مسجد جامع هرات

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
(تغییرمسیر از مسجد گوهرشاد هرات)
پرش به ناوبری پرش به جستجو
فارسیEnglish

مختصات: ۳۴°۲۰′۳۵″ شمالی ۶۲°۱۱′۴۵″ شرقی / ۳۴٫۳۴۳۰۶°شمالی ۶۲٫۱۹۵۸۳°شرقی / 34.34306; 62.19583

مسجد جمعه هرات
FridayMosqueHerat.jpg
مسجد جمعه هرات
اطلاعات اولیه
موقعیتهرات،  افغانستان
دینمسلمانان اهل سنت
استانولایت هرات
توضیح معماری
معمارغیاث الدین غوری
گونه معماریمسجد مسجد جامع (جمعه)
سبک‌ معماریتیموری
تکمیل شدنسده ششم و صفویه
گنبد۲

مسجد جامع هرات (دگرنام: مسجد جمعه هرات) کهن‌ترین مسجد در هرات است که بسیار بازسازی شده‌است. بیشتر گسترش آن در دورهٔ طلایی عهد تیموریان بود.
این مسجد را سلطان غیاث الدین غوری در سال ۵۹۷ ق. طرح‌ریزی نمود اما موفق به تکمیل آن نشد. جسد وی در سال ۱۲۰۲ میلادی در زیر گنبد در پشت ایوان شمالی مسجد مدفون گردیده‌است.

تنها بخش کوچکی از مسجد عهد غوریان در درب ورودی جنوبی باقی مانده‌است. تزیینات دورهٔ غوری پسانترها زیر کار تزیین دورهٔ تیموریان که مسجد را به ذوق و سلیقهٔ خود تزیین نمودند مخفی ماند که در سال ۱۹۶۴ کارشناسان آن را بازیابی نمودند. اما در اثر مرور زمان بخش زیادی از کار پر مصرف تیموریان نیز از میان رفت که در نوسازی‌های سال ۱۳۲۲ خورشیدی روی مسجد انجام گرفت بخشی از آن بازسازی شد. در عهد تیموریان پایتخت در هرات واقع گردیده بود. تیموریان با جلب هنرمندان، معماران، فیلسوفان و شعرا به دربار خود رهبری نهضت فرهنگی را بدست گرفتند که از دوره‌های پردرخشش تاریخ هرات می‌باشد. شاهرخ و همسرش گوهرشاد از پیشتازان دورهٔ نخست عصر تیموری به‌شمار می‌روند. حکومت سلطان حسین بایقرا از سال ۱۴۶۸ الی ۱۵۰۶ میلادی اوج دورهٔ طلایی تیموریان به‌شمار می‌رود.[۱]

مسجد جامع بزرگ هرات در گذرگاه تاریخ[ویرایش]

