مسجد کبود (تبریز)

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
(تغییرمسیر از مسجد کبود تبریز)
پرش به: ناوبری، جستجو

مختصات: ۳۸°۰۴′۲۴.۹۱″ شمالی ۴۶°۱۸′۰۳.۸۸″ شرقی / ۳۸.۰۷۳۵۸۶۱° شمالی ۴۶.۳۰۱۰۷۷۸° شرقی / 38.0735861; 46.3010778

مسجد کبود تبریز
Blue Mosque of Tabriz.jpg
نام مسجد کبود تبریز
کشور  ایران
استان استان آذربایجان شرقی
شهرستان تبریز
اطلاعات اثر
نام محلی گؤی مچید، گؤی مسجید
نام‌های دیگر مسجد جهانشاه
کاربری مذهبی
اطلاعات ثبتی
شمارهٔ ثبت ۱۶۹
تاریخ ثبت ملی ۱۵ دی ۱۳۱۰

مسجد کبود (به ترکی آذربایجانی: گؤی مچید) یا مسجد جهانشاه[۱] از مسجدهای تاریخی تبریز مربوط به دوران حکمرانی قراقویونلوها در قرن نهم هجری است.

خانم ژان دیولافوا در صفحه ۵۱ از کتاب خود به نام (فرانسوی: La Perse, la Chaldée et la Susiane 1881-1882, Paris, 1887) نام این مسجد را (فرانسوی: Mosquée bleue) یا مسجد آبی ذکر کرده است. [۲]

تاریخچه[ویرایش]

این مسجد طبق کتیبهٔ سردر آن در سال ۸۴۵ هجری شمسی و در زمان سلطان جهانشاه مقتدرترین حکمران سلسله قراقویونلو و به دستور دختر او صالحه خانم بنا شده‌است.[۳] پاسکال کوست در گذشته از این مسجد با نام مسجد سنی و مسجدی که شیعیان تمایلی به استفاده از آن ندارند یاد شده‌بود.[۴] کتیبه‌ای کاشی کاری سردر اصلی مسجد کبود به سال ۸۷۰ (قمری) نصب شده‌است.[۳] این کتیبه و دیگر کتیبه‌های سردر مسجد به خط نعمت‌الله البواب خوشنویس مشهور سده نهم است و سرکاری و نظارت بر ساخت آن با عزالدین بن ملک قاپوچی بوده‌است.[۵]

زمین‌لرزه ۱۱۵۸[ویرایش]

در زلزله سال ۱۱۵۸ شمسی (۱۷۸۰ میلادی) آسیب فراوانی به مسجد وارد آمد و در اثر این زلزله گنبدهای مسجد فرو ریخت. خرابه‌های مسجد برای بیش از ۱۵۰ سال بدون تعمیر باقی ماند تا آنکه با سال ۱۳۱۸ تعمیرات و دوباره‌سازی مسجد به منظور حفاظت و بازسازی بخش‌های باقی‌مانده شامل طاق‌ها و پایه‌ها آغاز شد. در ۱۳۵۵ کارهای ساختمانی آن به اتمام رسید بازسازی گنبد اصلی و گنبد کوچک با طرح و استادکاری مرحوم استاد محمدرضا معماران‌بنام انجام شد. بازسازی کاشیکاری داخلی و خارجی هنوز ادامه دارد.[۶][۷]

خرابکاری در بنای مسجد کبود[ویرایش]

در آذرماه ۱۳۹۳ جمعیتی ۵۰ نفری با بهانه برپایی نماز جماعت به سمت این مسجد حرکت نمودند. آن‌ها توانستند بدون هیچ گونه مداخله‌ای از سوی نهاد‌های مسول و پلیس مسجد را به اشغال خود در‌آورند. جمعیت معترض پس از تسخیر این بنای تاریخی نماز جماعت را در این مکان تاریخی به جای آورند. در ادامه آن‌ها کف کاشی کاری شده مسجد را مفروش نمودند. با آغاز فصل سرما با لوله کشی نامناسب گاز شهری بخشی از دیوارهای تاریخی مسجد تخریب شد. با تسخیر مسجد بازسازی کاشی کاری‌های آن نیز ناتمام ماند.[۸]

ساختمان و کاشی‌کاری[ویرایش]

مسجد کبود با تنوع و ظرافت کاشی‌کاری و انواع خطوط به‌کاررفته در آن و به‌ ویژه به دلیل رنگ لاجوردی کاشی‌کاری‌های معرق آن به «فیروزهٔ اسلام» شهرت یافته‌است. سبک معماری این بنا به شیوه آذری است.[۹] صحن بزرگ مسجد مربع شکل است که حوضی برای وضودر آن قرار داشت و شبستانهایی نیز جهت پناهگاه مستمندان، و درس خواندن در آن وجود داشته‌اند.[۱۰]

