تريز - خلاقيت شناسي تريز

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو

تریز یا نظریه حل مسئله ی ابداعی یا خلاقیت شناسی تریز (به روسی: teoriya resheniya izobretatelskikh zadatch) دانشی است که شامل چارچوبهای تحلیل، پیش بینی و حل مساله می‌باشد و از مطالعه الگوهای تکراری بکار رفته در ابداعات و اختراعات گوناگون حاصل شده‌است (نتایج حاصل از اختراع شناسی تحلیلی یا تحلیل پتنت). این دانش توسط دانشمند خلاقیت شناس واختراع شناس جنریچ آلتشولر (متولد تاشکند ۱۹۲۶-۱۹۹۸) پایه‌گذاری گردیده است. این دانش با نام‌ها و عنوان‌های توصیف‌گر مختلفی مانند «نوآوری نظام یافته»، «خلاقیت اختراعی»، «فناوری خلاقیت و نوآوری»، «روش‌شناسی اختراع»، «الگوریتم اختراع»، «روش‌شناسی حل مسئله‌های ابداعی»، «روش‌شناسی حل ابتکاری و ابداعانهٔ مسئله»، «مهندسی خلاقیت و نوآوری»، «روش‌شناسی خلاقیت»، «خلاقیت‌شناسی اختراع»، «خلاقیت‌شناسی فناوری» و مواردی از این قبیل نامیده می‌شود..[۱] در زبان انگلیسی مخفف تریز TIPS می‌شود که سرواژهٔ عبارت Theory of Inventive Problem Solving می‌باشد ولی در همه کشورها واژهٔ TRIZ عمومیت یافته (مانند TQM برای مدیریت کیفیت جامع) و مورد استفاده قرار می‌گیرد..[۲]

تعریف تریز(TRIZ)[ویرایش]

تریز (TRIZ) می‌تواند در دامنه‌ای از یک طیف مفهومی و گستره‌ای از تعاریف قرار بگیرد که یک انتهای آن نوعی جهان بینی خلاق یا رویکردی جامع به علوم و فناوری و انتهای دیگر آن انواعی از ابزارهای حل خلاق مسئله و فنون خلاقیت و نوآوری را شامل گردد. آلتشولر TRIZ را تحت عنوان علم و فناوری خلاقیت و نوآوری می داند. با نتیجه‌گیری از دیدگاه آلتشولر می‌توان TRIZ را یکی از شاخه‌های اصلی و بسیار مهم علم میان رشته‌ای خلاقیت شناسی (خلاقیت نوآوری شناسی)(Innovation Science - Creanovatology) دانست (گلستان هاشمی ،۱۳۸۰). یکی از دانشمندان برجسته TRIZ به نام سیمون ساورانسکی این دانش را چنین تعریف کرده است: «TRIZ عبارت است از یک دانش انسان گرای مبتنی بر روش شناسی نظام یافته برای حل مسئلهٔ ابداعی» (گلستان هاشمی ۱۳۸۲ به نقل از ساورانسکی ۲۰۰۰، ۲۲). همچنین برخی صاحب نظران، TRIZ را این چنین تعریف می‌کنند: «TRIZ عبارت است از نوعی رویکرد الگوریتمی برای حل ابداعانه مسائل فنی و فناورانه» (گلستان هاشمی ۱۳۸۲ به نقل از ساورانسکی ۲۰۰۰، 23) ..[۳]

تاریخچه[ویرایش]

