نبرد هرمزدگان

نبرد هرمزدگان
تصویر سال ۱۸۴۰ از یک نقش برجسته ساسانی در فیروزآباد، که پیروزی اردشیر یکم بر اردوان چهارم و نیروهایش را نشان می‌دهد.
تاریخ ۲۸ آوریل ۲۲۴ میلادی موقعیت دشت هرمزدگان (احتمالا رامهرمز) نتایج پیروزی شاهنشاهی ساسانی و سقوط شاهنشاهی اشکانی
طرف‌های درگیر
شاهنشاهی ساسانی	شاهنشاهی اشکانی
فرماندهان و رهبران
اردشیر بابکان شاپور یکم	اردوان پنجم دادوینداد
قوا
۱۰٬۰۰۰ سواره‌نظام	سپاهی بیش از سپاه اردشیر

مرزهای شاهنشاهی اشکانی و پادشاهی پارس در زمان نبرد هرمزدگان.

نبرد هُرمزدگان نبردی میان اشکانیان و ساسانیان بود که در ۲۸ آوریل ۲۲۴ میلادی روی داد و نتیجه آن پیروزی خاندان ساسانی بود. پیروزی ساسانیان در این نبرد به حدود پنج قرن حکومت اشکانیان بر ایران پایان داد و آغاز رسمی عصر ساسانی در ایران را رقم زد.

در رابطه با مکان روی دادن نبرد هرمزدگان دو نظریه وجود دارد که یکی آن را در دشت هرمزدگان در نزدیکی شوشتر و یکی دیگری آن را در نزدیکی گلپایگان می‌دانند.

شکست اردوان پنجم، شاه بزرگ اشکانی، به‌دست اردشیر بابکان در هرمزدگان پایان شاهنشاهی اشکانی و آغاز شاهنشاهی ساسانی در ایران را رقم زد.

پس از مدتی مذاکره طرفین چاره‌ای جز آغاز نبرد ندیدند. اردشیر بابکان در بهار ۲۲۴ پس از میلاد لشکر خود را به خوزستان آورد و در نقاط راهبردی دشت هرمزدگان مستقر شد. محل استقرار او باعث شد تا کنترل منابع آبی این دشت را در دست بگیرد. اردوان، از سوی دیگر، از پایتخت اشکانیان یعنی شهر تیسفون راهی هرمزدگان شده بود اما تنها توانست در مکان‌های کم‌اهمیت‌تر دشت مستقر شده و منابع آب کمی در دست داشته باشد. تاریخ آغاز نبرد میان دو لشکر، ۲۸ آوریل ۲۲۴ م. بود. منابع ساسانی می‌نویسند که این نبرد در همان روز به پایان رسید.

پیشینه

حدود سال ۲۰۸ میلادی، بلاش ششم جانشین پدرش بلاش پنجم به عنوان پادشاه امپراتوری اشکانی شد. او از سال ۲۰۸ تا ۲۱۳ میلادی به عنوان پادشاه بلامنازع حکومت کرد، اما پس از آن درگیر یک مبارزه دودمانی با برادرش اردوان چهارم شد که تا سال ۲۱۶ میلادی کنترل بیشتر امپراتوری را در دست داشت و حتی توسط امپراتوری روم به عنوان حاکم عالی شناخته می‌شد.

اردوان چهارم به زودی با امپراتور روم، کاراکالا، درگیر شد و نیروهای او را در سال ۲۱۷ میلادی در نصیبین مهار کرد. سال بعد بین دو امپراتوری صلح برقرار شد و اشکانیان بیشتر میانرودان را در اختیار گرفتند. با این حال، اردوان چهارم هنوز مجبور بود با برادرش بلاش ششم که به ضرب سکه و به چالش کشیدن او ادامه می‌داد، سر و کله بزند.

در همین حال، خاندان ساسانی به سرعت در سرزمین مادری خود، پارس، به قدرت رسیده بودند و اکنون تحت فرمان شاهزاده اردشیر یکم، شروع به فتح مناطق همسایه و سرزمین‌های دورتر مانند کرمان کرده بودند. در ابتدا، فعالیت‌های اردشیر اول، اردوان چهارم را نگران نکرد، تا اینکه بعدها، پادشاه اشکانی سرانجام تصمیم به مقابله با او گرفت.

تاریخ

محل نبرد پیدا نشده است. در کتاب وقایع‌نگاری عربی «نهایة العرب» آمده است که نبرد در بدرجان یا بجن رخ داده است که گئو ویدن گرن آن را جُربادهیجان (گلپایگان) ترجمه کرده است. با این حال، این احتمال بعید است، زیرا اردشیر اول قبل از نبرد در اطراف کاشکر عملیات انجام داده بود

بر اساس یک اثر ناتمام از بلعمی، این نبرد در خوش هرمز رخ داد که نام دیگری برای شهر معروف رامهرمز است که در نزدیکی ارجان و اهواز واقع شده است. این نشان می‌دهد که رامهرمز شاید کلمه دیگری برای هرمزدگان بوده است و همچنین روشن می‌کند که چرا دومی توسط جغرافی‌دانان اسلامی ذکر نشده در حالی که اولی به تفصیل گزارش شده است. شهر رامهرمز هنوز هم پابرجاست و در ۶۵ کیلومتری خاور اهواز، «در دشتی وسیع درست در پای تپه‌هایی که دنباله شمال شرقی کوه بنگستان از رشته کوه زاگرس را تشکیل می‌دهند» قرار دارد. به گفته شهبازی، «دشت نزدیک آن به طرز تحسین‌برانگیزی برای نبرد سواره نظام مناسب است.»

