای و یا هایکو haiku شعر نمایشی ( نمایشی مناسب نیز نامیده می شود.)

هایکو شامل ٣ مصرع است که در اولی پنج در دومی هفت و در سومی پنج هجا دیده می شود . (هایکوها از ۱۷ مورا (Mora) تشکیل شده‌اند )

اما از لحاظ زبان‌شناسی، هجا و مورا دو مفهوم متفاوت هستند و یک واکه بلند می‌تواند از دو مورا تشکیل شود. وزن شعر هایکو بر پایه شمارش موراها تعیین می‌شود.[۲] به طور معمول هایکوها دارای کی‌گُو (kigo) یافصل‌واژه‌ها و کیره‌جی (kireji) یا برش‌واژه‌ها هستند.

نماد در شعر هایکو بسیار بکار رفته است و معنای پنهان شعر گرچه با زبان ساده بیان می شود .غالبا نامحسوس است .هایکو باید چندین بار خوانده شود و با هر بار خواندن تعبیری دیگرگونه بدست آید . واژگان ژاپنی با یکی از مصوّت های کوتاه ( َ ) - ( ُ ) - ( ِ ) و ( ای ) یا حرف صامت (ن) ختم می شود و بعضی مصرع ها بطور قطع - صدا واژه ای بیش نیستند . از اینرو بیهوده است خواننده در هایکو بدنبال مشخصات شعرهای ایرانی باشد مانند وزن و قافیه .

به قول شاملو هدف هایکو زیبایی نیست بلکه به سادگیِ تمام به ما چیزی را نشان می دهد که خود همیشه می دانسته ایم ، بی اینکه بدانیم که می دانیم و مارا بدین حقیقت آشنا می کند که تا زندگی می کنیم شاعریم.

هایکو فارسی به پیشنهاد بهنام علامی " تکواره ای " نامیده شده است .

تکواره ای : واران در زبان کردی همان باران است

کاربرد واره در ترکیب تکواره پیشوند نیست بلکه به معنای بارش با عنایت به واژه واران می باشد - تک در ترکیب به معنای همیشگی یک می باشد.

تک بیت های شعر کلاسیک به تنهایی و فقط برخی از شاعران را با ترکیب فوق یعنی ( تکواره ) اصلاح جایزی به شمارمی آید که ریتم دارد و بر این مبنا می توان هایکو را به پارسی "تکواره ای " نامید .

در "تکواره ای " قواعد شعر ژاپنی از بین می رود حتا ممکن است در چندین مصرع منظور ما بیان شود اما از نظر مفهوم و نمایشی همان است .

چند مثال از هایکو - تکواره و تکواره ای[ویرایش]

هایکو :

به زمستان از باران خیس شدن
حتی چتر و کلاهی نداشتن-
باشد! باشد!
(ماتسوئو باشو)

در یک سوی
فانوس کاغذی‌ام
نخستین سپیده‌دم بهاری
(کوبایاشی ایسا)

بهار من تنها همین است:
تک نهال بامبو
و یک شاخه‌ی بید
(کوبایاشی ایسا)

تکواره ای  :

نگاه تو

جهانی ست

که در آن صلح ابدی ست !

( بهنام علامی )

تنها زمانی کوتاه کنار هم بودیم

و فهمیدیم که عشق

هزاران سال می پاید !

( احمد شاملو )

حالا می‌فهمم چه می‌کشید

کیسه‌بوکسی که در گوشه‌ی حیات‌ِ دبیرستان‌ِ ما

آویزان بود

( یغما گلرویی )

تکواره :

عاقبت یک روز مغرب محو مشرق می شود

عاقبت غربی ترین دل نیز عاشق می شود

( خلیل ذکاوت )

در این فکرم که خواهی ماند با من مهربان یا نه

به من کم میکنی لطفی که داری این زمان یا نه

( وحشی بافقی )

کتب فارسی با موضوع هایکو[ویرایش]

  • هایکو از آغاز تا امروز/برگردان احمد شاملو/نشر چشمه/۱۳۸۴
  • صد هایکوی مشهور/دانیل سی بیوکانن/برگردان ع. پاشایی/۱۳۶۹
  • تعدادی هایکو در کتاب آوای جهیدن غوک/برگردان زویا پیرزاد/۱۳۷۱
  • هایکو در چهار فصل/مهوش شاهق و شهلا سهیل/۱۳۷۳
  • زنبور بر کف دست بودای خندان/ مجموعه هایکوهای مدرن، ترجمه از ژاپنی قدرت‌الله ذاکری/نشر مروارید/۱۳۸۶
  • یک پنجشنبه بی تو / هایکو /رضاآشفته/ نشر آوای کلار / ۱۳۸۶
  • هایکو هر جا که بخواهد می‌وزد / کیارنگ علایی/ نشر روزآمد/ ۱۳۸۷
  • ماه بالای سر مجنون / هایکوی جبهه / علی اصغر بیک وردی نشر فصل پنجم / ۱۳۹۰
  • هایکو، شعر ژاپنی / ترجمه ع. پاشایی و نسترن پاشایی/ نشر نظر/ ۱۳۹۰
  • بیدها در باد / امیر آقایی / انتشارات حوض نقره / ۱۳۸۹
  • آدامس گمشده / مهدی قنبری / نشر فصل پنجم / 1392

جستارهای وابسته[ویرایش]

پیوند به بیرون[ویرایش]

منابع[ویرایش]