شالوده‌های دانش TRIZ از سال ۱۹۴۶ توسط گنریچ آلتشولر بر اساس نتایج حاصل از مطالعه اختراعات مختلف پایه‌گذاری شد. آلتشولر که به پدر TRIZ لقب دارد در سال ۱۹۲۶ در تاشکند (شوروی سابق) متولد گردید. وی که از همان دوران نوجوانی نسبت به ابداعات و اختراعات کنجکاوی و علاقه خاصی داشت و اولین اختراع خود را در سن ۱۴ سالگی انجام داد در اداره ثبت اختراعات مشغول به کار شد. کار او کمک به مخترعین برای ثبت اختراعاتشان بود. او در حین کار، گاهی به حل مسائل فنی آنان کمک می‌کرد. در این دوران بود که او دریافت حل مسائل فنی که منجر به اختراع و نوآوری می‌شود به اصول و روش هائی فراتر از تکنیک‌های خلاقیت شناخته شده تا آن هنگام (روش‌های کلاسیک) نیاز دارد. آلتشولر در طی مطالعات خود به این نتیجه مهم رسید که یک نظریه اختراع بایستی دارای چند ویژگی اصلی از جمله موارد زیر باشد: ۱- شامل یک فرایند گام به گام و نظام یافته باشد. ۲- بتواند از میان گستره‌ای از راه حل‌ها مستقیماً به بهترین راه حل (راه حل ایده‌آل، کمال) منجر گردد. ۳- دارای ویژگی تکرارپذیری باشد. ۴- بتواند ساختاری برای دانش ابداع ارائه نماید. آلتشولر بیش از دویست هزار سنداختراع ثبت شده (پتنت) را مورد بررسی قرار داد تا متوجه شود اختراعات به عنوان مسئله‌های ابداعی (یعنی مسئله هائی که شامل حداقل وضعیتی به نام تناقض هستند) چگونه حل شده‌اند. از بین این تعداد آلتشولر ۴۰۰۰۰ اختراع مهم و برجسته و به عبارتی راه حل‌های خلاق و ابداعی اصلی را مورد مطالعه عمیق تر قرار داد. براساس نتایج حاصل از این نوع مطالعات خلاقیت شناسی تحلیلی (اختراع شناسی تحلیلی – مطالعه تحلیلی پتنت)، آلتشولر به کشفیات بسیار مهمی دست یافت و اصول، مفاهیم و روش‌های TRIZ را در واقع به عنوان یک علم نوین و بسیار با ارزش به جهان ارائه نمود (گلستان هاشمی، 1381)..[۴] البته این خلاقیت و نوآوری فوق العاده مهم آلتشولر متأسفانه همانند بسیاری از کشفیات و اختراعات کوچک و بزرگ تاریخ در ابتدا درک نشده و با انواع مخالفت‌ها، مقاومت‌ها و بی مهری‌های تاسف برانگیز (آنچه که در خلاقیت شناسی تحت عنوان اینرسی خلاقیت و نوآوری نامیده می‌شود) مواجه شد و آلتشولر همانند بسیاری از دانشمندان و مخترعین سختی‌ها و مرارت‌های بسیار زیادی را متحمل گردید که مطالعه آن حاکی از اراده والا و تلاش و پشتکار شگفت انگیز آنان است. به دلیل بی توجهی‌ها، عدم درک‌ها، بی مهری‌ها و مخالفت‌های اولیه آن زمان، TRIZ نتوانست به خوبی در روسیه ایفای نقش نماید و سال‌ها بعد بود که جایگاه آن شناخته شد. پس از پایان جنگ سرد و گسترش ارتباطات، کشورهای اروپائی، آمریکا، ژاپن و دیگر کشورها با دانش TRIZ آشنا شده و با پی بردن به اهمیت فوق العاده زیاد آن، به سرعت نسبت به فراگیری و جذب گسترده آن به طور جدی اقدام نموده و ضمن یادگیری و به کارگیری در تلاش برای رشد و توسعه آن برآمدند که همچنان به طور فزاینده ادامه دارد. چنان که در حال حاضر درباره TRIZ به عنوان یک دانش تخصصی و دارای رویکرد میان رشته‌ای تحقیقات علمی وسیعی به عمل می‌آید و اصول و مفاهیم آن توسط بسیاری از دانشمندان، پژوهشگران، مدیران، مهندسان و کارشناسان رشته‌های مختلف برای حل مسائل و ایجاد نوآوری‌ها به کار گرفته می‌شود و همواره به سرعت در حال گسترش و تکامل است. این روند به گونه‌ای است که جهت ترویج و توسعه آن مراکز مختلفی در کشورهای گوناگون تشکیل شده و برای آموزش آن در مقاطع مختلف تحصیلی (از پیش دبستانی تا دانشگاه) برنامه ریزی‌های علمی و اجرائی و اقدامات متعددی (مانند پروژه آموزش تریز در مدرسه - Tetris)انجام می‌گیرد. بزرگ ترین خلاقیت و نوآوری آلتشولر به عنوان یک دانشمند علوم و مهندسی، یک دانشمند خلاقیت شناس و نیز به عنوان یک مخترع، خلاقیت و نوآوری او درباره خود موضوع خلاقیت و نوآوری می‌باشد. آلتشولر به عنوان مخترع فنون اختراع و پایه‌گذار دانش TRIZ با تلاش و پشتکار بسیار جدی به مدت ۵۲ سال در راستای رشد و توسعه آن یکی از اصلی ترین و موثرترین بنیانگذاران علم خلاقیت شناسی و از بزرگترین دانشمندان قرن بیستم محسوب می‌شود (آلتشولر در سال ۱۹۹۸ درگذشت).

