نبرد ادسا

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو
نبرد ادسا
بخشی از جنگ‌های ایران و روم
A rock-face relief of Shapur I over the Roman Emperor Valerian.jpg
نقش برجسته پیروزی شاپور اول بر امپراتوران روم در نقش رستم.
زمان ۲۵۸ - ۲۶۰ میلادی
مکان ادسا (در جنوب ترکیه)
نتیجه پیروزی قاطع ساسانیان
علت جنگ تاخت و تازهای شاپور یکم به قلمرو امپراتوری روم
تغییرات سرزمینی ادسا، انطاکیه، کاپادوکیه و آسیای صغیر به تسخیر ساسانیان درآمد.
جنگندگان
امپراتوری ساسانیان
بدون قاب
امپراتوری روم
بدون قاب
فرماندهان
شاپور یکم
بدون قاب
والرین (اسیر)
بدون قاب
نیروها
۴۰۰۰۰ ۷۰۰۰۰
تلفات
بسیار کم تمام قوا[۱]

نبرد اِدِسا بخشی از جنگ‌های ایران و روم بود، که بین شاهنشاه شاپور یکم و امپراتور والرین روی داد. پانزده سال بعد از آخرین جنگ رومی‌ها این بار به فرماندهی امپراتور جدید خود والریانوس که وی پیر و شکسته بود به جنگ با ساسانیان آمدند و با محاصره شدید آنها توسط سپاهیان ساسانی، والرین و بسیاری از افسران ارشد او یا کشته شدند یا به اسارت درآمدند. بعد از جنگ هم شاپور با استفاده از سربازان و مهندسان رومی به اسارت درآمده شروع به ساخت و ساز کرد، از جمله این ساخت و سازها می‌شود به ساخت بنای پل شوشتر و سد شادُروان اشاره کرد.

زمینه‌های تاریخی[ویرایش]

شاپور در ۲۵۲ تا ۲۵۳میلادی سری دوم از مبارزات علیه امپراتوری روم را آغاز کرد، او در این مبارزات شکست سنگینی را به دشمن تحمیل کرد و مشخص شد که یک ارتش قوی رومی را در نبرد بربلیسوس شکست داده، که منجر به فتح استان‌های شرقی انطاکیه (انتیوش) شده.[۲] ارمنستان از زمان اشکانیان در جنگهای ایران و روم از عوامل عمده بود. موقعیت ارمنستان که در شمال غربی ایران در منطقه کوهستانی قرار داشت برای هر دو طرف از نظر نظامی بسیار مهم بود. روم با در دست داشتن ارمنستان می‌توانست هر وقت که بخواهد ایران را از شمال غرب و غرب در آن واحد مورد حمله قرار دهد و با تصرف راههای نظامی آن ایران را از ذخایر نظامی خود در شرق با توجه به قرار داشتن پایتخت در تیسفون یعنی در کنار دجله و فرات محروم سازد. ارمنستان برای دولت ایران سر پل مهمی بود که از آن طریق می‌توانست به آسیای صغیر حمله می‌کند و خود را به دریای سیاه برساند. با پشتیبانی دولت روم[۳] ارمنستان در سال ۲۵۳میلادی کوششی برای اعاده استقلال از دست رفته کرد، اما سپاه شاپور در دفع این اقدام با چنان قاطعیت و سرعتی عمل کرد که تا چندین سال بعد از مرگ او نیز تیرداد، پسر خسرو و مدعی تاج و تخت ارمنستان، برای تجربه تازه‌ای در این زمینه جرأت نیافت. از دست دادن ارمنستان برای روم شکست بزرگی بود.[۴] گرجستان نیز که در گذشته متحد روم و ارمنستان بود در این ایام به وسیله شاپور مغلوب شد، و آن‌گونه که از وقایع‌نامه‌های گرجی برمی‌آید، پسری از آن وی به نام مهران بنیان‌گذار سلسله خسروی در گرجستان شد و بعدهامسیحی شد.[۵] غلبه بر گرجستان و ارمنستان و رفع هرگونه دغدغه از جانب آن نواحی، شاپور را به تعرض در سوریه هم تحریک کرد.[۶]

با اینکه حملاتی به مرزهای شرقی ایران صورت گرفت، اما شاپور از جنگ در جبهه غربی منصرف نشد و نصیبین در سال ۲۵۴میلادی و دورا اروپوس را در سال ۲۵۶میلادی به تصرف خود درآورد.[۷] در سال ۲۵۸میلادی شاپور زمان را برای مبارزه با ارتش روم مناسب دید چرا که شمال امپراتوری مذکور به شدت درگیر نبرد با ژرمن‌ها بود. در مرکز نیز تغییرات مداوم، امپراتوران قدرت روم را ضعیف کرده بود.[۸] دراین زمان یک پناهنده سریانی از اهل انطاکیه بنام کوریادس به خاطروعده امپراتوری روم که شاپوربه وی داده بودحاضربه راهنمایی سپاه شاپورتا انطاکیه شد. ظاهراً شاپورقصدداشت انطاکیه را پایگاه استواری برای حمله خودبه روم سازد.[۹] وی در سوریه تا پای دیوار انطاکیه پیش راند و در کاپادوکیه نیز تاخت و تاز کرد. پسر وی هرمزد اردشیر در آن نواحی شهر طوانه و قیصریه را گرفت و غنایم بسیار از خزاین حکام این نواحی به دست آورد. در سال ۲۶۰میلادی شهر انطاکیه توسط سپاهیان شاپور به محاصره درآمد و امپراتور والرین تصمیم گرفت این شهر مهم را باز پس گیرد و در نتیجه جنگ درگرفت.[۱۰] این بار والرین تصمیم گرفت برای مقابله با شاپور، یک کمپین دیگری را برای جنگ با او انتخاب کند.[۱۱]

آغاز نبرد و اسارت والرین[ویرایش]

نقشه جنگ ساسانیان و رومیان

امپراتور والرین در سال ۲۵۳ میلادی به تخت نشست. والرین، امپراتور شصت ساله، با تجهیز سپاهی عظیم از جنوب اروپا عازم انطاکیه شده تا شکستشان در برابر ساسانیان را جبران کنند. رومی‌ها می‌خواستند شاپور، ارتش ساسانیان و مردم ایران را از بین ببرند. والرین به سرعت در سال ۲۵۹میلادی شهر را از ساسانیان باز پس گرفت و برای جشن گرفتن این پیروزی اولیه خود سکه‌های پیروزی ضرب کرد. خیلی زود ثابت شد که این جشن خیلی زودهنگام و نا بجا بود چرا که والرین تنها با سربازان درجه دوم پادگان ساسانیان مقابله کرده بود. او هنوز باید با سوارکاران زبده شاپور روبرو می‌شد. شاپور در حقیقت سواره نظام و ارتش اصلی خویش را حفظ کرده بود.[۱۲] قسمتی از سپاه والرین در راه دچار بیماریهای واگیردار شد، در نواحی ادسا هم بخشی دیگر از سپاه گرفتار طاعون گشت و در حرکت به شرق در بین آنها تردید و تزلزل پیش آمد؛ ولی عقب‌نشینی زودهنگام ساسانیان او را به طمع تسخیر بین‌النهرین انداخت اما سپاه ایران ارتش او را به مانند ارتش کراسوس محاصره کرده و سرنوشتی مشابه برایش ایجاد کردند. در این نبرد که در نزدیک شهر ادسا روی داد،[۱۳] والرین بدون این که جانب احتیاط را رعایت کند نیروی پیاده‌نظام خود را نزدیک ادسا مستقر کرد که یک منطقه مسطح و ایده‌آل برای عملیات سواره نظام بود. این همان منطقه‌ای بود که بیش از دویست سال پیش سربازان کراسوس به دست سواره نظام اشکانیان نابود شده بودند. تاریخ دوباره خود را تکرار کرد.[۱۴] سپاه روم با این که بیش از لشکر ایران بود و هرچه تلاش کردند نتوانستند از محاصره خلاص شوند.[۱۵] والریان تلاش کرد با تقدیم غرامت، شاپور را به صلح راضی کند،[۱۶] اما پیشنهادش رد شد واو ناچار تن به جنگ درداد ولیکن نتوانست محاصره را بشکند، در این میان به علت طغیان سربازان خویش و درحالیکه از آنها فراری بود، با قسمت عمدهٔ سپاه خویش به دست شاپوراسیر شدند.[۱۷] خود والرین، صاحب منصبان لشکری و کشوری، حکام ایالات، سناتورها و همچنین عده زیادی از اشخاص عالی رتبه مملکت و افسران ارشد به همراه هفتاد هزار سرباز رومی کشته و اسیر شدند و ۳۶ شهر و قلعه نظامی آنها فتح شد.[۱۸]