مسجد جامع هرات در درازای تاریخ فراز و فرودهای زیادی را دیده‌است. این بناء پنجمین مسجد جامع بزرگ در جهان می‌باشد این مسجد از لحاظ تاریخی بیش از ۱۴۰۰ سال قدمت دارد و مساحت آن به ۴۶۷۶۰ متر مربع می‌رسد. . این بنای زیبا و شگفت‌انگیز در طول چندین هزار سال پیش از اسلام عبادتگاه آریائی‌های یکتاپرست بوده‌است و در سال ۲۹ هجری پس از گرایش مردم هرات به دین اسلام، این معبد بزرگ به مسجد مسلمانان مبدل گشت. چنانچه نخست به جای معبد؛ مسجد کوچکی چوبی اعمار گردید؛ و این مسجد در اثر اصابت برقک ویا الماسک که پیشینیان آن را نازلهٔ غیبی گویند آسیب دید؛ و پسانتر ترمیم شد. مثلاً.. روایت است که محل این مسجد پیش از اسلام معبد بزرگ آریائی، خانهٔ مزدا، آتشکدهٔ پیروان زردشت بوده و پس از نفوذ دین مقدس اسلام در این سرزمین این معبد باستانی به مسجد یا مرکز اسلامی مبدل گشت و به مسجد جامع معروف گردید. گویند اصل بنای آن چوبین بوده و مُنَقَّش مدهون. در شب جمعه هشتم جمادی‌الاول سال ۵۱۴ نازلهٔ چون الماسک به مسجد افتاد و نیمی از مسجد را ویران کرد و بسوخت. و از آن پس چندین بار تخریب و دوباره ساخته یا ترمیم شده‌است. این بنای تاریخی نه تنها یک عبادتگاه بوده‌است بلکه یک مدرسه علمی و فرهنگی که در آن شخصیت‌های که افتخار کشور و جهان بودند تدریس و یا هم تعلیم دیده‌اند. خواجه عبدالله انصاری، خواجه محمد تاکی و دیگر عرفا و شعرا از جمله شخصیت‌هایی بودند که درین مدرسه تدریس کردند. بنیان‌گذار اصلی مسجد جامع بزرگ هرات هر چند باورود اسلام این معبد کوچک به مسجد تبدیل گردید. مردم سال‌ها درا ادا نماز نمودند ما برای اولینبار این مسجد جامع بزرگ به شکل وسیمائی فعلی با داشتن طوق‌های فیروزهای در برج‌ها ورواق‌های زیبا توسط مرحوم سلطان غیاث الدین غوری با استفاده از خشت پخته وتزئینات وکا شی‌های فیروزه‌ای ساخته شد. بعد از وفات سلطان غیاث الدین پسرش سلطان محمود به اتمام این مهم همت گماشت اما به پایه اکمال نرسید.. همچنان در زمان همین سلطان مدرسه به نام مدرسه غیاثیه در شمال مسجد جامع اعمار گردید. و بعدها در عصر تمدن تیموری بر تز ئینات وکاشی کاری آن به سبک معمارزی تیموری کار صورت گرفت.

ویژگی‌های مسجد جامع بزرگ هرات[ویرایش]