نقش و اهمیت دانش TRIZ شاهکار علمی آلتشولر به قدری است که از جنبه‌های مختلف می‌تواند در ردیف نظریه‌های علمی بزرگی مانند نظریه کوانتومی و نظریه نسبیت قرار گیرد و آلتشولر را با دانشمندان بزرگی مانند پلانک، اینشتین، شرودینگر، پیاژه، پائولینگ، واتسون و کریک همسنگ نماید. اگر چنانچه جایزه نوبلی نیز به نام جایزه نوبل خلاقیت شناسی (مانند جوایز نوبل فیزیک، شیمی و زیست‌شناسی) وجود می‌داشت بی گمان آلتشولر از شایسته ترین دریافت کنندگان آن می‌بود (گلستان هاشمی، 1381) ..[۵].[۶].[۷]

مفاهیم اصلی TRIZ[ویرایش]

به طور کلی مجموعه نتایج حاصل از خلاقیت شناسی تحلیلی اختراعات (اختراع شناسی تحلیلی – مطالعه تحلیلی پتنت‌ها) توسط آلتشولر که تشکیل دهنده دانش TRIZ است شامل مفاهیم مختلفی است که مهم ترین آنها به طور خیلی خلاصه و فهرست وار موارد زیر می‌باشند: ۱- قانون افزایش سطح ایده‌آل بودن (قانون کمال): به این معنی که نظام‌های فنی همواره به سمت افزایش درجه ایده‌آل بودن یا کمال خود حرکت می‌کنند. ایده‌آلی یا سطح ایده‌آل بودن عبارت از نسبت جمع کلیه جنبه‌های مثبت و مفید یک سیستم به جمع کلیه جنبه‌های منفی و مضر آن سیستم می‌باشد .(گلستان هاشمی، ۱۳۸۲). ۲- سیستم ۴ مرحله‌ای حل مسئله ابداعی: ۱) شناخت و تحلیل مسئله (مثلاً با استفاده از ابزار ISQ (پرسشنامه موقعیت نوآوری)) ۲) فرمول بندی مسئله. ۳) جستجوی مسائل قبلاً حل شده. ۴) استفاده از الگوهای راه حل‌های کشف شده (۴۰ راه حل یا اصل ابداعی).(گلستان هاشمی، ۱۳۸۲). ۳- سطوح ۵ گانه حل مسئله و نوآوری: انواح حل مسئله و به طور کلی انواع خلاقیت و نوآوری در ۵ سطح قرار می‌گیرند: ۱) راه حل‌های مشخص ۲) بهبودهای کوچک (نوآوری‌های کوچک) ۳) بهبودهای بزرگ (نوآوری‌های بزرگ) ۴) مفاهیم جدید (نوآوری‌های خیلی بزرگ) ۵) کشف‌ها بنیادی (نوآوری‌های بسیار بزرگ و ایجاد کننده تغییرات بنیادی). ۴- تحلیل ماده- میدان (تحلیل Vepol): با استفاده از این تحلیل مسائل به طور کلی به دو دسته تقسیم می‌شوند: - مسائل آشنا (مانوس) تحت عنوان مسائل استاندارد - مسائل ناآشنا (نامانوس) تحت عنوان مسائل غیر استاندارد ۵-قوانین ۸ گانه تحول و تکامل نظام‌های فنی (قوانین پیشرفت فناوری) ۶-تعداد ۷۶ راه حل ابداعانه استاندارد: مسائل استاندارد شناخته شده با تحلیل Vepol می‌توانند با استفاده از این ۷۶ راه حل ابداعانه استاندارد حل شوند.