نظریه

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو

نظریه یا تئوری یا نگره به تفکر آهنجیده (انتزاعی) یا تعمیم‌دهنده به شکل اندیشمندانه یا منطقی و یا به نتیجهٔ چنین تفکری اطلاق می‌شود. بسته به متن، ممکن است نتایج آن تفکر مثلاً توضیح کلی چگونگی عملکرد طبیعت را هم شامل شود. نظریه با فرضیه یکسان نیست. نظریه چارچوبی توضیح‌دهنده برای یک مشاهده فراهم می‌آورد و با فرض صحت آن توضیحات، فرضیه‌های محتملی از پی‌اش می‌آيند که می‌توان آزمودشان و به صحت یا سقم نظریه پی برد.

نظریه علمی یک حدس ،گمان یا پیشنهاد و یا تعریف واژه معروف نظریه نیست. نظریه علمی متحد کننده و خودسازگار کننده فرایند های بنیادی طبیعت یا پدیده ای که کاملا موکد فرضیه است. پس یک نظریه ، بر دانش قابل اعتماد که واقعیت علمی(فکت) را می سازد بنا شده است و هدف آن توضیح فرایند های طبیعت یا پدیده ها است. نظریه علمی ،طبیعت را با متحد کردن حقایق غیر مرتبط یا تاکید کننده فرضیه توضیح می دهد. آن ها محکم ترین و راست ترین توضیحاتی هستند که توضیح می دهند جهان ، طبیعت و زندگی چگونه درست شده، چگونه کار می کند ، به چه دست یافته و چه می شود.[۱] باید در نظر داشت که مشاهده نظریه-محور است، یعنی چارچوب نظری ای که مشاهده گر در محدوده اش کار می کند در برابر خود مشاهدات جنبه انتقادی دارد. به این معنی است که ان چه مشاهده گر به آن توجه می کند و آن را مناسب و به جا می آورد، وابسته به نظریه ای است که مشاهده را هدایت می کند.[۲] یک نظریه باید سازوکار داشته باشد.سازوکار شامل مجموعه ای کوتاه و منسجمی از مفاهیم، دعوی ها و قوانینی است که ما را قادر می سازد تا پدیده ها را توضیح دهیم و پیش بینی کنیم. ترجیحا از راه محاسبه در غیر این صورت از راه صوری سازی چون نظام های طبقه بندی در زیست شناسی و زمین شناسی.نظریه های علمی به پرسش چه پاسخ می دهند به پرسش های چرا و به چه منظور عمدا افاده می کند.[۳] اعتبار نظریه را قانون و سازوکار تعیین می کند. برای نظریه گرانش ، نیوتن هیچ سازوکاری ارائه نداده ولی از لحاظ اعتبار مقام فوق العاده ممتازی دارد[۴] نظریه نیوتن بر دعوی استوار است که دو جسم هم دیگر را می ربایند و به صورت فرمول و قانون در آمده است.[۵] بعضی نظریه ها مانند فرگشت به دست مندل به صورت قوانین وراثت درآمد و در میانه قرن بیستم ، زیست شناسی مولکولی سازوکاری به تفصیل و عمق چشمگیری فراهم آورد[۶]


در تعاریف جدید بر ذات تفسیری، انتزاعی، و تعمیم‌دهندگی نظریه تأکید می‌شود. فی‌المثل در هنر و فلسفه، ممکن است از اصلاح «نظری» برای توصیف ایده‌ها و پدیده‌هایی تجربی استفاده کنند که به‌سادگی قابل اندازه‌گیری (رؤیت) نباشند. نظریه منتزع و مجرد است (یعنی اضافات و جزئیات نامهم حذف شده و از جسم و ماده منزه است). نظریه با تعیین و تجربه منافات دارد (یعنی عمومیت دارد و به مورد خاصی اشاره ندارد).

نظریه می‌تواند هنجاربنیاد (یا تجویزی) باشد بدین معنی که دربارهٔ «آنچه باید باشد» توضیح دهد. چنین نظریاتی مبین «اهداف، هنجارها، و استانداردها» هستند. همچنین نظریه می‌تواند «توده‌ای از اطلاعات» باشد که به مدل‌های توضیح‌دهندهٔ خاصی مربوط هستند یا نیستند. نظریه‌پردازی یعنی سروسامان دادن به و پیشبردن این توده از اطلاعات.