بناء بر اظهارات آقای اجمل، این مسجد تاریخی در زمینی به مساحت اضافه از ۴۶ هزارمترمربع اعمارگردیده که مشتمل بر ۴۶۰ گنبد، ۱۳۰رواق، ۴۴۴ فیل پایه، دوازده گلدسته، چهار ایوان، چهار دروازه، چهار کتیبه بزرگ مزین با آیاتی ازقران، اشعار عرفانی عرفاً و شاعران بزرگ، سه سراچه، یک منبر سنگی، کتابخانه (شامل چهار هزار جلد کتاب) و وضوخانه می‌باشد که در زیباترین محل شهرقدیم هرات موقعیت داشته و در یک زمان گنجایش بیش از یک صد هزار نمازگزار را دارد. . به گفته وی گلدسته‌های مسجد که برای رساندن صدای اذان به گوش مردم ساخته شده، بین۱۷تا ۳۶متر ارتفاع، ۷ تا ۱۰ متر قطر داشته راس هرکدام دارای هشت رواق بوده که بام شان با کاشی فیروزه‌ای تزیین یافته‌است. برای کسی که ساکن هرات نیست مسجد جامع هرات بر علاوه کشش مذهبی کشش‌های دیگری نیز دارد. هر کسی که بار اول این مسجد را می‌بیند در نظر اول مبهوت عظمت و معماری این مسجد خواهد شد. نقش و نگارهای پر رنگ و کاشی‌های معرق هفت رنگ ایوان‌ها وگلدسته‌های کاشی کاری شده حتی در نگاه شهروند هراتی نیز جالب وجذاب می‌باشد. آقای ایام الدین اجمل آمر آبدات تاریخی هرات می‌گوید: این مسجد قبل از اسلام نیز در قالب یک معبد در همین مکان وجود داشت. البته خیلی کوچکتر از حالا و به شکل چوبی آن؛ “مسجد جامع بزرگ شهرهرات قبل از اسلام در همین ساحهٔ ساختمان موجود بوده که قدامت آن به سه هزار قبل از امروز می‌رسد که قبلاً یک ساختمان کوچک چوبی بوده در طول تاریخ معبد آریای یکتاپرست بوده درسال بیست ونه هجری قمری وقتی که دین اسلام وسعت پیدا می‌کند در خراسان و هرات این ساختمان چوبی تزیین کاری که است قبلاً معبد بوده و بعداً به مسجد مسلمانان تبدیل می‌شود که این ساختمان تاسال ۴۰۱۴ هجری قمری مسجد بوده اکثریت شخصیت‌های بزرگ جهان اسلام در این مسجد تدریس می‌کردند از آن جمله حضرت خواجه عبدالله انصاری و خواجه محمد تاکی. ” آقای اجمل می‌افزاید: مسجد جامع هرات در طول تاریخ فراز و فرودهای زیادی را به خود دیده‌است. چندین بار تخریب و دوباره ساخته یا ترمیم شده‌است وی می‌گوید: در سال ۴۱۴ هجری قمری نیمی از مسجد که غالباً با چوب پوشیده شده و رنگ آمیزی شده بود در آتش سوخت ولی به همت خواجه محمد تاکی و همکاری مردم دوباره ترمیم گردید و حدود دوقرن بعد به اساس مشورت شیخ الاسلام فخرالدین رازی به دستور سلطان غیاث الدین غوری به شکل کنونی با استفاده از خشت پخته، تزئینات و کاشی‌های فیروزه‌ای بنا گردید که با مرگ سلطان، پسرش سلطان محمود بعضی ازکارهای باقی‌مانده از زمان پدرش را به اتمام رسانید. بنا به اظهارات آقای اجمل، این مسجد تاریخی در زمینی به مساحت اضافه از ۴۶ هزارمترمربع اعمارگردیده که مشتمل بر ۴۶۰ گنبد، ۱۳۰رواق، ۴۴۴ فیل پایه، دوازده گلدسته، چهار ایوان، چهار دروازه، چهار کتیبه بزرگ مزین با آیاتی ازقران، اشعار عرفانی عرفاً و شاعران.

فراز و نشیب‌های تاریخی مسجد جامع هرات[ویرایش]

