میان‌رشته

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
(تغییرمسیر از میان‌رشته‌ای)
پرش به: ناوبری، جستجو

میان‌رشته‌ای (به انگلیسی: Interdisciplinarity) اشاره به حوزه‌های نوین در دانش دارد که بیش از یک زمینهٔ محض دانشی را مورد مطالعه قرار می‌دهد. روش برخورد میان‌رشته‌ای فرصت عبور از مرزهای سنتی رشته‌های گوناگون دانش را در راه رسیدن به نتیجهٔ مطلوب در یک رشته فراهم می‌سازد.

به عبارت دیگر، یک حوزهٔ میان‌رشته‌ای، عبارتست از «تلفیق دانش، روش و تجارب دو یا چند حوزهٔ علمی و تخصصی برای شناخت و حل یک مسئلهٔ پیچیده و یا معضلهٔ اجتماعی چندوجهی»{۱}. در یک فعالیت علمی میان‌رشته‌ای، متخصصان دو یا چند رشته و تخصص علمی در ارتباط با شناخت، حل، و یا تحلیل یک پدیده، موضوع و یا مسئلهٔ معمولاً پیچیده و واقعی با یکدیگر تعامل و همکاری علمی می‌کنند؛ بنابراین، فعالیت‌های علمی میان‌رشته‌ای زمانی معنا پیدا می‌کنند که شناخت و فهم علمی و دقیق پدیده یا مسئله‌ای پیچیده یا ناشناخته که از ظرفیت و دانش یک رشته و یا تخصص خارج است، هدف باشد{۲}. حل معضل جدی نیاز به «فیلم» در دوربین‌های عکاسی ـ با محدودیت‌های ناخوشایندی که با همهٔ پیشرفتگی در زمینه‌های گوناگون به ویژه شیمی داشت ـ با به کارگیری روش برخورد میان‌رشته‌ای و استفاده از پیشرفت‌های دانش الکترونیک و بی‌نیاز سازی یکبارهٔ دوربین‌های عکاسی از فیلم، نمونه‌ای از دستاوردهای عملی تلفیق دانش و روش برخورد میان‌رشته‌ای در گشودن دشواری‌ها است.
به پدیده میان‌رشته‌ای، میان‌رشتگی نیز گفته می‌شود. دانش‌های میان‌رشته‌ای به تناسب نیازهای جدید و تخصص‌های نوظهور، از مرزهای سنتی میان رشته‌های دانشگاهی یا مکاتب فکری گذر می‌کنند. ازاین رو، علومی را که با تلفیق چند علم گوناگون ایجاد می‌شوند را دانش‌های میان‌رشته‌ای می‌نامند. مثلاْ دانش نانوفناوری، دانش میان‌رشته‌ای شیمی و فیزیک به شمار می‌رود.

گونه‌ها[ویرایش]

با رشد و گسترش فعالیت‌های میان‌رشته‌ای، رویکردها و گونه‌های متعدد و مختلفی از آن مطرح شده‌اند. رویکردها و گونه‌های میان‌رشته‌ای، مبین نسبت و نحوه پیوند و تعامل میان دانش، مفاهیم، روش‌ها، تجارب، و ابزارهای مختلف از رشته‌های گوناگون در خصوص موضوع یا مسئله مورد نظر هستند که نوع همکاری و مشارکت، و شیوه‌های مواجهه با موضوعات و مسائل پیچیده را به کنشگران فعالیت‌های میان‌رشته‌ای نشان می‌دهند. اگرچه پاره‌ای از رویکردها و گونه‌های میان‌رشته‌ای مأنوس‌تر و پرکاربردترند و در ادبیات مربوط به این حوزه نیز، از تجارب مفید، خصلت‌ها و ویژگی‌های مشخص و بارزتری برخوردارند، ولی در ساختارهای سازمانی آموزش و نهادهای تولید علم و عرضه دانش کاربرد تعدادی از آنها کمتر عمومیت یافته است. مهم‌ترین گونه‌ها عبارتند از: میان‌رشتگی، چندرشتگی، تکثررشتگی، فرارشتگی، و پسا-رشتگی{۳}.