(گلستان هاشمی، ۱۳۸۲). ۷- مفهوم تناقض و ماتریس تناقض‌ها: TRIZ بر حل نوعی از مسئله تحت عنوان مسئلهٔ ابداعی متمرکز می‌باشد و اختراع را راه حل مسئلهٔ ابداعی می داند. مسئله ابداعی مسئله‌ای است که شامل یک یا تعدادی تناقض یعنی وضعیت تضاد و تعارض میان دو پارامتر (از پارامترهای ۳۹ گانه مانند وزن، جرم، حجم، درجه حرارت، سرعت و ...) می‌باشد. (مثلاً در یک مسئله ابداعی، اعمال یک راه حل مستلزم تغییر در یکی از پارامترهای ۳۹ گانه در جهت ایجاد تغییر مطلوب و حل مسئله می‌باشد ولی همزمان این تغییر مثبت موجب ایجاد تغییر نامطلوب در یکی دیگر از ۳۹پارامتر و ایجاد نتیجه منفی در همان سیستم می‌شود، بنابراین در چنین حالتی وضعیت تناقضی وجود دارد). حل «مسئلهٔ ابداعی» به معنی دستیابی به راه و روشی است که چنین تناقضی رفع گردد. آلتشولر با بررسی تحلیلی هزاران سند اختراع یعنی در واقع هزاران راه حل انواع مسئله‌های ابداعی و تناقض‌ها، ۳۹ پارامتر یا عامل ایجاد انواع وضعیت‌های تناقضی در یک سیستم را شناسائی نموده و آنها را در یک جدول ۳۹ در ۳۹ قرار داد که نشان دهنده انواع وضعیت‌های تناقضی می‌باشد. این جدول ماتریس تناقض‌ها (: CM Contradiction Matrix) نام دارد .(گلستان هاشمی، ۱۳۸۲). ۸-تعداد ۴۰ راه حل استخراج شده از مطالعه تحلیلی ی اسناد اختراعات موسوم به ۴۰ اصل ابداع یا اختراع. این ۴۰ اصل راه حل هائی برای رفع بخشی از انواع وضعیت‌های تناقضی در ماتریس تناض‌ها می‌باشند. ۹-مجموعه‌ای از تاثیرات علمی اساسی (شامل انواعی از تاثیرات فیزیکی، شیمیائی، هندسی و زیست شناختی). ۱۰-روش ARIZ ARIZ سر واژه‌های یک عبارت روسی است که برابر فارسی آن به معنی «الگوریتم حل مسئله ابداعی» می‌باشد.ARIZ یک دستورالعمل نظام یافته برای شناسائی راه حل مسئله غیراستاندارد با استفاده از قابلیت‌های همه فنون و روش‌های خلاقیت می‌باشد. ARIZ روش شناسی ویژه‌ای جهت حل مسئله ارائه می‌نماید .(گلستان هاشمی، 1382)..[۸].[۹].[۱۰]

کاربردهای TRIZ[ویرایش]