بقول ایام الدین اجمل رئیس آبدات تاریخی هرات مسجد جامع بزرگ هرات در مسیر تاریخ فراز وفرودهای زیاد دیده‌است این بنای تاریخی در حملهٔ چنگیزخان شکسته شده بود. بار دیگر در عصر اعلیحضرت شاهرخ میرزا و به دستور وی ترمیم شد و باز بسال ۹۰۴ مرحوم امیر علی شیر نوائی آن را به وضعی مرغوب ترمیم و به کاشی‌های رنگین مزین نمود. از آنجائیکه هنر معماری در عصر تیموری‌ها خیلی با رونق وشکوه بود این مسجد بزرگ را مانند بناهای تاریخی دیگر عصر تیموریان به‌طور حیرت‌انگیزی منقش نمودند؛ ولی دوباره در ایام فتور هرات مجدداً شکست‌های به آن رخ داد؛ که مرحوم حسن خان شاملو هروی آن را ترمیم کرد تا باز مرحوم وزیر یارمحمد خان، ایوان مقصوره را که شکسته و فرو غلطیده بود، دوباره بپوشانید؛ و در عصر امیر حبیب‌الله خان سرا پای (سراسر) مسجد جامع به صورت اساسی ترمیم شد. اما اطراف آن را حویلی‌های محلی محیط می‌داشت (منازل مسکونی احاطه کرده بود).. مرحوم محمد قاسم خان نایب الحکومهٔ هرات آن سراها را خریداری نموده اطراف مسجد جامع را پاک و هموار نمود. در سال ۱۳۲۲ شمسی حسب نظریهٔ محمد ظاهر خان پادشاه سابق و به همت عبدالله خان ملکیار به ترمیم اساسی این مسجد مبارک معطوف فرمود. مهندسین لایق هروی را جمع، استشاره و استخاره نموده در ۱۴ حمل سال مذکور کار ترمیم آن آغاز گردید. مرحوم حاجی محمد اسمعیل مهندس و مرحوم غلام حیدر مهندس هروی که هر دو در فن معماری قدیم هرات از نوادر روزگار بودند، بکار تعمیر و ترمیم مسجد جامع مؤظف گردیدند. خداوند (ج) آن دو آزادمرد هنرمند را مغفرت فرماید که هنر معماری قدیم را بار دیگر احیاء نمودند و صنعت کاشی کاری معرق را به شاگردان آموختند. عمل خطاطی مسجد به مرحومان حاجی ملا عبدالله هروی و میرآقای نستعلیق‌نویس تفویض گردید و بعد استاد ارجمند و خطاط بی مثل و مانند جناب آخند ملا محمد علی عطار هروی که در نگاشتن خطوط هفت‌گانه و اصول خطوط اصل و فرع یگانهٔ آفاق و در هنر خطاطی طاق است، نگاشتن کتیبهٔ ثلث جلی این معبد باستانی به وی تفویض گردید و به توفیق الهی آیات مقدس کلام الهی را دورادور مسجد بقلم خویش نگاشت. نگارنده عاجز نیز افتخار دارد که از شروع کار ترمیم مسجد الی مدت پنج سال تمام در کار تزئین و نقاشی این معبد مقدس مشغول خدمت بوده و حتی‌المقدور در آن رشته ایفای وظیفه نمود. قبل از کودتای هفت ثور کار سنگفرش نمودن مسجد جامع شریف شروع گردید که با وقوع کودتای هفت ثور و جنگ‌ها، نیمه تمام ماند هر چند دران زمان مرحوم استاد هنر میناتوری الجاج محمد سعید مشعل غوری هروی با گماشتن شاگردان زیاد کار کاشی کاری وترمیم آن را بعهده گرفت. البته جنگ‌ها وکشمکش‌ها کمتر فرصت می‌داد تا این مهم را ادا نماید و. بعد از جنگ‌ها از بودجه آبدات تاریخی مجدداً اعمار گردید. اکنون به خاطر حفظ و مرمت این بنای تاریخی و عبادتگاه مسلمین، چهار مهندس، شش استاد کاشیساز و پنج استاد خوشنویس به وظیفه گمارده شده‌اند. اما در نزد مردم هرات روایتی است که گویا کار در مسجد جامع هرات هیچ‌گاهی تمام شدنی نیست و اگر روزی کار مسجد کاملاً اکمال شود، آن روز قیامت خواهد رسید. عظمت مسجد جامع هرات:مسجد جامع هرات نه تنها برای خارجیهاییکه از آن دیدن می‌نمایند جالب است، بلکه برای مردمی که ساکن هرات هستند این بنای تاریخی بر علاوه کشش مذهبی، کشش‌های دیگری نیز دارد. هر کس بار اول این مسجد را ببیند در نظر اول مبهوت عظمت و معماری این مسجد خواهد شد. اولین چیزیکه حایز اهمیت و ارزش است و حفظ آن توسط پروژه بینالمللی صورت گرفته بود، دروازه ورودی مسجد جامع است که فعلاً به خاطر اینکه رفت آمد نشود مسدود می‌باشد و در قسمت بالای این مسجد پوش فلزی شده که از باد، باران و سرما جلوگیری. شود. دومین چیزیکه ارزش و اهمیت دارد ایوان مسجد است که از جمله عجیبه‌های هنر معماری جهان است. به این عظمت فکر کنید که در هشت صد سال قبل این کار، کاری بوده که از روی اخلاص شده‌است. اگر چه درین مدت خسارات و ضررهای وارد شده‌است، اما به همت مردهای که مسوولیت این بخش را به عهده داشتند کوشش کردند که این دو نقطه همان قسم که است باقی بماند. در بیشتر نقاط جهان از جمله در ایران، سمرقند و هند مسجدها شباهت‌های زیادی با معماری مسجد جامع شریف و همچنان کاشی‌های که درین مسجد دیده می‌شود دارند. این کاشی‌های تزیینی خود هنری یادگار از دورهای تیموری‌ها می‌باشد.

