موسیقی شوشتری

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به ناوبری پرش به جستجو
موسیقی در ایران
تاریخ
پیش از اسلامهخامنشیان • ساسانیان
پس از اسلامصدر اسلاممروگی
معاصرقاجارپهلویلس‌آنجلسیزیرزمینی
موسیقی سنتی ایرانی
مقام‌هانظریهٔ ادواردستگاه‌هاتحول مقام به دستگاهردیففواصل موسیقی ایرانیگوشهآوازهاسازهافرم‌ها
دیگر سبک‌ها
پاپرپراکسمفونیکجازمتالکرال
نواحی
آذربایجانیشوشتریایلامیباصریبختیاریبخشی‌های خراسان شمالیبلوچیبندریترکمنیجنوبیخراسانیعلوانیهکردیکرمانیگیلکیلریمازندرانی
مناسبتی
زرتشتینوروزخوانیتعزیهرمضانصلوات‌خوانیمداحی

موسیقی شوشتری یکی از موسیقی‌های نواحی ایران است که خاستگاه آن شهر شوشتر می‌باشد.[۱][۲] موسیقی شوشتری شامل موسیقی مقامی (مقامات آوازی و رنگ‌ها و ترانه‌ها)، موسیقی شادی (آیین‌های عروسی و مولودی خوانی و …)، موسیقی اندوه (تعزیه، سوگ، مویه گری)، موسیقی مذهبی (نوحه‌ها و مراثی و …)، موسیقی کار و موسیقی درمانی است. نغمه‌ها (گوشه‌ها یا مقام‌ها) در موسیقی شوشتری با نام ۲۴ مقوم شوشتری مصطلح شده و به همین نام در فهرست میراث معنوی سازمان میراث فرهنگی ثبت شده‌است.[۳][۲] فراتر از آواز شوشتری (یا گوشه شوشتری در دستگاه همایون)، موسیقی شوشتر عموماً در دستگاه شور یا در مایه دشتی، دستگاه ردیف سنتی خوانده می‌شود.[۴]

سازها[ویرایش]

تار، نی‌جفته، تنبک، دف، داره (دایره)، سرنای کوچک و دهل از مرسوم‌ترین سازهای مورد استفاده در موسیقی شوشتری هستند.[۴][۲]

هنرمندان شاخص[ویرایش]

خوانندگان و نوازندگان سرشناسی موسیقی مقامی شوشتر یا آواز شوشتری یا نغمه‌های شوشتری را خوانده یا نواخته‌اند. محمدرضا شجریان،[۵] حسین علیزاده،[۶] همایون شجریان،[۷] عبدالمحمد برجسته،[۱] حسن کسایی[۸] و عالیم قاسیموف[۹] (از خوانندگان جمهوری آذربایجان) از مشهورترین هنرمندانی هستند که موسیقی مقامی شوشتر یا آواز شوشتری یا نغمه‌های شوشتری را اجرا کرده‌اند.

ثبت ملی[ویرایش]

موسیقی مقامی شوشتری با نام ۲۴ مقوم شوشتری مصطلح و در فهرست میراث معنوی سازمان میراث فرهنگی ثبت شده‌است. از جمله ردیف آوازی موسیقی مقامی ۲۴ مقوم شوشتر با شماره ثبت ۸۶۶، تصنیف‌ها و رنگ‌های ۲۴ مقوم شوشتر با شماره ثبت ۸۶۷، مولودی‌خوانی ۲۴ مقوم شوشتر باشماره ثبت ۸۶۸، ذکرخوانی و نوحه‌خوانی ۲۴ مقوم شوشتر با شماره ثبت ۸۶۹، موسیقی درمانی ۲۴ مقوم شوشتر با شماره ثبت ۸۷۰، موسیقی کار ۲۴ مقوم شوشتر با شماره ثبت ۸۷۱، لالایی‌های ۲۴ مقوم شوشتر با شماره ثبت ۸۷۲ و اذان ۲۴ مقوم شوشتر با شماره ثبت ۸۷۳ ثبت شده‌اند.[۳][۲] این ثبت ملی طی جشنی ملی گرامی داشته شد.[۱۰][۱۱]

نغمه‌ها (مقام‌ها)[ویرایش]

موسیقی مقامی شوشتری با نام ۲۴ مقوم شوشتری مصطلح و ثبت شده‌است. نغمه‌های (مقام‌های) ثبت شده بیش از ۲۴ عدد هستند، اما به دلیل مصطلح بودن عدد ۲۴، به همان صورتی که در گویش شوشتری به کار می‌رود یعنی ۲۴ مقوم شوشتری ثبت شده‌اند. این نغمه‌ها (مقام‌ها) به شرح زیر هستند:[۴][۲]