شاپور در سنگ نبشته خود در کعبه زرتشت خبر از طیف وسیعی از زندانیان رومی که از تمام امپراتوری آمدند می‌دهد. والریانوس قیصر به پذیره ما آمد و با او بود از سرزمین ژرمانیا، از سرزمین ریشیا، از سرزمین نیرکوس، از سرزمین داکیا، از سرزمین پندانیا، از سرزمین میسیا، از سرزمین آستاریا، از سرزمین اسپانیا، از سرزمین افریقا، از سرزمین تراکیا، از سرزمین بوتنیا، از سرزمین آسیا، از سرزمین پامپیا، از سرزمین آسوریا، از سرزمین لوکونیا، از سرزمین گلاتینا، از سرزمین لوکیا، از سرزمین کیلیکیه، از سرزمین کاپادوکیه، از سرزمین فریگیا، از سرزمین سوریه، از سرزمین فنیقیه، از سرزمین یهودیا، از سرزمین ارابیا، از سرزمین مورن، از سرزمین ژرمانیا، از سرزمین روتاس، از سرزمین اسنیوس و از سرزمین میانرودان، سپاهی هفتاد هزارنفر؛ و در آن سوی حرّان و الرّها حمله بزرگی بر والریانوس قیصر بود(=شد).[۱۹]

والرین پس از تسلیم، به اسارت شاهپور درآمد و تا سالها تحت خدمت شاهپور بود چرا که شاه ایران از او به عنوان خدمتکار استفاده کرد.[۲۰]

داستان‌هایی راجع به اسارت والرین وجود دارد، یکی از آنها این است که شاپور هنگام سوار شدن بر روی اسب پای خود را بر پشت والرین میگذاشته، این بخش ممکن است درست باشد، اما دباغی کردن جسد والرین و پرکردن آن توسط کود حیوانی به دستور شاپور احتمالاً درست نیست.[۲۱]

نتیجه و اقدامات بعد جنگ[ویرایش]

تحقیر والرین توسط شاپور هنگام نشستن بر روی اسب، هانس هلباین پسر، ۱۵۱۲، قلم و جوهر سیاه بر روی زمینه گچ، موزه کانست، بازل

این جنگ آثار بسیار مهمی داشت. امپراتور روم به اسارت گرفته شد و این سبب توجه جهان متمدن آن روز نسبت به قدرت ساسانیان شد.[۲۲] این شکست سنگین سپاه روم سبب سقوط آسیای غربی به دست سپاه ایران شد. شاپور در ۲۶۰میلادی آسیای صغیر را نیز تسخیر کرد و چنانچه مورخان نوشته‌اند تا سالها در آسیای غربی و آسیای صغیر بدون مزاحم جدی به تاخت و تاز سرگرم بود. حال آنکه رومی‌ها به دلیل ضعف داخلی قادر به بیرون کردن او از مرزهای شرقی خود نبودند.[۲۳] شاپور از مباهات درباره این پیروزی هرگز خسته نشد. به قرار اظهار خودش او به دنبال شکست والرین در ادسا به تسخیر ۳۷شهر در ایلات سوری من‌جمله کیلیکیه توفیق یافت. ضمناً گویا کار به تسخیر مجدد انطاکیه که در کنار اورنتس واقع بود کشیده شده بود.[۲۴] شکست والرین و اسارت او در جنوب امپراتوری همچنین سبب ضعف قدرت سیاسی روم در سایر نقاط امپراتوری شد به طوری که ژرمن‌ها از آلپ گذشته و به شمال ایتالیا حمله کردند و گوت‌ها نیز با عبور از دانوب یونان را تسخیر کردند.[۲۵] تنها اشتباه بزرگ شاپور نبردی بی دلیل با امیر عرب اذینه در پالمیرا بود در این نبرد فرسایشی سواران عرب ضربات جدی به ارتش ایران وارد کرده و سبب تضعیف موقعیت ایران در سوریه شدند،[۲۶] که سبب از دست رفتن انطاکیه و ارمنستان شد.[۲۷] شاپور پس از تاخت و تاز در سوریه و کاپدوکیه قصد بازگشت به ایران نمود و در حین مراجعت به دلیل غرور و تحقیر اذینه امیر عرب، که حکمرانی شهر پالمیرا واقع در صحرای شام را داشت، مورد حمله وی قرار گرفت. این شهر مرکز تجارت شرق و غرب بود. دربارهٔ موفقیتهای اذینه در این موقع بیشک تاریخ نویسان گزافگویی بسیار کرده‌اند. اینکه شاپور توانست غنایم فراوان به همراه اسیران جنگی رومی بسیار با خود به ایران بیاورد نشان می‌دهد که در روایات مربوط به حمله اذینه عرب بر او تا چه حد باید مبالغه رفته باشد. اما به هر حال اذینه چند سال بر سوریه و قسمت عمده ایالات رومی آسیا قدامی تسلط داشت و گرچه به ظاهر دست نشانده روم بود ولی در حقیقت کم و بیش استقلال داشت و از طرف گالینوس قیصر روم به لقب امپراتوری نائل شد.ساسانیان بدون هیچ نتیجه‌ای تا سال ۲۶۵ جنگ خود با پالمیرا را ادامه دادند تا اینکه اذینه به قتل رسید، زن او به نام زنوبی به همراه پسرش وَهب اللات، زمام امور را در دست گرفت.[۲۸] اما به هر حال به نظر می‌رسید امپراتوری روم از دوران قدرت خود فاصله گرفته چرا که به سادگی تن به تسخیر صدها کیلومتر از مرز شرقی خود داد. اما پیروزی بر امپراتور روم برای شاه بیش از آن افتخارآمیز بود که شکست یک دسته سپاه وی از یک شیخ عرب از اهمیت آن بکاهد.[۲۹] شاپور چون علاقه زیادی به عمران و آبادانی داشت و اسرای رومی در معماری و مهندسی دستی توانا داشتند، آنان را به کار سدسازی و راه‌سازی و ساختمان‌سازی گماشت و حتی والرین را هم به ساختن سدی در نزدیکی شوشتر (شوستر) فرستاد. شاپور چندین شهر احداث کرد و از شهرهای مهمی که بنا نمود؛ شهر بیشاپور در نزدیکی کازرون، شهر گندی‌شاپور در دزفول و شهر نیشاپور در خراسان بود.[۳۰] سپس شاپور بعد از این فتح، سیریادس یکی از سرداران پناهنده رومی را به امپراتوری روم برگزید و لقب قیصری به او داد و والرین را مجبور کرد که به زانو در آمده و تکریم امپراتور جدید روم را به جا آورد.[۳۱] والرین ظاهراً تا پایان عمر در اسارت شاپور ماند و پسرش، گالینوس، هم که در روم جای او را گرفت چندان کوششی برای آزادی پدر یا تلافی شکست روم به جا نیاورد. شاپور، والرین را با تعدادی از رومیان در شهر نوساخته‌ی خویش جندی شاپور سکونت داد.[۳۲] والرین پس از مدتی در جندی شاپور (گندی شاپور) در سال ۲۶۰میلادی فوت کرد.[۳۳]