اشتباه در اعمار و ترمیم[ویرایش]

مسلماً حفظ وپاسداری از آثار تاریخی یکی از وجایب ملی ومیهنی است که باید به آن توجه جدی صورت گیرد واگر آثار تاریخی به عقاید ومقدسات مردم مربوط شود در آن صورت إهتمام مضاعف را می‌طلبد. همان است که توجه وإهتمام بیش از حد سلاطین تیموری در امر تر میم، تز ئین وکاشی کاری مسجد جامع بزرگ هرات که در عهد سلطنت سلطان غیاث الدین غوری بناء یافته‌است از أهمیت خاص بر خوردار است؛ و اما برخی دوستان تر میم را با إعمار اشتباه گرفته لذا این مسجد بزرگ را به سلاطین تیموری منسوب می‌سازند که اشتباه خیلی بزرگی است. تیموریان افتخارات فر هنگی واجتماعی فراوان دارند و نیاز نیست که گذشته هارا هم به پای ایشان ختم کنیم ویا حق یک تمدن را چشم پوشی نمائیم. وبگوئیم. اگر مستقیماً و بدون مقدمه بگوئیم این مسجد در عهد سلاطین تیموری ساخته شده. در آن صورت مر تکب اشتباه وخبط بزرگ شده‌ایم. همانطورکه إعمار این مسجد ومعماری آن قابل افتخار است، کسانیکه آن را با این زبیائی منقش ساخته‌اند نیز قابل مباهات و مایه افتخار می‌باشند بنابراین هنر وزحمتی را که تیموریان بخاطر زیباسازی این بنای بزرگ به خرج داده‌اند از هر حیث قابل قدر است. اما سابقه إعمار این مسجد به همین شکل وسیما بر می‌گردد به عهد سلطان غیاث الدین غوری ودیگ برنجی بزرگ در داخل این مسجد نیز از آثار همان وقت است.

نگارخانه[ویرایش]

منابع[ویرایش]

  1. «ویکی‌پدیای انگلیسی». دریافت‌شده در ۳۱ مه ۲۰۱۱.

پیوند به بیرون[ویرایش]

- See more at: http://www.jameghor.com/archive/siasi/abdul_qadir_alam/0167_03042013_alam.htm#sthash.l5XTLqaD.dpuf[پیوند مرده]

Great Mosque of Herat
Friday Mosque in Herat, Afghanistan.jpg
Religion
AffiliationIslam
Location
LocationHerat, Afghanistan
Geographic coordinates34°20′35″N 62°11′45″E / 34.34306°N 62.19583°E / 34.34306; 62.19583Coordinates: 34°20′35″N 62°11′45″E / 34.34306°N 62.19583°E / 34.34306; 62.19583
Architecture
Architect(s)Jalal al-Din Firuzshah[1]
TypeMosque
StyleIslamic
Groundbreaking807 AH or 1404 CE
Completed850 AH or 1446 CE
Specifications
Minaret(s)8
MaterialsLapis lazuli, brick, stone

The Great Mosque of Herat (Persian: مسجد جامع هرات‎, Masjid-i Jāmi‘-i Herāt) or "Jami Masjid of Herat",[1] is a mosque in the city of Herat, in the Herat Province of north-western Afghanistan. It was built by the Ghurids, under the rule of the Sultan Ghiyath al-Din Muhammad Ghori, who laid its foundation in 1200 CE, and later extended by several rulers as Herat changed rulers down the centuries from the Timurids to the Safavids, Mughals and then the Uzbeks, all of whom supported the mosque. Though many of the glazed tiles have been replaced during subsequent periods, the Friday Mosque in Herat was given its present form during the closing years of the fifteenth century.