  1. دشتی راسه یا راسته یا مهر دشتی: (منتسب به راسته‌های بازار یا مقان مهردشت).
  2. دشتی شوشتری یا دودویی: (دشتی اذان یا دشتی گلوپزون).
  3. دشتی شکسته: نوعی دشتی است.
  4. دلفیلی یا درفیلی.
  5. نظامی یا لیلی و مجنون (مقامی است، که اشعار نظامی گنجوی را می‌خوانند و روایی است).
  6. نظامی چپونی.
  7. شاهنامه خوانی: اشعار شاهنامه را می‌خوانند ولی مقام حالت روایی و نقالی دارد.
  8. کهری: سه کهکی انتساب به علی به‌نام کهری دارد و معمولاً در بلندی یا سه کوه می‌خوانند.
  9. بیداد برزگری: مقام مربوط به شدت کار و سختی کار برزگران است؛ که همراه گله و غربت و هجران است.
  10. تنگه شلان: انتساب به مقام تنگ شلان دارد.
  11. شلال: منتسب به کلمه شلان.
  12. فایز شوشتری (مکوندی): منتسب به مقان مکوند که با اشعار فایز خوانده می‌شود.
  13. چپونی مکوندی.
  14. فایز غربتی: منتسب به غربتی‌ها که به نوعی از تیره کولی‌ها بودند و در حاشیه شوشتر رفت‌وآمد داشتند.
  15. فایز خلیفه: منتسب به خلیفه که بهبهانی بود و آواز خوش می‌خواند.
  16. فایز اسد: منتسب به شخصی به‌نام اسد که مقام را به خوبی می‌خواند.
  17. سرکلکی: سابق هندوانه و خربزه و بارهای دیگر را، در شور روی کلک در مسیر رودخانه حمل می‌آورند.
  18. محد خانی: منتسب به محمد خان که سبیه مقام سر کلکی است با تفاوتی در تحریرها. محمد خان نامی، این مقام را به خوبی می‌خوانده‌است.
  19. دشتی کتراک یا دشتی یوسفی ۲، یا دشتی باشد: منتسب به یوسف و باقر. به‌علت این‌که این مقام را به خوبی می‌خوانده‌اند.
  20. مارضایی: این مقام در اصل دزفولی است و مربوط به موسیقی دوره جدید است و به معنای مادر رضا، و منتسب به زنی ایست، که پسر جوانش را به‌طور ناگهانی از دست داده و به‌طور خودی این لحن بر سر تابوت او و در سوگ او خوانده‌است.
  21. هزاره: مقامی است قدیمی که در خراسان نیز یکی از مقام‌ها به‌شمار می‌رود.
  22. گوشک: مقامی است کهن که وجه تسمیه آن در کتاب شرح الادوار ارموی به عنوان یکی از آوازهای شش‌گانه ذکر شده‌است.
  23. بختک: مقامی است در گوشه زابل در دستگاه چهارگانه و سه گاه.
  24. یارونه: به معنی دلبرم و در روایتی بعضی‌ها به آن کازرونی می‌گویند.
  25. در حمومی یا ریتم مجیه: مناسب آیین عروسی و شادی.
  26. روونی: ریتمی وزین و سنگین دارد که به تدریج طول خوانش آوازها سریع می‌شود و عموماً نی‌جفته نوازی در مراسم جشن و شادی با آن شروع می‌شود.
  27. کردی: که با ریتمی تند و شاد توسط نی‌جفته به همراهی ضرب نواخته می‌شود.
  28. رنگ سر کلکی یا دشتی حسن یا دشتی بهسار یا دشتی نی‌جفته: با نی‌جفته و تنبک اجرا می‌شود. برای دوران استفاده از کلک برای عبور از رودخانه می‌باشد.
  29. رنگ شو همه شو یا هچه: با نی‌جفته و تنبک اجرا می‌شود. بعد از اجرای ترانه شوهمه شو که دارای ریتم عربی سنگین است، رقصی به‌نام هچه دارد.
  30. به ناصری یا ده ناصری: مویه گری مجلسی است.
  31. چاووشی: مخصوص خواندن آواز جهت استقبال و بدرقه زایران است.
  32. سبیل یا عطشان: در مراسم روضه‌خوانی، بین دو روضه کسی میان مردم می‌چرخد و در حال آب دادن به مردم این مقام را با صوتی خوش می‌خواند.

منابع[ویرایش]

  1. ۱٫۰ ۱٫۱ نورا ساداتی (۲۶ اسفند ۱۳۹۱). «هنرمندی برجسته در موسیقی شوشتر». روزنامه ایران. دریافت‌شده در ۳۱ تیر ۱۳۹۸.
  2. ۲٫۰ ۲٫۱ ۲٫۲ ۲٫۳ ۲٫۴ «موسیقی‌های 24 مقام شوشتری در فهرست آثار ملی ثبت شد». ایرنا. ۲۳ مرداد ۱۳۹۲. دریافت‌شده در ۳۱ تیر ۱۳۹۸.
  3. ۳٫۰ ۳٫۱ «ثبت موسیقی‌های 24 مقام شوشتری نهایی شد». ایسنا. ۲۰ مرداد ۱۳۹۲. دریافت‌شده در ۳۱ تیر ۱۳۹۸.
  4. ۴٫۰ ۴٫۱ ۴٫۲ «ردیف موسیقی مقامی شوشتر به روایت استاد اهلی». سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری. دریافت‌شده در ۳۱ تیر ۱۳۹۸.
  5. «آواز شوشتری محمدرضا شجریان و گروه شهناز».
  6. «راز و نیاز شوشتری حسین علیزاده».
  7. «هم آوازی محمدرضا و همایون شجریان در شوشتری».
  8. «جاده ابریشم، حسن کسایی».
  9. «اجرای مقام شوشتری عالیم قاسمف».
  10. «جشن ثبت ملی موسیقی 24 مقوم شوشتری برگزار می‌شود». خبرگزاری فارس. دریافت‌شده در ۳۱ تیر ۱۳۹۸.
  11. «پنجمین سالگرد ثبت موسیقی مقامی در شوشتر برگزار شد». ایسنا. دریافت‌شده در ۳۱ تیر ۱۳۹۸.