با استفاده از TRIZ می‌توان به نتایج و دستاوردهای متعددی از جمله موارد زیر دست یافت: ۱- دستیابی به نوعی نگرش جامع علمی به ابداعات و اختراعات و به طورکلی به خلاقیت و نوآوری. ۲- شکل گیری جنبه‌های بسیار مهمی از علم خلاقیت شناسی. ۳- دستیابی به نوعی جهان بینی خلاق. ۴- در اختیار داشتن یک سیستم به طور نسبی جامع و قدرتمند برای حل مسئله. ۵- دستیابی به بهترین و موثرترین راه حل‌ها برای انواع مسائل علمی، فنی، انسانی و اجتماعی. ۶- پیش بینی روند ابداعات و اختراعات در آینده (خلاقیت شناسی آینده شناختی) ۷- ارائه آموزش‌های نوین مبتنی بر TRIZ در مدارس و دانشگاه‌ها (مانند برنامه آموزشی تتریس Tetris). ۸- تسهیل و تسریع روند رشد و توسعه نوآوری در همه زمینه‌ها .(گلستان هاشمی ۱۳۸۲).

توسعه تریز (TRIZ) در حوزه‌های غیرفناورانه[ویرایش]

هرچند خاستگاه شکل گیری دانش تریز (TRIZ) اختراعات و سیستم‌های فناورانه می‌باشد ولی توسط پژوهشگران مختلف، نوعی برگردان و انتقال مفاهیم و تعمیم اصول و روش شناسی (متدولوژی) آن به دیگر سیستم‌ها مانند سیستم‌های علمی (مانندعلوم پایه وعلوم انسانی)، سیستم‌های اجتماعی، اقتصادی، سازمانی مدیریتی و غیره انجام گرفته و برای حل مسئله و خلاقیت و نوآوری در این حوزه‌ها مورد استفاده واقع می‌شوند. همچنین انواع تلفیق‌های ابزارها و روش‌های مبتنی بر TRIZ با سایر ابزارها و روش‌های حل مسئله و خلاقیت انجام شده و همواره برای ایجاد امکانات جدید و قابلیت‌های بیشتر انجام می‌گیرد .(گلستان هاشمی 1383)..[۱۱]

دیگر رویکردهای خلاقیت شناختی مبتنی بر TRIZ[ویرایش]

با استفاده از اصول و مفاهیم TRIZ و توسعه تحلیل‌های مبتنی بر آن، رویکردهای خلاقیت شناختی و سیستم‌های حل مسئلهٔ خلاصه شده یا تعمیم یافته تر دیگری مانند موارد زیر حاصل شده است و این روند تکاملی همچنان ادامه دارد. -رویکرد USIT :رویکرد ساده شده و عصاره‌ای از TRIZ (ارائه شده توسط سیکافوس در شرکت فورد) به معنی تفکر ابداعانه ساختار یافته یکپارچه. -رویکرد AZIT(با واژگان روسی و به انگلیسی ASIT :به معنی تفکر ابداعانه نظام یافته پیشرفته. -رویکرد TRTS (با واژگان روسی و انگلیسی TDTS به معنی نظریه رشد و توسعه نظام‌های فنی. -رویکرد TRTL(با واژگان روسی و به انگلیسی TDCP به معنی نظریه رشد و توسعه افراد خلاق. -رویکرد TTVC به معنی نظریه جامع برای خلاقیت چند جانبه. -رویکرد OTSM (با واژگان روسی و به انگلیسی GTST) به معنی نظریه عمومی تفکر قوی (گلستان هاشمی، 1384) ..[۱۲]

جستارهای وابسته[ویرایش]

  • خلاقیت نوآوری شناسی ]
  • [اختراع شناسی]
  • [مهندسی اختراع]
  • [ مهندسی خلاقیت و نوآوری]
  • [حل خلاق مسئله]

منابع[ویرایش]