به هر حال نبردهای ایران و روم را می‌توان مهمترین وقایع نظامی قرن دوم قبل از میلاد تا قرن ششم میلادی دانست و شاید بتوان تداوم همین نبردها را از دلایل فرسایش امپراتوری روم و ناتوانی آن در سرکوب اقوام شمالی و هونها دانست. البته این نبردها برای ایران نیز نتیجه بهتری نداشت چرا که شاهنشاهی پارت و ساسانی را تبدیل به دولتهای نظامی کرده بود که مرتب مجبور به جنگ با لژیونهای رومی بودند.[۳۴]

بعضی شاپور را داریوش سلسله ساسانی می‌دانند، درصورتی که این تشبیح صحیح نیست. جنگ‌های او بیشتر برای تاخت و تاز بود نه برای مملکت‌داری و طرف مقایسه با آن شاه بزرگ نیست. ولی با این وجود، خوشبختی سلسله ساسانی بود که دو نفر از نخستین شاهان آن اشخاصی بودند مثل اردشیر و شاپور که این سلسلله را در انظار عالم بزرگ و مبانی دولت ساسانی را محکم نمودند.[۳۵]

در هر حال این واقعه به طوری که از نوشته‌های مورخین دیده می‌شود، گوینده رفتار خیلی سخت و بی رحمانه شاپور با امپراتور اسیر بوده است. توضیح آنکه شاپور او را به بندگی و خدمت گذاری واداشت و دست‌های او را زنجیر کرده، هنگام سوارشدن پای خود را بر پشت والرین می‌گذاشت و بالاخره بعد از این که والرین از شدت محن و غصه مرد، پوست او را کنده از کود دامی پر کرده و در معبدی پارسی به یادگاری حفظ و نگاه داشتند.[۳۶] ادوارد گیبون صحت‌وسقم این داستان را زیر سؤال می‌برد. او می‌افزاید هر سرنوشتی که وی در ایران بدان دچار شد، این یک چیز قطعی است که وی تنها امپراتور روم بود که به دست دشمن افتاد و مابقی عمرش را در اسارت گذراند.[۳۷]

مورخان رومی این حادثه را نتیجه خیانت یکی از افسران سپاه والرین موسوم به ماکریانوس می‌دانستند که می‌خواست مقام امپراتوری روم را از آن خود سازد. اما این گفته باور کردنی نیست و بوی تعصب از آن به مشام می‌خورد. نکته‌ای که مسلم است آن‌که گرفتاری و اسارت و درهم شکسته شدن نیروی والرین توسط شاپور اول، موجب ازدیاد شوکت ساسانی در آن دوران گردیده. بنا به نوشته ی مورخان قدیم، شاپور والرین را در قید و بند و غل و زنجیر نهاد و کمال زجر و خشونت را درباره وی روا داشت. اما مورخان و پژوهشگران امروز برآنند که این روایت ساخته و پرداخته ی وقایع نگاران کلیسایی است که در آن زمان با ایران و ایرانی کینه و دشمنی داشتند و می‌خواستند با انتشار اینگونه گفتارها، ایرانیان را خوار و بی مقدار سازند. یکی از طرفداران عقیده ی اخیر، یوستی پژوهشگر معروف است که پس از رد اتهامات بر شمرده، چنین می‌گوید: شاپور از وجود اسیران رومی در بنای پل شوشتر و سد شادروان استفاده کرده است.[۳۸]

شاپور پس از اسارت والرین، یکی از بزرگان انطاکیه به نام سیریادیس را به امپراتوری روم برگزید. سپس از فرات گذشت و در آسیای صغیر یه پیشرفتهای نمایانی نائل آمد، شهر مازاکا در کاپادوکیه را متصرف شد و چون از کاپادوکیه و نقاط دیگر آسیای صغیر فراغت یافت، در صدد فتح تدمر (پالمیرا)بر آمد. تدمر که بر سر راه بین‌النهرین به دمشق قرار داشت، توسط امپراتور روم دقیانوس بنا شده و همین موقعیت جغرافیایی، موجب گسترش بازرگانی آن شهر گردیده بود. بازرگانان کالاهای خود را در شهر مزبور متمرکز ساخته از آنجا به نقاط مختلف بازارهای شرق می‌فرستادند.[۳۹] هنگامی که شاپور عازم شامات بود، اذینه حکمران تدمر تحفه‌ها و هدایای گرانبهایی نزد او فرستاد. اما بطوریکه نوشته‌اند، پادشاه ساسانی پیشکشهای وی را نپذیرفت و فرستادگان وی را به فرات افکند. این کار بر اذینه گران آمد و وقتی که شاپور پس از جنگ با رومیان از راه آسیای صغیر به ایران باز می‌گشت، گروهی از عربان به فرمان اذینه با رو بنه‌ی او را به غارت بردند و سپاهیان ایران با تحمل رنج و مشقت فراوان و دادن تلفات بسیار به ایران بازگشتند. علاوه بر آن، اذینه به تعقیب آنان شتافت، تیسفون را به محاصره درآورد، پس از آنکه زیانهای فراوانی به آن شهر وارد آورد، بیشتر شهرهای شامات را از فرمانروایان ایرانی گرفت، با گالینوس فرزند والرین، که به امپراتوری روم رسیده بود، متحد شد و دولت روم او را به لقب اگوستوس ملقب ساخت. هنوز چیزی از این مقدمات نگذشته بود که اذینه کشته شد و دخترش ملکه زنوبیا که پس از او به سلطنت رسیده بود، برای حفظ کشور خویش در برابر آسیب‌هایی که ممکن بود از سوی روم بر آن وارد آید، صلاح کار خود را در دوستی با ایران دید. اما اتخاذ این روش برای زنوبیا سودی ببار نیاورد، اورلیان امپراتور روم او را اسیر کرد و به روم برد.[۴۰]

دستاوردهای مهم بعد جنگ[ویرایش]

بقایای پل شوشتر یا بند قیصر

پیروزی‌های متوالی سپاه ایران در جنگ با رومی‌ها در زمان شاپور چند دستاورد مهم به همراه داشت:

  1. غنایم بسیار بدست آمد.
  2. اشرافیت نظامی ایران را ثروتمند و حریص کرد.
  3. به سبب فتح قلاع و شهرهای مختلف تحت سیطره رومیان، باعث آشنایی ساسانیان با جنگ‌افزارهای نوین اروپای آن عصر مخصوصاً وسایل محاصره، حفر خندق و غیره گردید.[۴۱][۴۲][۴۳]
  4. اسرای رومی در معماری و مهندسی توانا بودند، شاپور آنان را به کار سدسازی و راه‌سازی و ساختمان‌سازی گماشت که از جمله آنها می‌توان به پل شوشتر، سد شادروان، شهر بیشاپور، گندی‌شاپور و نیشاپور و... نام برد.[۴۴]

وضعیت مسیحیت و مسیحیان بعد از جنگ در ایران[ویرایش]

