معاهده آسمان‌های باز

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به ناوبری پرش به جستجو
معاهده آسمان‌های باز
Open Skies members.svg
امضا شده ۲۴ مارس ۱۹۹۲
مکان هلسینکی، فنلاند
تاثیرگذاری ۱ ژانویه ۲۰۰۲
تائیدکنندگان ۳۴
ضامن دولت‌های کانادا و مجارستان
زبان‌ها انگلیسی، فرانسوی، آلمانی، ایتالیایی، روسی و اسپانیایی

معاهده آسمان‌های باز (به انگلیسی: Treaty on Open Skies) توافقنامه‌ای بین ۳۴ کشور جهان است که در خصوص اجازه پرواز هواپیماهای جاسوسی و تجسسی بر فراز مناطق کشورهای عضو این معاهده می‌باشد. این معاهده که در مارس ۱۹۹۲ امضا شد، به کشورهای عضو اجازه می‌دهد با اطلاع قبلی، بر فراز خاک کشورهای دیگر پروازهای غیرمسلح شناسایی به منظور گردآوری اطلاعات دربارهٔ نیروها و فعالیت‌های نظامی انجام دهند. هواپیماهای شناسایی که در چنین ماموریت‌هایی به کار می‌روند باید مجهز به حسگرهایی باشند که بتوانند تجهیزات مهم نظامی از قبیل توپخانه، هواپیماهای جنگی و خودروهای زرهپوش را تشخیص دهند. البته ماهواره‌ها هم می‌توانند چنین اطلاعاتی را به دست بیاورند؛ ولی همه ۳۴ کشور عضو معاهده، امکانات رسد ماهواره‌ای ندارند. هدف از این معاهده، اعتمادسازی میان کشورهای عضو است.[۱]

این معاهده جهت ایجاد درکی متقابل و اطمینان به کشورهای امضاکننده در خصوص کلیه تحرکات و فعالیت‌های نظامی که ممکن است باعث نگرانی آن‌ها شود، ایجاد شده‌است. معاهده آسمان‌های باز یکی از بزرگ‌ترین تلاش‌های بین‌المللی برای هرچه شفاف‌تر کردن فعالیت‌های نظامی است. در حال حاضر (۲۰۲۰) ۳۶ کشور عضو این پیمان هستند.[۱]

برای اولین بار، دوایت آیزنهاور، رئیس‌جمهور وقت آمریکا در سال ۱۹۵۵ پیشنهاد کرد که ایالات متحده و اتحاد جماهیر شوروی، به طرف مقابل بر فراز خاک یکدیگر اجازه پروازهای شناسایی بدهند. شوروی با این استدلال که چنین معاهده‌ای برای جاسوسی گسترده به کار خواهد رفت، پیشنهاد آیزنهاور را رد کرد. در سال ۱۹۸۹، جورج بوش پدر، رئیس‌جمهور وقت آمریکا، این پیشنهاد را دوباره مطرح کرد، و مذاکره میان پیمان آتلانتیک شمالی (ناتو) و همتای شرقی‌اش پیمان ورشو در فوریه ۱۹۹۰ آغاز شد، و در ۲۴ مارس همان سال در هلسینکی پایتخت فنلاند به امضا رسید. معاهده آسمان‌های باز از اول ژانویه ۲۰۰۲ اجرایی شد. ۳۴ کشور عضو معاهده بودند. تنها قرقیزستان که معاهده را امضا کرده بود، آن را به اجرا نگذاشت. از زمان اجرایی شدن معاهده، کشورهای بوسنی و هرزگوین، کرواسی، استونی، فنلاند، لتونی، لیتوانی، اسلوونی و سوئد هم به آن پیوسته‌اند.[۱]

در ۲۱ مه ۲۰۲۰، دونالد ترامپ، رئیس‌جمهوری آمریکا، خروج این کشور از معاهده را به دلیل آنچه او تخلف روسیه خواند، اعلام کرد.[۱]

عضویت[ویرایش]