همانطور که در تعاریف ارسطو آمده، نظریه اغلب در تقابل با «عمل» است. علت این تقابل این است که نظریهٔ محض شامل هیچ عملی نمی‌شود جز خودش (خود نظریه‌پردازی). حوزهٔ پزشکی مثالی آموزنده برای تبیین تفاوت‌های «نظری» و «عملی» است: نظریات پزشکی شامل تلاش برای فهم علل و ذات سلامتی و بیماری است، حال آنکه جنبهٔ عملی پزشکی به تلاش برای معالجهٔ بیماران می‌پردازد. این دو به هم مربوطند اما می‌توانند مستقل از یکدیگر باشند چرا که می‌توان به پژوهش پیرامون سلامتی و بیماری پرداخت بدون آنکه بیماران را معالجه کرد و نیز ممکن است که بیماری را معالجه کرد بدون آنکه دقیقاً دانست چگونه این معالجه مؤثر واقع شده‌است.

در علم جدید، منظور از اصطلاح «نظریه»، نظریهٔ علمی است. نظریهٔ علمی توضیح مستدل تصدیق‌شده‌ای از طبیعت است که با روش علمی سازگار است و معیارهای مورد نیاز علم جدید را ارضا می‌کند. این نظریات به گونه‌ای توصیف می‌شوند که هر یک از اهالی فن می‌تواند درکشان کند و قادر است به روش تجربی اثبات یا ابطالشان کند. نظریات علمی قابل اتکاترین، دقیق‌ترین و جامع‌ترین نوع از اطلاعات علمی هستند که البته این در تناقض با استفادهٔ عوام از واژهٔ «نظریه» به معنای «اثبات‌نشده» یا «در حد حدس و گمان» است. نظریات علمی با فرضیات و نیز قوانین علمی فرق دارند. همانطور که گفته شد فرضیه‌ها گمانه‌زنی‌هایی هستند که به روش تجربی قابل آزمایش‌اند و قوانین علمی گزارش‌های توصیفی دربارهٔ چگونگی عملکرد طبیعت تحت شرایط خاصی هستند.

علم[ویرایش]

نظریه علمی مجموعه ای کوتاه و منسجمی از مفاهیم،دعوی ها و قوانینی است که غالبا به صورت فرمول های ریاضی بیان می شوند و می توان از آن ها برای توضیح و پیش بینی دقیق و صحیح پدیده های طبیعی استفاده کرد. نظریه باید شامل سازوکاری باشد که توضیح دهد مفاهیم، دعوی ها و قوانینش چگونه از نظریه های سطح پایین تر پدید می آیند[۷]. نگره‌ای است که ویژگی‌های علمی داشته باشد:

  • سازگاری درونی و بیرونی (نامتناقض)
  • صرفه‌جو (در توضیح و پیش‌فرض‌های اضافه)
  • کاربردی
  • تجربی و ردشدنی: عدم تقارنی ذاتی میان تایید و ابطال وجود دارد. نمی توان نظریه ای را به نحوی حقیقی تایید کرد، زیرا اگر یک میلیون بار ازمایش موفقیت آمیز آن را تایید کند، هرگز نمی توان مطمئن بود آزمون بعدی با موفقیت همراه است.اگر یک آزمایش نشان دهد که آن نظریه نادرست است، آن نظریه باطل شده.[۸]
  • پویا
  • جلورونده (دست‌یابی به و جلو رفتن از نتایج نظریه‌های قبلی)
  • مشروط و آزمایشی