موانع فعالیت‌های میان‌رشته‌ای[ویرایش]

جهت‌گیری‌های میان رشته‌ای در مطالعات علمی در آینده دیگر نه یک انتخاب، که یک اجبار و الزام خواهد بود{۴}؛ باوجود این، نباید این گونه تصور شود که میان‌رشتگی و فعالیت‌های میان‌رشته‌ای در همه موقعیت‌ها و برای همه مسائل و موضوعات کارایی دارد. پس از چند دهه زیست نهادی و تجربه سازمانی، واکنش‌ها و مقاومت‌های پراکنده، اما جدی، در برابر میان‌رشتگی و فعالیت‌های میان‌رشته‌ای وجود دارد. افزون بر این واکنش‌ها و مقاومت‌ها، «فعالیت‌های میان‌رشته‌ای در عمل و فرایند کار نیز با پیچیدگی‌ها و چالش‌هایی خاص مواجه هستند که عمدتاً، سازمانی و روشی هستند و نتایج و اهداف مد نظر را با ابهاماتی مواجه می‌کنند. از این رو، میان‌رشتگی در عمل، مستلزم دانش فنی، آگاهی‌های روشی و از همه مهم‌تر، رعایت دقایق و ظرافت‌های معرفتی و موقعیتی است. بطورکلی، مهم‌ترین موانع و چالش‌های فعالیت‌های میان‌رشته‌ای در قالب سه مانع اصلی، یعنی «سازمانی»، «حرفه‌ای» و «فرهنگی ـ اجتماعی» قابل طبقه‌بندی و توصیف است{۵}.

نشریات میان‌رشته‌ای[ویرایش]

نشریات میان‌رشته‌ای به انتشار پژوهش‌ها و معرفی فعالیت‌های (اثر، تولید، اختراع و غیره) صورت گرفته در این حوزه می‌پردازند و یکی از مهمترین رسانه‌ها در انعکاس اهمیت و ارزش مطالعات میان‌رشته‌ای و شناساندن نمونه‌های عینی آن محسوب می‌شوند.

نشریات میان‌رشته‌ای در ایران[ویرایش]

دربارهٔ ضرورت انتشار نشریات میان‌رشته‌ای در حوزه‌های دیگر از جمله نشریه‌ای با عنوان «مطالعات میان‌رشته‌ای هنر» نیز بحث شده است{۶}.

منابع[ویرایش]

*۱. خورسندی طاسکوه، علی (۱۳۸۸). تنوع گونه‌شناختی در آموزش و پژوهش میان‌رشته‌ای. فصلنامه مطالعات میان رشته‌ای در علوم انسانی، شماره ۴، صص ۸۳–۵۷. قابل دسترسی در: http://www.isih.ir/?_action=showPDF&article=43&_ob=8c507e723e62d416bf269efc2c31c6d2&fileName=full_text.pdf

  • ۲. همان
  • ۳. خورسندی طاسکوه، علی (۱۳۸۷). گفتمان میان رشته‌ای دانش: مبانی نظری، گونه شناسی، و خط مشی‌هایی برای عمل در آموزش عالی. تهران: پژوهشکده مطالعات فرهنگی و اجتماعی.
  • ۴. مهرمحمدی، محمود (۱۳۸۸). ملاحظات اساسی درباب سیاستگذاری توسعه علوم میان رشته‌ای در آموزش عالی از منظر فرایند تکوین. فصلنامه مطالعات میان رشته‌ای در علوم انسانی، شماره ۳، صص ۱۸–۱. قابل دسترسی در:http://www.isih.ir/?_action=articleInfo&article=17
  • ۵. خورسندی طاسکوه، علی (۱۳۸۸). میان رشتگی و مسائل آن در آموزش عالی. فصلنامه مطالعات میان رشته‌ای در علوم انسانی، شماره ۲، صص ۱۰۱–۸۵. قابل دسترسی در: http://www.isih.ir/?_action=articleInfo&article=5
  • ۶. مجلات هنر در ایران: آرت‌مگز
  • Interdisciplinarity، مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیای انگلیسی، بازدید در ۲۱ ژوئیه ۲۰۱۰.