بعد از پیروزی در جنگ علاوه بر مقامات بالای دولتی، مقامات بالای دینی من‌جمله مسیحیان، روحانیون و مقامات بلندپایه مذهبی به سرزمین ساسانیان وارد شدند و هیئتهای متشکلی پدید آمدند.[۴۵]

مسیحیانی که در ایران می زیستند از جانب شاپور یکم اذیت و آزاری متحمل نمی‌شدند، درحالی که همنوعان ایمانی آنها در امپراتوری روم در حین اخراج دچار زجر و تعقیب بودند. بنابراین ملایمت و خوش رفتاری شاپور با آنها متضمن فوایدی برای او در جنگ با رومیان بود. اما انتشار و گسترش سریع مسیحیت در دولت ساسانی وضع روحانیون زرتشتی را در مخاطره انداخت و در نتیجه دعاوی تمامیت خاهانه آنها در اواخر دوره سلطنت شاپور یکم و بیش از همه پس از مرگ او هردم علنی تر شد. علی‌رغم اعلام وفاداریهای مکرر مسیحیان نسبت به شاه،وی، که نگهبان و پشت و پناه زرتشتیان بود، سرانجام نتوانست مسیحیت را برتابد. در اینجا هم علناً چیزی به موازات تحولات دولت روم به وجود آمده بود، که بر مبنای آن به علل سیاسی و دولتی کار به تعقیب و ایذاءِ مسیحیان انجامید. علی‌رغم دوره ای طولانی تحمل و بردباری مذهبی، که به خصوص به مانی میدان داد و برای مدتی کوتاه دین مانی را به گزینه علی‌البدل مذهب زرتشت تبدیل کرد، شاپور در اواخر عمر خود به سراحت اعلام شرتشتی بودن دین خود را می کرد به طوری که در گذارشی که وی در کتیبه از کارهای خود به دست داده است، شاه اعلام می دارد که پیروزیهای سیاسی خود را به لطف اهورامزدا مدیون است. [۴۶]

کتیبه شاپور در کعبه زرتشت (نقش رستم)[ویرایش]

مکان کتیبه شاپور یکم در کعبه زرتشت

کتیبه شاپور یکم در کعبه زرتشت این کتیبه بر دیوار ساختمان کعبه زرتشت در نقش رستم در استان فارس کنده شده‌است. ساختمان کعبه به صورت مکعب است و بر سه ضلع آن به سه زبان فارسی میانه، زبان پارتی و زبان یونانی کتیبه‌هایی نگاشته‌شده‌است. تحریر پهلوی دارای ۳۵ سطر و بر دیوار شرقی، تحریر پارتی دارای ۳۰ سطر و بر دیوار غربی و تحریر یونانی دارای ۷۰ سطر و بر دیوار جنوبی نگاشته شده‌است. تحریر یونانی و پارتی نسبت به تحریر پهلوی آسیب کمتری دیده‌است. همچنین در تحریر پارتی و یونانی توافق بیشتری دیده می‌شود و این دو با تحریر پهلوی تفاوت‌هایی دارند[۴۷]

تحریر پارتی[ویرایش]

(سطر ۱۸)(در) سومین فرصت، هنگامی که ما کرهه (هران) و ادسا پیش تاخته و کرهه و ادسا را محاصره گرفته بودیم، قیصر والرین علیه ما حرکت کرد، (سطر ۱۹) و بود با او... (سطر ۲۱)(لشکری) به قدرت ۷۰٫۰۰۰ (تن). (سطر ۲۲) و در آن سوی کرهه و ادسا نبرد بزرگی با قیصر والرین روی داد، قیصر والرین (لز طرف ما) خودمان با دستهایمان اسیر شد، و بقیه، فرمانده محافظان (و) سناتورها و افسران، که فرماندهان آن (لشکر) بودند، همه به اسارت افتادند و به فارس هدایت شدند.[۴۸]

تحریر یونانی[ویرایش]

(سطر ۱۸)(در) سومین فرصت، هنگامی که علیه کرهه (هران) و ادسا پیش تاختیم و کرهه و ادسا را محاصره گرفته بودیم، قیصر والرین علیه ما حرکت کرد، (سطر ۱۹) و بود با او... (سطر ۲۱)(لشکری) به قدرت ۷۰٫۰۰۰ (تن). (سطر ۲۲) و در آن سوی کرهه و ادسا با والرین نبرد بزرگی بین ما روی داد؛ و ما قیصر والرین را با دستهای خودمان گرفتیم و بقیه، فرمانده محافظان و سناتورها و افسران، (همه را) که فرماندهان آن قدرت (لشکری) بودند، همه آنها را با دستان خود گرفتیم و نفی بلد کردیم به فارس.[۴۹]

تصویر به اسارت گرفتن والرین بر روی نگین[ویرایش]

شکل اسارت والرین توسط شاپور بر روی نگین

تصویر به اسارت گرفتن والرین بر چیزی که به نگین نقش برجسته موجود در پاریس موسوم است، و نبرد تن به تن منقوش در روی آن پیروزی ساسانیان را مجسم کی‌کند، بسیار قابل توجه است.[۵۰] والرین را می‌توان بازشناخت که شمشیر را بر روی خصم خود بالا برده است، در حالی که حریف وی شاپور شمشیر بر نکشیده و در عوض دست چپ قیصر رومی را به دست گرفته است. در دست فشردن مچ دست طبق سنت، مظهر و نشانه به اسارت گرفتن است، این همان حالتی است که در نقش برجسته‌های مربوط به پیروزی شاپور نیز دیده می‌شود. در عوض نظریه، که تصویر نگین نوعی تفسیر رومی از وقایع است، چندان اطمینان بخش نیست. ظاهراً کوشیده‌اند با ملامت کردن شاپور، که پیروزی خود را نه با سلاح، بلکه تنها با حیله‌گری به چنگ آورده است، برای این واقعه که مایه شرمساری است توجیهی پیدا کنند. با صرف نظر از چنین تلاشهای برای توجیه مطلب، گواه یاد شده و شواهد بیشتر هم حاکی از این است که اسیری والرین تا چه پایه برای معاصران و نسلهای آینده تاثیر گذار بوده است [۵۱]

نقشه برجسته‌های پیروزی شاپور بر امپراتوران روم[ویرایش]

در زمان شاپور اول، پادشاه ساسانی سه امپراتور روم به ایران حمله‌ور شدند. یکی گوردیانوس جوان بود که در سال ۲۴۲ میلادی کشته شد. دیگری فیلیپ عرب بود که در برابر شاپور ناچار به تسلیم شد و قبول کرد که سالیانه به ساسانیان برای حملات مکرّری که به آنجا نموده بود و خساراتی که وارد کرده بود باج بدهد. سوم والرین بود که در سال ۲۶۰ میلادی با ۷۰ هزار سرباز و سناتور رومی اسیر ساسانیان شد.[۵۲] در همین راستا شاپور دستور داد تا سنگتراشان کتیبه‌های متعدد و با شکوهی را با دقت و هنرمندی خیره‌کننده در گذر گاه‌های اصلی و شاهراه‌های عبور و مرور قشون و مردم کنده کاری نموده و با ظرافت وقایع مهم تاریخی دوران حکومت قدرتمند خویش را بر دل صخره‌های محکم کوه حک نمایند، تا مردم آن دوران از این فتوحات و دستاوردهای ساسانیان آگاه شده و از آن پند بگیرند.[۵۳]

۱. نقش برجسته دارابگرد[ویرایش]

