مدینة الزهراء

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو

مدینه الزهراء به معنای شهر درخشان (با شکوه) از شهرهای قدیمی اسپانیا در ناحیه اندلس و در ۳۰ کیلومتری کوردوبا (قرطبه) است که توسط عبدالرحمن ناصر در نیمه قرن دهم میلادی حوالی سال ۹۴۰ م ساخته شد. در سال ۱۹۱۱ م بقایای این شهر کشف شد و تا به حال حدود ده درصد از این شهر کشف و شناسایی شده است.این شهر به عنوان پایتخت اندلس یا همان اسپانیای مسلمان شناخته شد. شروع بنای این شهر از 936-940 میلادی بوده است. شهر الزهراء شامل ساختمان های حکومتی و مدیریتی، بوستان، ضرابخانه، کارگاه، مهمانسرا و حمام بود و دسترسی به آب در شهر بوسیله کانال کشی میسر شده بود[۱].

قسمت پذیرش مهمان از سالن خلیفه عبدالرحمن سوم

با انقراض حکومت 90 ساله بنی‎امیه و فروپاشی آن‎ها در سال 132 هـ ق، عبدالرحمان بن معاویه، معروف به عبدالرحمان الداخل، از نوادگان هشام بن عبدالملک از چنگ عباسیان فرار کرد و به مغرب شمال آفریقا رفت و بعد از مدت‌ها سرگردانی از اغتشاش اسپانیا و اختلاف بربرها و قبایل عرب استفاده کرده با یاری هواداران بنی امیه و قبایل یمنی سپاهی فراهم آورد و در سال 138 هجری قمری (755 ) میلادی وارد آندلس، اسپانیای فعلی شد و با تصرف شهر "قرطبه" حکومت و دولت نیرومندی را در برابر حکومت عباسیان به نام حکومت امویان اندلس تاسیس کرد. عبدالرحمان سوم پس از آن که خود را خلیفه خواند، در راستای بخشی از ایدئولوژی و برنامه سیاسی خود دستور بنای شهر مدینةالزهرا را صادر کرد. وی با این کار پیام سیاسی مهمی به مردم و رقبای خود همچون خلفای دیگر مانند فاطمیون یا عباسیون فرستاد و به آن‌ها نشان داد به اندازه‎ای قدرت‌مند است که می‌تواند شهری بزرگ بسازد[۲].

تاریخ[ویرایش]

در دوره عبدالرحمن الناصر شهر قرطبه به صورتی دشهت انگیز و سریع توسعه یافت و شمار جمعیت آن به نیم میلیون نفر رسید[۳]. این رقم در جهان قرون وسطایی رقم استثنایی است. شهرک های اقماری اطراف قرطبه به 28 ربض رسید که از مردم و بازار رونق داشت و در حوالی پایتخت تا شصت میلی پراکنده بود؛ چنان که به حدود اشبیلیه و جیان می رسید. شمار منازل قرطبه نیز فزونی یافت و به 113 هزار خانه از توده ی مردم و چهارصد منزل در مدینة الزهرا برای کارکنان دولت رسید. مساجد شهر به سه هزار مسجد و شمار حمام ها به سیصد حمام بالغ شد.

دروازه ورودی شهر مدینة الزهراء

خلیفه عبدالرحمن ناصر در این توسعه، نقش مشوق را داشت. او خود در چندین مناسبت طرح های عمرانی در شهرهای مختلف اندلس، خصوصا قرطبه را افتتاح کرد. امیر عبدالرحمن سوم از روزی که خود را خلیفه و امیرالمومنین اعلام کرد، دریافت که چه بخواهد و چه نخواهد، می باید علاوه بر عرصه های سیاسی و احیانا نظامی، در میادین عمران و تمدن نیز با دو خلافت دیگر وارد رقابت جدی شود: یکی خلافت با سابقه ی شرقی، عباسیان - که به لحاظ میراقی که از تمدن های شرقی، به او رسیده، غنی و ثروتمند است و دیگری، خلافت جوان فاطمیان، که در نزدیکی سواحل اندلس پاگرفته و با تجارت عظیم خود بسی قوی، فعال و بر مدیترانه غربی چیره است. وی بر این اساس چنان دید که در پایتخت خلافت خود، قرطبه، به گونه ای تاسیسات عمرانی و تمدنی ایجاد کند که اگر نتوانست با بغداد و مهدیه رقابت کند، دست کم با این دو پایتخت برابری کند.

عبدالرحمن دریافت دارلحکومه و قصر اموی قرطبه- که از ساخته های امرای اموی سلف او بود- هر چند مدت های مدید پذیرای امرا و حاکمان قرطبه بوده است. در زمانی این امر معقول و مقبول بود که دولت اندلس یک امارت عادی بود؛ اما اینک به خلافتی بدل گشته و عبدالرحمن ناصر که بیش از همه ی اسلاف خود دست آوردهای مفید داشته، بر آنچه تاکنون بوده، برای خلیفه مهیا کند. بر این اساس تصمیم گرفت در قرطبه، برای خلافت شهری جدید بسازد که عملا نمایانگر همه دست آوردهایی باشد که خلیفه معتقد است از مجد و عظمت و پیروزی های داخلی و خارجی و موفقیت های اقتصادی به دست او تحقق یافته است.