اعضای فعلی این معاهده شامل این کشورها هستند: بلاروس، بلژیک، بوسنی و هرزگوین، بلغارستان، کانادا، کرواسی، جمهوری چک، دانمارک، استونی، فنلاند، فرانسه، گرجستان، آلمان، یونان، مجارستان، ایسلند، ایتالیا، لیتوانی، لوکزامبورگ، هلند، نروژ، لهستان، پرتغال، رومانی، روسیه، اسلوواکی، اسلوونی، اسپانیا، لتونی، سوئد، ترکیه، اکراین و بریتانیا.[۱]

سازوکار معاهده[ویرایش]

بر اساس معاهده، پروازهای عبوری می‌توانند بر فراز کل قلمرو هر کشور انجام شوند، و کشور میزبان نمی‌تواند بخش‌هایی از خاک خود را منطقه ممنوعه اعلام کند. هر کشور عضو متعهد است در سال، شمار مشخصی از پروازهای عبوری را - که «سهمیه غیرفعال» خوانده می‌شود - بپذیرد. این شمار بستگی نسبی با وسعت جغرافیایی کشور میزبان دارد. «سهمیه فعال» هر کشور عضو، شمار پروازهایی است که اجازه دارد بر فراز خاک دیگر کشورهای عضو انجام دهد. شمار مجاز پروازهای عبوری برای هر کشور، به اندازه پروازهای کشور مقابل است. سهمیه فعال هر کشور عضو نباید از سهمیه غیرفعال آن بیشتر باشد، و یک کشور نمی‌تواند خواستار بیشتر از نصف سهمیه غیرفعال یک کشور دیگر شود. در ماه اوت ۲۰۰۲، روسیه اولین پرواز شناسایی را طبق این معاهده انجام داد، و نخستین پرواز رسمی ایالات متحده هم در دسامبر همان سال انجام شد. در سال ۲۰۰۸، کشورهای عضو پانصدمین پرواز عبوری را جشن گرفتند. در فاصله سالهای ۲۰۰۲ و ۲۰۹، بیش از ۱۵۰۰ پرواز عبوری انجام شد.[۱]

کشوری که می‌خواهد پرواز شناسایی انجام دهد، باید دست‌کم ۷۲ ساعت قبل، ورود به حریم هوایی کشور میزبان برای عملیات شناسایی را اطلاع دهد. کشور میزبان ۲۴ ساعت فرصت دارد که وصول درخواست را اعلام کند و به کشور دیگر اطلاع دهد که می‌تواند از هواپیمای خودش استفاده کند، یا این که کشور میزبان هواپیما در اختیارش خواهد گذاشت. دست‌کم ۲۴ ساعت پیش از شروع پرواز، طرف شناسایی‌کننده باید نقشه پرواز را ارائه دهد، و کشور میزبان چهار ساعت مهلت دارد که آن را بررسی کند. میزبان تنها در صورتی می‌تواند خواستار تغییراتی در نقشه پرواز شود که پرواز عبوری برای ایمنی هوایی خطرآفرین باشد یا از نظر تدارکاتی مشکل ایجاد کند. در این صورت، دو کشور جمعاً هشت ساعت فرصت دارند که بر سر تغییرات به توافق برسند، در غیر این صورت، پرواز می‌تواند لغو شود. مأموریت شناسایی باید کمتر از ۹۶ ساعت پس از ورود هواپیمای شناسایی به حریم هوافضایی میزبان به پایان برسد. هرچند کشورهای عضو، مجاز به پرواز بر فراز کل قلمرو اعضای دیگر هستند، معاهده آسمان‌های باز، نقاط مشخصی را برای ورود و خروج، و فرودگاه‌های خاصی را برای سوخت‌گیری ذکر کرده‌است. در این معاهده، همچنین حداکثر وضوح دوربین‌های عکاسی و فیلم‌برداری که هواپیمای شناسایی حمل می‌کند، تعیین شده‌است. هر هواپیمایی پیش از اجازه یافتن برای پرواز در آسمان‌های باز، باید یک فرایند بازرسی را طی کند تا تأیید شود که دوربین‌هایش از میزان وضوح مقرر، تجاوز نمی‌کنند. یک نسخه از کل اطلاعات گردآوری شده باید به کشور میزبان داده شود. همه کشورهای عضو گزارش مأموریت را دریافت خواهند کرد و می‌توانند کل اطلاعات گردآوری شده را از کشور شناسایی‌کننده بخرند.[۱]