تئوری را می‌توان روشی برای درک یا مشاهده واقعیت‌ها دانست، سیستم تفکری که خیلی عمیق‌تر و پویا‌تر از تجربیات روزمره می‌باشد. تئوری‌هایی که به یکدیگر مرتبط هستند یک سیستم یا یک علم را تشکیل می‌دهند. دست‌اندرکارانی که این سیستم را بدانند وسیله با قدرتی برای مشاهده و تغییر و قایع در اختیار دارند. این وسیله قوی بر نگرش و شیوه جوابگویی او در کارهایش تأثیر می‌گذارد چون حوزه ادراکاتش وسیع‌تر و عمیق‌تر می‌گردد و می‌تواند پی‌آمدهای دور از ذهن را تعیین و پیش‌بینی کند و راه حل‌های سنجیده‌تر و بهتر را برگزیند.[نیازمند منبع]

تعریف تئوری[ویرایش]

یک نظریه مجموعه‌ای از سازه‌ها (مفاهیم) تعاریف و گزاره‌های به هم مرتبط است که از طریق مشخص ساختن روابط بین متغیرها، با هدف تبیین و پیش بینی پدیده‌ها دید نظام یافته‌ای از پدیده‌ها ارائه می‌کند (کرلینگیر، ۱۳۷۷)

تئوری یا نظریه یا نگره نوعی تفکر متأملانه، انتزاعی یا تعمیم‌دهنده یا نتیجۀ چنین تفکری است. در واقع، نظریه به مجموعه مباحثی گفته می‌شود که برای بررسی وضعیت یا موقعیت سیستمی به کار رود. نظریه می‌تواند کاملاً جنبه غیر تجربی داشته باشد مثل نظریه هایریاضی و یا جنبه تجربی برای بخش‌هایی از آن مورد استفاده قرار گیرد. به عبارت دیگر نظریه را می‌توان بر اساس نتایج تجربی نیز پایه‌گذاری کرد. منطق و ریاضی دارای نظریه‌های اولیه هستند و علوم دیگر از جمله شیمی فیزیک و پزشکی بر پایه نظریه‌های مبنی بر آنها می‌باشند.[۹]

خصوصیات تئوری[ویرایش]

  1. تئوری باید توانایی تعیین حقایق مورد مشاهده مربوط به یک مسئله را داشته باشد باید توصیف و تعیین کند چرا یک پدیده تحت یک شرایط خاص اتفاق می‌افتد. تئوری‌ای که پیچیدگی کمتری داشته باشد از تئوری که دارای پیچیدگی‌های بیشتری است ارزنده‌تر می‌باشد.
  2. یک تئوری باید با حقایق مورد مشاهده شده و با بدنه دانش مغایرت نداشته باشد
  3. تئوری باید ابزارهای لازم را برای آزمون خود داشته باشد به این معنی که در صورت تأیید باید بتوان فرضیه‌هایی قیاسی دیگری از آن استنتاج کرد و پیامدهای آن را پیش‌بینی کرد (ARY and etal ,1996)

تئوری انتقادی[ویرایش]

از مهم‌ترین تئوری‌ها نظریه انتقادی است که در آن به بررسی درستی و نکات مثبت و منفی دیگر تئوری‌ها می‌پردازند.[۹]

برخی ازنظریه ها[ویرایش]

منابع[ویرایش]

  1. http://www.geo.sunysb.edu/esp/files/scientific-method.html
  2. نظریه علمی چیست، موتی بن آری، مترجم : فریبرز مجیدی، ص21-22
  3. نظریه علمی چیست؟، موتی بن آری ، مترجم: فریبرز مجیدی، ص 53-54
  4. نظریه علمی چیست؟، موتی بن آری ، مترجم: فریبرز مجیدی، ص54-55
  5. نظریه علمی چیست؟، موتی بن آری ، مترجم: فریبرز مجیدی،ص57و63
  6. نظریه علمی چیست؟، موتی بن آری ، مترجم: فریبرز مجیدی،ص 63-65
  7. نظریه علمی چیست؟، موتی بن آری ، مترجم: فریبرز مجیدی
  8. نظریه علمی چیست؟، موتی بن آری ، مترجم: فریبرز مجیدی،ص 38-39
  9. ۹٫۰ ۹٫۱ Critical Theory Today by Lois Tyson- Lois Tyson- Oxford- Uk- 1998

جستارهای وابسته[ویرایش]

پیوند به بیرون[ویرایش]