بنای اصلی مسجد کبود بنایی آجری می‌باشد. این بنا دارای گنبد اصلی و گنبد شمالی می‌باشد که بر روی صحن بزرگ و صحن شمالی کوچک‌تر واقع شده‌اند. بنا دارای نه گنبد کوچکتر می‌باشد که سقف شبستان‌های جانبی در شرق و غرب صحن اصلی و ورودی مسجد را پوشانده‌اند. در ساختمان گنبد‌های این مسجد از هیچ سازه‌ای استفاده نشده‌است همین کار بازسازی گنبد‌ها را با مشکل مواجه نموده‌بود. این مشکل با طرح استاد معماران‌بنام حل شد و بنا مجددا بدون استفاده از سازه بازسازی گردید. بنای مسجد شامل صحن اصلی یا صحن بزرگ می‌باشد که به شکل مربع و در زیر گنبد اصلی واقع شده‌است. بنای مسجد شامل یک صحن کوچک نیز می‌باشد که در قسمت شمالی مسجد و زیر گنبدی کوچکتر واقع می‌باشد. در شمالی‌ترین قسمت مسجد (در شمال صحن کوچک) دو مقبره واقع شده‌اند که در هنگام بازسازی مسجد کشف شده‌اند که تصور می‌شود مقبره جهانشاه و دخترش باشند. در حیاط مسجد در شمال و شرق رواق‌هایی وجود دارد که اخیرا به بقایایی مسجد افزوده شده‌است.

کاشی‌کاری‌های ایوان ورودی مسجد که با کاشی‌کاری‌های معرق تزئین شده‌است، کتیبه‌ای دارد به خط رقاع که به سال ۸۷۰ (قمری) نصب شده‌است.[۳] این کتیبه و دیگر کتیبه‌های سردر مسجد به سبک خط کوفی و ثلث می‌باشند و خطای آن‌‌ها توسط نعمت‌الله البواب خوشنویس سده نهم انجاد شده‌است. سرکاری و نظارت بر ساخت مسجد با عزالدین بن ملک قاپوچی بوده‌است.[۱۱] در دیوارهای شبستان کوچک سنگ‌های مرمر که آیه‌هایی از قرآن بر روی آن‌های حک شده است قرار دارند.

از ستون‌های واقع در صحن اصلی مسجد راه‌پله‌هایی برای دسترسی به ایوان‌ها ناظر بر صحن اصلی‌‌ وجود دارد. در پایه ستون‌های مسجد محفظه‌های کوچکی وجود دارند. گمان می‌شود از این محفظه‌ها برای جاکفشی نمازگزاران استفاده می‌شده‌است.

نگارخانه[ویرایش]

نماهایی از بخش‌های مختلف مسجد کبود

خرابه‌های مسجد کبود پیش از بازسازی

منابع[ویرایش]

  1. عبدلعلی کارنگ، آثار و ابنیه تاریخی شهرستان تبریز، جلد ۱، چاپ دوم ۱۳۷۴، صفحه ۲۸۱
  2. https://ia801902.us.archive.org/28/items/ldpd_6885554_000/ldpd_6885554_000.pdf
  3. ۳٫۰ ۳٫۱ ۳٫۲ مصاحب، غلامحسین. دائرةالمعارف فارسی. تهران: امیرکبیر، کتابهای جیبی، ۱۳۸۰
  4. اعتقادات مذهبی عصر قراقویونلوها
  5. Cəfər Qiyasi. «TƏBRİZ GÖY MƏSCİDİ»(آذری)‎. Azerworld. بازبینی‌شده در ۳۰ مارس ۲۰۰۸. 
  6. «مجموعه "مسجد كبود" تبريز نمونه‌اي از معماري بديع اسلامي». خبرگزاری جمهوری اسلامی. بازبینی‌شده در ۳۰ مارس ۲۰۰۸. 
  7. «محمد فيض خواه:مسجد کبود تسليم مرگ شد». خبرگزاری میراث فرهنگی. بازبینی‌شده در ۳۰ مارس ۲۰۰۸. 
  8. http://ghanoondaily.ir/main/568/11/%D8%B3%D8%B1%D8%B2%D9%85%DB%8C%D9%86-%D9%85%D9%86-%D9%88-%D8%AA%D9%88
  9. سبک‌شناسی معماری ایرانی. محمد کریم پیرنیا. نشر معمار. ۱۳۸۳. ص۲۰۵
  10. «مسجد کبود در تیشینه». 
  11. Cəfər Qiyasi. «TƏBRİZ GÖY MƏSCİDİ»(آذری)‎. Azerworld. بازبینی‌شده در ۳۰ مارس ۲۰۰۸. 

پیوند به بیرون[ویرایش]