  • فصلنامه علوم خلاقیت شناسی و حل مسئله ابداعی (تریز)
  • سیستم حل مسئله ابداعی و خلاقیت و نوآوری نظام یافته TRIZ. سید مهدی گلستان هاشمی. مجله مدیریت. انجمن مدیریت ایران، شماره ۵۹، فروردین۱۳۸۱.
  • تریز(TRIZ)مهندسی خلاقیت. سید مهدی گلستان هاشمی. مجله اطلاعات علمی، شماره ۳۷۸، اسفند ۱۳۸۹.
  • نقش خلاقیت شناسی و تریز(TRIZ)در مدیریت کیفیت. سید مهدی گلستان هاشمی. مجله مدیریت کیفیت، شماره ۱۸ دی ۱۳۸۰، انجمن مدیریت کیفیت ایران.
  • کاربرد نظریه حل مسئله ابداعی (تریز - TRIZ)در مراکز تحقیق و توسعه. سومین همایش بین‌المللی مراکز تحقیق و توسعه صنایع و معادن، تهران، ۲ و ۳ دی ۱۳۸۰.
  • نقش خلاقیت شناسی کاربردی و تریز TRIZ در مدیریت کیفیت جامع(TQM). چهارمین همایش سالانه ممیزین و سرممیزین مدیریت کیفیت. مرکز آموزش و تحقیقات صنعتی ایران، تهران، اسفند ۱۳۸۰.
  • مقدمه‌ای بر علم خلاقیت شناسی، دانش خلاقیت و نوآوری. سید مهدی گلستان هاشمی. انتشارات جهاد دانشگاهی، ۱۳۸۲.
  • مجموعه مقالات کنفرانس‌های ملی خلاقیت شناسی، تریز و مهندسی و مدیریت نوآوری - سیویلیکا
  • وب گاه علوم خلاقیت نوآوری شناسی

زیرنویس‌ها[ویرایش]

  1. گلستان هاشمی، سید مهدی، ۱۳۸۲، ۱۲
  2. مبانی علم خلاقیت شناسی: دانش خلاقیت و نوآوری. سید مهدی گلستان هاشمی. 1382. 
  3. خلاقیت شناسی تریز TRIZ. دکتر سید مهدی گلستان هاشمی. فصلنامه علوم خلاقیت شناسی و حل مسئلهٔ ابداعی (تریز). 1382 .. 
  4. تریز(TRIZ)مهندسی خلاقیت. دکتر سید مهدی گلستان هاشمی. مجله اطلاعات علمی، شماره 378، اسفند 1389.. 
  5. خلاقیت شناسی تریز TRIZ. دکتر سید مهدی گلستان هاشمی . فصلنامه علوم خلاقیت شناسی و حل مسئلهٔ ابداعی (تریز) نویسنده =. 
  6. سیستم حل مسئله ابداعی و خلاقیت و نوآوری نظام یافته TRIZ. دکتر سید مهدی گلستان هاشمی. مجله مدیریت. انجمن مدیریت ایران، شماره 59، فروردین 1381 .. 
  7. تریز(TRIZ)مهندسی خلاقیت. دکتر سید مهدی گلستان هاشمی. مجله اطلاعات علمی، شماره 378، اسفند 1389.. 
  8. خلاقیت شناسی تریز TRIZ. دکتر سید مهدی گلستان هاشمی . فصلنامه علوم خلاقیت شناسی و حل مسئلهٔ ابداعی (تریز) نویسنده =. 
  9. سیستم حل مسئله ابداعی و خلاقیت و نوآوری نظام یافته TRIZ. دکتر سید مهدی گلستان هاشمی. مجله مدیریت. انجمن مدیریت ایران، شماره 59، فروردین 1381 .. 
  10. تریز(TRIZ)مهندسی خلاقیت. دکترسید مهدی گلستان هاشمی. مجله اطلاعات علمی، شماره 378، اسفند 1389.. 
  11. رویکردهای توسعه تریز(TRIZ). دکتر سید مهدی گلستان هاشمی. فصلنامه علوم خلاقیت شناسی و حل مسئله ابداعی (تریز). 1384.. 
  12. تریز(TRIZ)مهندسی خلاقیت. دکتر سید مهدی گلستان هاشمی. مجله اطلاعات علمی، شماره 378، اسفند 1389..