Apart from numerous small neighborhood mosques for daily prayer, most communities in the Islamic world have a larger mosque, a congregational mosque for Friday services with a sermon. The Jama Masjid was not always the largest mosque in Herat; a much larger complex the Mosque and Madressa of Gawhar Shad, also built by the Timurids, was located in the northern part of the city. However, those architectural monuments were dynamited by officers of the British Indian Army in 1885, to prevent its use as a fortress if a Russian army tried to invade India.

History

The Masjid-i Jami of Herat, the city's first congregational mosque, was built on the site of two smaller Zoroastrian fire temples that were destroyed by earthquake and fire. A mosque was begun by the Ghurid ruler Ghiyas ad-Din Ghori in 1200 (597 AH), and, after his death, the building was continued by his brother and successor Muhammad of Ghor. This is confirmed both by an inscription on the eastern Ghurid portal uncovered in 1964 during a restoration, and by the sixteenth century Timurid historian Khwandamir in his Khulasat al-Akhbar.[1]

Timurids

In 1221, Genghis Khan conquered the province, and along with much of Herat, the small building fell into ruin. It wasn't until after 1245, under Shams al-Din Kart[2] that any rebuilding programs were undertaken, and construction on the mosque was not started until 1306.[1] However a devastating earthquake in 1364 left the building almost completely destroyed, although some attempt was made to rebuild it.[1] After 1397, the Timurid rulers redirected Herat's growth towards the northern part of the city. This suburbanization and the building of a new congregational mosque in Gawhar Shad's Musalla marked the end of the Masjid-i Jami's patronage by a monarchy. Replacement of the small ruined mosque was done by construction of an entirely new building with surrounding gardens, which was completed by Jalal al-Din Firuzshah, one of the most prominent emirs under Shah Rukh (1405–1444). The decorations alone took over five years to complete, as the emir brought in workers from all over the empire. The mosque was later given a final renovation under the Mughal Empire, when Prince Khurram (Shah Jahan) was fighting for control of the region against the Uzbek tribes.[1]

Modern Developments

Little of the medieval Mosque remains, after the Anglo-Afghan wars much of the mosque was left destroyed. A program launched in 1945 rebuilt walls and rooms, expanded the northeastern section of the mosque from a length of approximately 101 meters to 121 meters and replaced expensive materials from all over the medieval Timurid and Mughal Empires with locally available cheap materials. Overall, the mosque's multiple reconstructions and restoration programs have left little to authenticate as original.[1] However the inscribed Ghorid portal remains, south of the existing main entrance to the mosque.[3]

In 2012, some fifty Afghan traders promised funds for the renovation of the mosque.[4]

Description

The Great Mosque is laid out in the traditional rectangular iwan pattern, with three walls and a huge central courtyard.[3] Some of the original decoration remains in the center section, but much has been replaced.[3]

Gallery

See also

References

  1. ^ a b c d e f g "Great Mosque of Herat". Archnet.org. 19 August 2005. Archived from the original on 3 October 2012.
  2. ^ Jamal, Nadia Eboo (2002). Surviving the Mongols: Nizārī Quhistānī and the Continuity of Ismaili Tradition in Persia. London: Tauris. p. 70. ISBN 978-1-86064-876-2.
  3. ^ a b c "City of Herat". World Heritage Centre, UNESCO.
  4. ^ "Historical Herat Mosque Built over Ancient Zoroastrian Temples Being Renovated". The Gazette of Central Asia. Satrapia. 16 November 2012.