در چهار کیلومتری جنوب داراب در دامنه کوهی به نام پهنا، نقش برجسته‌ای از دوران ساسانیان وجود دارد که بیانگر پیروزی شاپور اول بر امپراتوران روم است. در این نقش شاپور سوار بر اسب در وسط سنگ نگاره تمام رخ دیده می‌شود و سه امپراتور رومی در جلوی او قرار دارند. این نگاره در بالای چشمه آب و برکه‌ای پر از نی قرار دارد. این نگاره ۹٫۱۰ در ۵٫۴۰ متر است، شاپور اول هنگام پیروزی بر قیصر والرین حدود ۶۳ سال سن داشته است. این نگاره بلافاصله پس از پیروزی کنده شده است. در این نگاره شاپور تاج همیشگی خود را ندارد و تاجی شبیه تاج پدرش اردشیر اول بر سر دارد. دست چپ شاه بر سر والرین است و در دست راستش چیزی مسطح و چهارگوش دارد. اسب به زیبایی تمام توسط هنرمند حجاری شده است. زیر پای اسب گوردیان سوم افتاده است، که در سن ۱۹ سالگی در میشه در کرانه فرات کشته شده است. در این نگاره نیز به اقتضای سن کم او بدون ریش است. پشت سر شاه ۱۸بلند پایه ایرانی ایستاده‌اند. سمت راست شاه یعنی مقابل او رومی‌ها هستند. مقابل شاپور، قیصری که شاپور بر سرش دست می‌کشد و سر خود را به پایین انداخته و متفکر به نظر می‌رسد، والرین است که در سال ۲۶۰ میلادی در ادسا اسیر شاپور شده است. قیصر دیگری به سوی شاپور می‌شتابد و دستهای خود را ملتمسانه به سوی شاپور دراز کرده است، این قیصر فیلیپ عرب است که پس از مرگ گوردیان صلح را به مبلغ نیم میلیون دینار از شاپور خریداری کرد.[۵۴]

سنگ‌نگاره خان‌تختی در کیلومتر ۱۵جاده سلماس به ارومیه در نزدیکی روستای خان‌تختی و روی کوه پیرچاووش واقع شده، سوار سمت چپ اردشیر اول است و سوار سمت راست شاپور اول ساسانی که در مقام ولیعهدی است و تاجی همانند پدرش دارد.

نقش برجسته دارابگرد از جمله بحث انگیزترین نقوش برجسته دوره ساسانی به شمار می‌آید که دارای چندین نظریه است:

  • از جمله مسافران اروپائی که از محل بازدید نموده‌اند، سر ویلیام اوزلی است که محل مذکور را در سال ۱۸۱۱ میلادی مورد بازدید قرار می‌دهد. وی از این نقش به عنوان صحنه پیروزی شاهپور اول یاد می‌کند.
  • سی سال بعد نیز دو نفر فرانسوی به نام‌های اوژن فلاندن معمار و پاسکال کوست نقاش،از محل دیدار می‌کنند این دو نفر طرح ساده‌ای از نقش مذکور تهیه و آن را به شاهپور نسبت می‌دهند. در سال ۱۹۳۴ م که سر اورال اشتاین اولین عکسبرداری را از این نقش برجسته به عمل آورده، همچون سایرین آن را به شاهپور اول منسوب می‌دارد ظاهراً سه نفر اخیر در انتساب نقش به دومین پادشاه ساسانی از نقل قول مردم بومی پیروی نموده‌اند.
  • سایر محققین نیز به تبعیت از اسلاف خویش این نظریه را پذیرفته‌اند. حتی ارنست هرتسفلد نیز که در ۱۹۳۸ میلادی روشی برای تشخیص هویت شاهان ساسانی از طریق فرم تزیین تاج آنها ابداع نمود، در این مورد خاص ایده دیگری داشته و نقش را همچون دیگر پژوهشگران قدیمی به شاهپور اول نسبت می‌دهند. رومن گیرشمن نیز چنین نظری داده‌است.[۵۵]
طراحی از نقشه برجسته دارابگرد توسط اوژن فلاندن در سال ۱۸۴۱ میلادی.
  • نظریه‌ای بر پایه مطالعات سکه شناسی ولادیمیر لوکونین vlqadimir lukonin استوار است. وی متذکر می‌شود که شاپور در اوایل حکومت خویش با تاجی کنگره‌دار همراه با یک گوی شبیه تاج پدرش بر روی سکه‌ها ظاهر شده است، این مورد را می‌توان در نقش برجسته سلماس مربوط به اوایل دوره ساسانی به خوبی مشاهده نمود.
  • در میان محققین تنها دو نفر فرضیه فوق را مردود دانسته‌اند. اولین آنها ب.سی. مکدرموت b.c.macdermot هست که حدود سال ۱۹۵۴ میلادی نقش برجسته را به عنوان تصویر پیروزی اردشیر اول بر رومیان گزارش نمود. جامع‌ترین بررسی که در مورد این مسئله به عمل آمده مربوط به خانم ژرژینا هرمان gerogina Hermann است وی در گزارش خود می‌نویسد: ما چاره‌ای نداریم جز اینکه در این مورد از روش ابداعی هرتسفلد صرف نظر کرده و پادشاه را به عنوان اردشیر اول بشناسیم لذا وی برای اثبات نظریه خویش بررسی دقیقی را بر روی تمام نقش برجسته‌های ساسانی منسوب به این دو پادشاه انجام داده و نهایتاً چنین نتیجه می‌گیرد از نظر سبک و سلیقه رایج آن روز نقش دارابگرد نمی‌تواند صحنه پیروزی اردشیر بر فیلیپ عرب امپراتور روم و یا بر والرین دیگر امپراتور روم باشد. از طرف دیگر نیز این نقش نمی‌تواند جدیدتر از سالهای ۲۴۶–۲۳۰ میلادی حجاری شده باشد این نقش باید معرف پیروزی اردشیر بر سه پادشاه محلی در مسیر لشکر کشی اردشیر باشد.[۵۶]

۲. نقش برجسته اول پیروزی شاپور اول بر رومیان و دیهیم ستانی از اهورامزدا[ویرایش]

این سنگ نگاره با ۹٫۲۰ متر پهنا و ۵٫۵۰ متر بلندی به شدت آسیب دیده است. دو اتفاق مهم زمان شاپور یعنی آیین دیهیم ستانی او از اهورامزدا وجریان پیروزی او بر امپراتور روم را در هم بافته است.[۵۷]


در زیر سم اسب اهورامزدا، اهریمن قرار دارد و در زیر سم اسب شاپور به قول مک درموت، گوردیان سوم. گوردیان جوان در آن هنگام تازه ۱۹ ساله بود. هماهنگ با این سن، در همه نگاره‌های شاپور که مرده گوردیان به زیر پای اسب شاهنشاه افتاده است، بدون ریش به تصویر کشیده شده. گوردیان در نقش برجسته بیشاپور به زحمت قابل شناسایی است زیرا آسیب‌های بسیاری دیده است.[۵۸]


اما در قسمت فرد زانو زده دو نظریه وجود دارد:

  • در نظریه والتر هینتس، والرین در حال زانو زدن در برابر شاه سوار است. والرین در اینجا با شنل شال مانند و مواج خود بر دوش مسلح است و شمشیر رومی خود را از حمایل بازوی چپ آویخته است. یعنی یا باکی از مسلح بودنش نیست و یا به احترام امپراتور بودنش خلع سلاح نشده است. مهم این است که او بر سر راهی که به روم ختم می‌شود و مخاطبان رومی لابد چشمگیری دارد در حضور شاپور زانو زده و ملتمس است. در این نظریه، از فیلیپ عرب خبری نیست. به نظر هینتس احتمالاً رویداد مربوط به او چندان مهم نبوده است که در اینجا نتوان از حضور او صرف نظر کرد.
  • در این نظریه که خیلی از تاریخ‌نگاران برا آن معتقدند، شخص ملتمس را فیلیپ عرب عنوان کرده‌اند و تاریخ نقش برجسته را مربوط به تاجگذاری دوم شاپور در سال ۲۴۳ میلادی می‌دانند.[۵۹]