در معاهده آسمان‌های باز، استانداردهایی برای هواپیماهای به کار رفته در پروازهای شناسایی تعیین شده‌است. هواپیما اجازه دارد مجهز به چهار نوع حسگر باشد: دوربین‌های پانوراما و قاب‌دار، دوربین‌های ویدیویی با نمایش زمان حال، دستگاه‌های اسکن مادون قرمز، و رادار کنارنگر با روزنه ترکیبی. در سه سال نخستی که معاهده اجرایی شد، هواپیماهایی شناسایی باید دست‌کم مجهز به یک دوربین پانوراما، یا دو دوربین قاب‌دار می‌بودند. در حال حاضر، کشورهای عضو معاهده می‌توانند در مورد نصب حسگرهای اضافی بر روی هواپیماها توافق کنند. هواپیمای رسمی ایالات متحده برای عملیات در چارچوب معاهده آسمان‌های باز، «سی۱۳۵-بی» یا «اوپن اسکایز» بود. کانادا از یک هواپیمای «سی-۱۳۰ هرکولس» مجهز به یک محفظه حاوی حسگرها موسوم به «سامسون» استفاده می‌کند که کنسرسیومی از کشورهای اروپایی و خود کانادا مالک آن هستند و هزینه‌اش را می‌پردازند. هواپیمای مورد استفاده بلغارستان، رومانی، روسیه و اوکراین، آنتونوف "آن-۳۰" است. روسیه برای پروازهای شناسایی، هواپیمای توپولف "تی‌یو-۱۵۴ام-او ان" را هم به کار می‌برد. آلمان هم پیشتر از این هواپیما استفاده می‌کرد تا آن که در سال ۱۹۹۷، هواپیما در سانحه‌ای از بین رفت و با ایرباس "ای ۳۱۹" جایگزین شد.[۱]

خروج ایالات متحده از توافق[ویرایش]

روسیه و ایالات متحده هر یک دیگری را به تخطی از شرایط معاهده متهم کرده‌اند. مایک پمپئو، وزیر خارجه آمریکا، خودداری روسیه را از دادن مجوز پرواز بر فراز مناطقی از گرجستان که زیر کنترل روسیه است، به عنوان تخلف ذکر کرده‌است. در سپتامبر سال ۲۰۱۹، روسیه اجازه پرواز شناسایی بر فراز ناحیه‌ای از مرکز روسیه را که در آن مانور نظامی برگزار می‌شد، به آمریکا و کانادا نداد. در اکتبر همان سال، گزارش شد که دونالد ترامپ، رئیس جمهور آمریکا، خروج از معاهده آسمان‌های باز را در دست بررسی دارد. متحدان آمریکا در ناتو، و به‌ویژه اوکراین، با چنین تصمیمی مخالفت کردند، از بیم آنکه روسیه اجازه یابد پروازهای شناسایی دیگر کشورهای عضو را کاهش دهد یا ممنوع کند، و به این ترتیب اطلاعات موجود از تحرکات نظامی روسیه کاهش یابد. سرانجام ۲۱ مه ۲۰۲۰، دونالد ترامپ، رئیس جمهوری آمریکا، خروج این کشور از معاهده را به دلیل آنچه او تخلف روسیه خواند، اعلام کرد.[۱]

منابع[ویرایش]

  1. ۱٫۰ ۱٫۱ ۱٫۲ ۱٫۳ ۱٫۴ ۱٫۵ ۱٫۶ ۱٫۷ ۱٫۸ «معاهده آسمان‌های باز چیست و چرا آمریکا از آن خارج می‌شود؟». بی‌بی‌سی فارسی. ۵ خرداد ۱۳۹۹. دریافت‌شده در ۱۰ خرداد ۱۳۹۹.