به گفته طبری، که احتمالاً اثرش بر اساس منابع ساسانی بوده است، اردشیر بابکان و اردوان چهارم توافق کردند که در پایان ماه مهر (آوریل) در هرمزدگان با هم ملاقات کنند. با این وجود، اردشیر بابکان پیش از موعد مقرر به آنجا رفت تا نقطه‌ای مناسب در دشت را اشغال کند. او در آنجا خندقی کَند تا از خود و نیروهایش دفاع کند.

او همچنین چشمه ای را در آن مکان تصرف کرد. شمار نیروهای اردشیر بابکان ۱۰۰۰۰ سواره نظام بود که برخی از آنها زره های زنجیری انعطاف پذیر شبیه به زره رومی ها پوشیده بودند. اردوان چهارم تعداد بیشتری از سربازان را رهبری می کرد که با این حال، به دلیل پوشیدن زره های چند لایه نامناسب، آمادگی کمتری داشتند. پسر و ولیعهد اردشیر بابکان، شاپور، همانطور که در نقش برجسته های ساسانی به تصویر کشیده شده است، نیز در این نبرد شرکت کرد. این نبرد در ۲۸ آوریل ۲۲۴ رخ داد و اردوان چهارم شکست خورد و کشته شد و پایان دوران اشکانیان و آغاز ۴۲۷ سال حکومت ساسانیان را رقم زد.

پیامدها

دبیر ارشد پادشاه فقید اشکانی، دادوینداد، بعدها توسط اردشیر بابکان اعدام شد. از آن پس، اردشیر بابکان عنوان شاهنشاه ("شاه شاهان") را بر خود نهاد و فتح منطقه‌ای را آغاز کرد که بعدها ایرانشهر (ارانشهر) نامیده شد. او پیروزی خود را با ساختن دو نقش برجسته سنگی در شهر سلطنتی ساسانی اردشیرخوره (فیروزآباد امروزی) در سرزمین مادری خود، پارس، جشن گرفت. نخستین نقش برجسته سه صحنه از نبرد شخصی را به تصویر می‌کشد؛ از سمت چپ، یک اشراف‌زاده ایرانی یک سرباز پارتی را اسیر می‌کند؛ شاپور با نیزه خود دادوینداد، وزیر پارتی را به دار می‌کشد؛ و اردشیر بابکان، اردوان چهارم را برکنار می‌کند. نقش برجسته دوم، که احتمالاً برای به تصویر کشیدن پیامدهای نبرد در نظر گرفته شده است، اردشیر بابکان پیروز را نشان می‌دهد که نشان پادشاهی را بر فراز یک آتشکده از اهورا مزدا، خدای یگانه زرتشتیان، دریافت می‌کند، در حالی که شاپور و دو شاهزاده دیگر از پشت سر نظاره‌گر هستند.

بلاش ششم اندکی پس از سال ۲۲۸ میلادی توسط نیروهای اردشیر اول از بین‌النهرین بیرون رانده شد. خانواده‌های اشرافی برجسته اشکانی (که به عنوان هفت خاندان بزرگ ایران شناخته می‌شوند) همچنان در ایران قدرت را در دست داشتند و اکنون ساسانیان به عنوان اربابان جدید آنها بودند. ارتش اولیه ساسانی (سپاه) مشابه ارتش اشکانی بود. اکثر سواره نظام آنها از همان اشراف اشکانی تشکیل شده بود که زمانی به اشکانیان خدمت می‌کردند. این نشان می‌دهد که ساسانیان امپراتوری خود را به لطف حمایت سایر خاندان‌های اشکانی بنا نهادند و به همین دلیل "امپراتوری پارسیان و اشکانیان" نامیده شده‌اند. با این حال، خاطرات امپراتوری اشکانی هرگز به طور کامل از بین نرفت و تلاش‌هایی برای احیای امپراتوری در اواخر قرن ششم توسط سلسله‌های اشکانی، بهرام چوبین و ویستهم، انجام شد که در نهایت ناموفق بود.

منابع

• Ardašir I دانشنامه ایرانیکا
• CHRONOLOGY OF IRANIAN HISTORY PART 1 iranicaonline.org

https://www.academia.edu/39397724/موقعیّت_جغرافیایی_جنگ_هرمزدگان_جنوب_یا_شمال_