۳. نقش برجسته دوم پیروزی شاپور یکم و دشمنان رومی[ویرایش]

۳. بیشاپور، کازرون

سنگ نگاره دیگری به پهنای ۱۲٫۴۰ متر وارتفاع ۴٫۶۹ متر از شاپور به یادگار مانده است. در این نگاره شاپور سوار بر اسب است. جسد گوردیان، با نوار برگ غار در پیرامون سر، مانند نگارهٔ داراب زیر پاهای اسب افتاده است. شاپور با دست راست والرین را رگرفته است و امپراتور با توجه به سنت دربار ایران دست‌ها را در آستین پنهان کرده است. فلیپ عرب ملتمسانه جلو اسب شاپور زانو زده است و باز هم مسلح است و شمشیر رومی خود را از حمایل بازوی چپ آویخته است و شنل شال مانند و مواج خود را بر دوش دارد. یافتن سبب رفتار متفاوت شاپور با والرین و فیلیپ بسیار آسان است. فلیپ عرب در سال ۲۴۴ میلادی با پرداخت غرامت به شاپور با او پیمان صلح بست، اما والرین در حال نبرد با او دستگیر شد. نفری که درست پشت سر والرین ایستاده است و ساعد و مچ دست چپش را با خونسردی به دسته شمشیر تکیه داده است، به سه دلیل باید که هرمزد اردشیر ولیعهد شاپور بوده باشد. ریش او درباری است، دست راست را به نشانه احترام بلند نکرده است و سوم اینکه نوار ویژه فرمانروایی که در پشت گردن او مواج است. نفر سمت راست که هیئتی فاخر هر دو دست را به نشانه احترام بلند کرده است، نیز می‌تواند شاپور بیدخش، نایب السلطنه شاپور بوده باشد. همانی که در نگاره داراب با ارابه جنگی امپراطوران اسیر را به حضور شاه آورده بود. با این تفاوت که در اینجا از ارابه خبری نیست. فرشته شناوری نیز در بالای سر اسب شاپور در حال دادن دیهیم شاهی به اوست. به گمان در طرح مجلس‌های جانبی پیرامون این نگاره بزرگ از طرح نگاره‌هایی که به صورت ردیف‌هایی مطبق در پلکان آپادانا در تخت جمشید آمده‌اند استفاده شده است. در دو سوی نگاره شاپور با مهمانان اسیر، مجلس‌هایی نیز در چهار ردیف مطبق در نظر گرفته شده‌اند که در آنها بلندپایگان ساسانی، اسیران رومی و حاملان غنیمت‌های جنگی، هر یک به طور جداگانه به نمایش درآمده‌اند و روی هم رفته چشم‌انداز شلوغی را پیرامون مجلس اصلی به منظور افزودن بر صلابت پیروزی شاه، فراهم آورده‌اند.[۶۰]

۴. نقشه برجسته سوم شاپور یکم و دشمنان رومی[ویرایش]

۴. بیشاپور، کازرون

این سنگ نگاره با ۱۱ متر طول و ۴٬۲۰ متر ارتفاع، در کرانه سمت راست رودخانه قرار دارد. شاپور با دست راست خود دست والرین را گرفته و گوردیان سوم در زیر اسب شاپور به چشم می‌خورد. در اینجا هنرمند سنگتراش دست‌های گوردیان را به صورتی خیلی طبیعی آکنده از بدبختی به نمایش گذاشته است. در این سنگ نگاره فیلیپ عرب به زانو در آمده، ملتمسانه تر دیده می‌شود، ولیعهد هرمزداردشیر و شاپور بیدخش نایب السلطنه شاپور در کنار هم قرار دارند و بیدخش در حالی که دست چپ خود را بر شمشیر دارد با دست راست خود حلقه پیروزی را به شاپور تقدیم می‌کند. این صحنه را می‌توان یکی از کارهای هنری بسیار موفق دوره ساسانی به شمار آورد. متأسفانه این نگاره که ساختار و هنجار هنری سرزنده متفاوتی دارد و یکی از پرچهره‌ترین و پرکارترین نگاره‌های دوره ساسانی است، آسیب فراوانی از گذشت زمان دیده است.[۶۱]

۵. نقشه برجسته شاپور یکم و امپراتوران روم[ویرایش]

تصویر والرین بر روی سکه‌اش
تصویر فیلیپ عرب بر روی سکه‌اش

سنگ‌نگاره پیروزی شاپور بر امپراتوران روم، در ده متری شرق آرامگاه داریوش بزرگ قرار گرفته و حدود ۱۱ متر طول و ۵ متر عرض دارد. این سنگ‌نگاره یادگار فتحی است که ایرانیان در شهر رها کردند و سپاه روم را درهم شکستند و صحنهٔ اسارت والرین و فیلیپ عرب را نشان می‌دهد که به‌دستور شاپور اول در حدود سال ۲۶۲ میلادی تراشیده شده‌است.[۶۲] این نقش سه‌برابر اندازهٔ طبیعی است و از حیث دقت در جزئیات و ظریف‌کاری یکی از بهترین نقش‌های دورهٔ ساسانی است و مشخص است که از روی طبیعت ساخته شده زیرا حتی لباس والرین درست مطابق جامه‌های رومی‌های آن زمان است.[۶۳]

شاپور بر اسب بسیار زیبایی سوار است و تاج بزرگ کروی که به صورت بسیار برجسته کنده‌کاری شده‌است بر سر دارد که در سکه‌های او هم هست و نوارهایی از پشت سرش آویزان است و نیز بالاپوشی در پشت سر او هست و شلوار گشادی دارد. دست چپ پادشاه بر شمشیری، تکیه داده شده و با دست راست، مچ در آستین نهفتهٔ یک رومی بر پای ایستاده را گرفته‌است.[۶۴]

اسب شاپور زین و برگ آراسته دارد و دمش گره خورده، نوار بلند و پرچین و شکنی از آن آویخته‌است. اسب اندازه‌ای تقریباً طبیعی دارد و دست راست را خم کرده و حالت درنگ به خود گرفته‌ است. پیش روی اسب، مردی در جامهٔ رومی زانوی چپ را بر زمین نهاده‌است و زانوی راست را خم ساخته و دست‌ها را به حالت التماس به جانب شاهنشاه دراز کرده‌است؛ این شخص میان‌سال است و ریش کوتاه و مجعدی دارد و جامه‌اش ردای امپراطوری رومی (توگا) می‌باشد و بر سرش تاجی از برگ درخت غار، که امپراطوران بر سر می‌نهادند و به مشابه دیهیم امپراطوری می‌باشد، دیده می‌شود. او شمشیر نیام شده‌ای به کمر آویخته که دسته‌اش حالت صلیب دارد.[۶۵]

کنار این رومی زانو زده، یک نفر دیگر ایستاده که رو به شاهنشاه دارد و بی‌ریش است. اما دیهیمی از برگ غار بر سر دارد و نوار کوچکی پشت سرش افشان شده و شمشیری از کمر آویخته است و دستش در آستین سردوخته مخفی گردیده و مچ چپش را شاپور گرفته‌است. هر دوی این افراد، رومی هستند و از ردای امپراطوری و تاج برگ غار آن‌ها پیداست که امپراتور می‌باشند؛ ولی در مورد هویت آن‌ها بحث بسیار شده‌است. تا سال ۱۹۵۴ همه می‌گفتند آنکه زانو زده، والرین است که از شاه امان می‌خواهد و آنکه ایستاده، کردیاس نامی ازاهل سوریه‌است که گفته‌اند شاپور او را به امپراطوری برنشانید.[۶۶]

اما در آن سال مک درمونت این فرضیه را رد کرد و گیرشمن و برخی دیگر نیز با وی هم‌آواز شدند. مک درمونت متوجه شد که کردیاس اصلاً در تاریخ جنگ‌های شاپور که خودش بر کعبه زرتشت نقد کرده‌است نیامده و هیچ سکه‌ای از او در دست نیست و چنین شخصی در تاریخ روم به امپراطوری شناخته نمی‌باشد. زمان روی دادن درگیری میان شاپور و والرین محل اختلاف است و تاریخ‌دانان به سال ۲۵۸، ۲۵۹ و حتی ۲۶۰ میلادی اشاره کرده‌اند.[۶۷] از سوی دیگر، شاپور در شرح جنگ‌هایش از سه امپراتور رومی نام می‌برد: گردیان جوان که کشته شد، فیلیپ عرب که به درخواست صلح آمده و پانصد هزار سکهٔ زرین باج داد و والرین که گرفتار شده و در نقوش شاپور هم سه امپراتور را نموده‌اند؛ امپراطوری جوان که زیر پای اسب شاپور به خاک افتاده (در دارابگرد و بیشاپور) و بنابراین گردیان است؛ امپراطوری که مچ دستش را شاپور گرفته و بنا بر رسم کهن، گرفتن مچ دست علامت اسیر کردن بوده همان والرین می‌باشد.[۶۸]

چیزی که استدلال مک درمونت را تایید می‌کرد این بود که سکه‌های والرین او را بی ریش نشان می‌دهد و فرد ایستاده که شاپور مچش را گرفته (یعنی اسیرش کرده) نیز بی ریش است، در حالی که سکه‌های فیلیپ عرب او را با ریش کوتاه و مجعدی می‌نمایند و آنکه در پیش شاپور زانو زده نیز درست همین نوع ریش را دارد. به علاوه گردن والرین روی سکه‌ها بسیار ستبر است و فرد ایستاده از کنار اسب شاه نیز گردن ستبر دارد.[۶۹] نظریه مک درمونت توسط والتر هینتس، ژان گاژه، هوبرتوس فون گال و مانفرد راین رد شده است. آنها قیصر زانو زده را والرین و قیصر ایستاده را فیلیپ عرب می‌دانند. در رد نظر مک دورمونت این دلایل آورده شده است:[۷۰]

  • این موضوع از نخست غیر ممکن است که در نگاره‌ها، والرین که شکست فاحش تری داشته است، با تحقیر کمتری به نمایش درآمده باشد. در عوض آن قیصری که با شاپور دوستانه به کنار آمده است، یعنی فیلیپ عرب، در وضعیتی تلخ و حالت زانو زده. به این موضوع ژان گاژه نیز با تأکید پرداخته است: «آیا می‌توان به سادگی پذیرفت که از سه امپراتور شکست خورده از شاپور اول، والرین که بار منفی بیش تری داشت، کمتر از آن دو دیگر امپراتور رومی در برابر شاپور تحقیر شده باشد؟[۷۱]
  • به نظر مک دورمونت که دلیلش تکیه بر سکه دارد، پیکرتراش نگاره به هنگام کار سکه‌هایی را برای مدل در دست داشته است. اما بنا به نظر والتر هینتس این برداشت دست کم دربارهٔ والرین خیلی مشکوک است. چون قیصر سال‌ها پس از ۲۶۰ میلادی در ایران در اسارت به سر برد. در این باره دلیل اصلی مک دورمونت این است که والرین در سکه‌ها بدون ریش آمده است و چون قیصرِ ملتمسِ نگاره‌ها ریش دارد، پس نمی‌تواند والرین باشد. بر عکس چنین پیداست که قیصر ایستاده ریش ندارد و از همین روی می‌تواند والرین باشد. هر دو نظر اشتباه است. نه والرین همواره و در همهٔ سکه‌هایش بدون ریش است و نه قیصر ایستاده در نگارهٔ نقش رستم. والرین بیش تر در سکه‌های ضرب شهرستان‌ها ریش دارد (هوبرتوس فون گال مرا متوجه این هنجار کرد).[۷۲]

یوحنا مالالاس مورخ بیزانسی حتی می‌گوید که والرین ریشی انبوه داشته است. به این ترتیب همان گونه که از پیش معمول بود برای این که قیصر ملتمس در نگاره‌های شاپور را والرین بخوانیم، مانعی نیست.[۷۳]

  • از سوی دیگر تاکنون چنین به نظر می‌رسید که قیصر ایستاده بدون ریش است. در نگارهٔ داراب این جور پیداست. در نگارهٔ ۲ بیشاپور واقعیت روشن نیست. در نگارهٔ ۳ بیشاپور به سبب آسیبی که نگاره دیده است چیزی را نمی‌توان تشخیص داد. در نقش رستم هم چنین به نظر می‌رسد که قیصر ایستاده ریش ندارد. تا بالاخره «تِلِه اُبجِکتیو» روشن کرد که قیصر ایستاده ته ریش دارد. مثل این که در میدان نبرد چند روزی نتوانسته است ریش خود را بتراشد.[۷۴]
  • در دهم آوریل ۱۹۶۷ والتر هینتس و مانفرد راین متوجه ته ریش فیلیپ عرب در تندیس نیم تنهٔ او در واتیکان شدند، که کاملأ با نگارهٔ قیصر ایستاده در نقش رستم برابری می‌کند. در حقیقت این برابری را نمی‌توان انکار کرد. فیلیپ عرب بر خلاف ریش آرایش شدهٔ والرین، در مقامِ قیصرِ سربازان، نوعی ته ریش نظامی دارد. این واقعیت، هم در نگارهٔ نقش رستم پیداست و هم به وضوح در تندیس او در واتیکان.[۷۵]
  • جز این هم، اگر بگذریم از نوک افزودهٔ بینی در تندیس واتیکان که بیش تر شبیه بینی رومی هاست تا از آن عربی مانند فیلیپ عرب، تشابه میان نگاره و تندیس به گونه‌ای چشمگیر زیاد است. هم در نگاره و هم در تندیس، پیشانی قیصر نسبتأ کوتاه است و در هر دو جا شیار عمیقی است که از پره بینی تا به کنار دهان امتداد دارد. در یک کلمه: قیصر ایستاده در نقش رستم و به این ترتیب در همهٔ نگاره‌های پیروزی شاپور فیلیپ عرب است.[۷۶]

در پشت سر شاپور کرتیر ایستاده است. او روحانی برجسته زمان ساسانیان بوده است. احتمالاً تصویر او در زمان بهرام دوم در حدود سال ۲۸۰ میلادی به نگاره شاپور اضافه شده است. سنگ‌نگاره و نبشته را به دستور کرتیر موبد موبدان کنده‌اند. در این نگاره وی انگشت سبابهٔ دست راست را به نشانهٔ ستایش به سوی شاپور دراز کرده‌است و حالت احترام به خود گرفته، در پایین تنهٔ کرتیر، کتیبه‌ای به خط و زبان فارسی میانه کنده‌اند که بسیار آسیب دیده است.[۷۷]

جستارهای وابسته[ویرایش]

پانویس[ویرایش]

  1. Bennighof، Sassanid Persia.
  2. Grant، The Roman emperors: a biographical guide to the rulers of imperial Rome, 31 BC-AD 476، 226.
  3. آژند، ایران باستان، ۱۵۸ و ۱۵۹.
  4. آژند، ایران باستان، ۱۴۱.
  5. بابایی، تاریخ ارتش ایران (از ۵۵۸ پیش از میلاد تا ۱۳۵۷ شمسی)، ۲۳۹.
  6. بابایی، تاریخ ارتش ایران (از ۵۵۸ پیش از میلاد تا ۱۳۵۷ شمسی)، ۲۳۹.
  7. آژند، ایران باستان، ۱۴۱.
  8. محمودآبادی، شاهنشاهی ساسانیان در گزارشه‍ای تاریخی اسلامی و غربی، ۸۳.
  9. زرین‌کوب، تاریخ مردم ایران قبل از اسلام، ۴۲۹.
  10. آژند، ایران باستان، ۱۴۱.
  11. Grant، The Roman emperors: a biographical guide to the rulers of imperial Rome, 31 BC-AD 476، 226.
  12. آشتیانی، تاریخ ایران از مادها تا انقراض ساسانیان، ۱۸۸.
  13. بابایی، تاریخ ارتش ایران (از ۵۵۸ پیش از میلاد تا ۱۳۵۷ شمسی)، ۲۴۰.
  14. محمودآبادی، شاهنشاهی ساسانیان در گزارشه‍ای تاریخی اسلامی و غربی، ۸۳.
  15. آژند، ایران باستان، ۱۴۱.
  16. زرین‌کوب، تاریخ مردم ایران قبل از اسلام، ۴۲۹.
  17. زرین‌کوب، تاریخ مردم ایران قبل از اسلام، ۴۳۰.
  18. نژاد اکبری مهربان، شاهنشاهی ساسانیان، ۳۲–۳۳.
  19. آشتیانی، تاریخ ایران از مادها تا انقراض ساسانیان، ۱۸۸.
  20. بابایی، تاریخ ارتش ایران (از ۵۵۸ پیش از میلاد تا ۱۳۵۷ شمسی)، ۲۴۰.
  21. Bennighof، Sassanid Persia.
  22. آژند، ایران باستان، ۱۴۲.
  23. بابایی، تاریخ ارتش ایران (از ۵۵۸ پیش از میلاد تا ۱۳۵۷ شمسی)، ۲۴۳.
  24. وینتر و دیگناس، روم و ایران، ۱۳ و ۱۴.
  25. بابایی، تاریخ ارتش ایران (از ۵۵۸ پیش از میلاد تا ۱۳۵۷ شمسی)، ۲۴۳.
  26. محمودآبادی، شاهنشاهی ساسانیان در گزارشه‍ای تاریخی اسلامی و غربی، ۸۳.
  27. ویکی انگلیسی، Roman–Persian Wars.
  28. آرتور کریستنسن و ۱۳۸۲، ایران در زمان ساسانیان.
  29. محمودآبادی، شاهنشاهی ساسانیان در گزارشه‍ای تاریخی اسلامی و غربی، ۸۳.
  30. نژاد اکبری مهربان، شاهنشاهی ساسانیان، ۳۴.
  31. نژاد اکبری مهربان، شاهنشاهی ساسانیان، ۳۳.
  32. آژند، ایران باستان، ۱۴۲.
  33. نژاد اکبری مهربان، شاهنشاهی ساسانیان، ۳۴.
  34. نژاد اکبری مهربان، شاهنشاهی ساسانیان، ۳۵.
  35. آشتیانی، تاریخ ایران از مادها تا انقراض ساسانیان، ۱۹۱.
  36. نژاد اکبری مهربان، شاهنشاهی ساسانیان، ۳۴.
  37. Gibbon and Hart Milman, “10”, In The History of the Decline and Fall of the Roman Empire, 285 & 286.
  38. آژند، ایران باستان، ۱۴۳ و ۱۴۴.
  39. محمودآبادی، شاهنشاهی ساسانیان در گزارشه‍ای تاریخی اسلامی و غربی، ۸۸.
  40. محمودآبادی، شاهنشاهی ساسانیان در گزارشه‍ای تاریخی اسلامی و غربی، ۸۹.
  41. نژاد اکبری مهربان، شاهنشاهی ساسانیان، ۳۵.
  42. آژند، ایران باستان، ۱۴۳.
  43. محمودآبادی، شاهنشاهی ساسانیان در گزارشه‍ای تاریخی اسلامی و غربی، ۸۴.
  44. آشتیانی، تاریخ ایران از مادها تا انقراض ساسانیان، ۱۸۷.
  45. وینتر و دیگناس، روم و ایران، ۱۴.
  46. وینتر و دیگناس، روم و ایران، ۱۴.
  47. تفضلی، تاریخ ادبیات ایران پیش از اسلام، ۸۶.
  48. وینتر و دیگناس، روم و ایران، ۶۴.
  49. وینتر و دیگناس، روم و ایران، ۶۴.
  50. وینتر و دیگناس، روم و ایران، ۶۵.
  51. وینتر و دیگناس، روم و ایران، ۶۶.
  52. آشتیانی، تاریخ ایران از مادها تا انقراض ساسانیان، ۲۸۴.
  53. آژند، ایران باستان، ۱۴۴.
  54. آشتیانی، تاریخ ایران از مادها تا انقراض ساسانیان، ۲۸۶.
  55. آشتیانی، تاریخ ایران از مادها تا انقراض ساسانیان، ۲۸۶ و ۲۸۷.
  56. آشتیانی، تاریخ ایران از مادها تا انقراض ساسانیان، ۲۸۷.
  57. آشتیانی، تاریخ ایران از مادها تا انقراض ساسانیان، ۲۸۵.
  58. آشتیانی، تاریخ ایران از مادها تا انقراض ساسانیان، ۲۸۵.
  59. آشتیانی، تاریخ ایران از مادها تا انقراض ساسانیان، ۲۸۵.
  60. آشتیانی، تاریخ ایران از مادها تا انقراض ساسانیان، ۲۸۵.
  61. آشتیانی، تاریخ ایران از مادها تا انقراض ساسانیان، ۲۸۷.
  62. نفیسی، تاریخ تمدن ایران ساسانی، ۱۰۹.
  63. نفیسی، تاریخ تمدن ایران ساسانی، ۲۵۱.
  64. نفیسی، تاریخ تمدن ایران ساسانی، ۲۵۳.
  65. Schmidt, Persepolis, 127.
  66. شهبازی، راهنمای مصور نقش رستم، ۱۰۵.
  67. Yarshater, Cambridge History, 126.
  68. شهبازی، راهنمای مصور نقش رستم، ۱۰۶.
  69. شهبازی، راهنمای مصور نقش رستم، ۱۰۶.
  70. Gage، Comment Sapor a-t-il trimophe de Valerian، 379.
  71. Gage، Comment Sapor a-t-il trimophe de Valerian، 379.
  72. Delbrueck، Die Munzbidniss von Maximinus bis Carinus، 27.
  73. هینتس، یافته‌های تازه از ایران باستان، 343.
  74. هینتس، یافته‌های تازه از ایران باستان، 344.
  75. هینتس، یافته‌های تازه از ایران باستان، 344.
  76. هینتس، یافته‌های تازه از ایران باستان، 344.
  77. آشتیانی، تاریخ ایران از مادها تا انقراض ساسانیان، ۲۸۸.

منابع[ویرایش]