در واقع ما نمی دانیم آیا فقط همین امر سبب شد که این همه مال و تلاش خلیفه صر ساخت شهر جدید شود یا عوامل و انگیزه هایی هم در کار بوده است؟ ارجح آن است که نمی توانیم ملاحظات شخصی خلیفه را در این باره نادیده بگیریم؛ زیرا پادشاهان و امپراتوری های قرون میانه، همانند اسلاف خود در زمان قدیم، در صدد برآمدند تاسیساتی عمرانی از خد بر جای گذ ارند و بدین وسیله نام خویش را در تاریخ جاودان سازند. من معتقدم این گرایش، در میان انگیزه های عبدالرحمن ناصر در ساخت شهر جدیدش وجود داشته است. از این و آن مهم تر این که شاید ملاحظات امنیتی، ضرورت سلامت شخصیت و استمرار و تداوم نظام نیز در انگیزش ناصر در انجام دادن این کار سهیم بوده است.

در سال 325 هجری قمری 936 میلادی کار ساخت شهر جدید در مکانی که پیش از این در جنوب غربی قرطبه انتخاب کرده بود، تحت نظر پسر و ولی عهد او، حکم المستنصر بالله و با نقشه ی مهندس مسلمة بن عبدالله آغاز شد. ناصر می خواست مدینة الزهراء همانند روزگار خودش عظیم ، با شکوه درخشان باشد، از این رو کارگران، هنرمندان و صنعتگران ماهر را از سراسر اندلس و برخی را از عراق؛ هم چنین شماری از ماهرترین هنرمندان را از قسطنطنیه فراخواند؛ لذا هنوز تاثیر هنر معماری بیزانس را در برخی از بخش های اصلی کاخ خلیفه آشکارا می بینیم. هزاران مهندس، کارگر و صنعتگر چندین سال، بدون وقفه در آن جا کار کردند. هر چند کار ساخت برخی از قسمت های مدینة الزهراء در چند سال به پایان رسید و خلیفه توانست از سال 239 هجری قمری 940 میلادی در آن جا اقامت کند، ساخت دیگر تاسیسات شهر در طول دوران عبدالرحمان ناصر و بخشی از روزگار فرمانروایی فرزندش، حکم المستنصر بالله ادامه داشت. جهانگردان و مورخانی که پس از تکمیل قصر در روزگار مستنصر و یا اندکی پس از آن، از قصر خلیفه بازدید کرده و محتویات آن را از نزدیک دیده اند، در توصیف تاسیسات و تزیینات داخلی و هزینه های آن مبالغه کرده اند.

مقری در کتاب خود، نفخ الطیب به نقل از ابن حیان، مورخ اندلسی - که به تعادل ، دقت روایات و شدت حقیقت یابی معروف و مشهور است - جزئیات و تفاصیل کافی از برخی تاسیسات مدینة الزهرا بیان می کند. ابن حیان می گوید«سنگ های مرمر سفید را از مریه، مرمرهای سرخ و سفید را از ریه، مرمرهای سرخ و سبز را از افریقیه، اسفاقس و قرطاجنه، و حوض منقش به طلا را از شام، و بنا به قول برخی از قسطنطنیه آورد. در این حوض نقوش و تصاویری به شکل انسان وجود داشت و بر ان نمی توان قیمت گذاشت. عبدالرحمن در قصر خود ایوانی بنا کرد و آن را قصر الخلافه نامید. بنای ایوان از طلا و مرمر صاف، رنگارنگ درخشان بود. دیوارهای ایوان نیز، همانند بنا از طلا و مرمر بود. کاشی های قصر به طلا و نقره آراسته بود... ایوان در هر طرف، هشت در داشت و قوس مرمر رنگارنگ و بلور صاف .... بنای الزهراء در نهایت اتقان و زیبایی بود»[۴].

آن چنان که از بقایای مدینة الزهراء به دست می آید، 1500 متر طول و 750 متر عرض داشت. آب را از قناتی ر فاصله ی هشتاد کیلومتری - که در کوه های مشرف بر شهر حفر شده بود- می آوردند. مدینة الزهراء شهری مدرج بود در سه طبقه؛ «و این شهری است بالای شهر دیگر، کف سوم بر بام شهر میانه است کف شهر میانه بر بام شهر پایین و هر یک از این سه شهر را دیواری است علی حدی[۵]»

مسجد الجامع در شهر مدینة الزهراء

عبدالرحمن در الزهراء مسجدی باشکوه عظمت بنا کرد. این مسجد پنج شبستان داشت و همه آن با سنگ های مرمر خمر مفروش بود. و آن را صومعه ای بود با چهل ذراع ارتفاع و منبری در نهایت زیبایی. ابن حیان بیان می کند وقتی بناهای مدینه الزهراء تکمیل شد، حدود چهار هزار ستون داشت که برخی از آن ها را از روم آورده بودند، و «لنگه های کوچک و بزرگ درها به پانزده هزار در می رسید و همه، در آهن گرفته با روکش مسین بودند.[۶]» مقری تاکید می کند که هزینه های ساخت این شهر بخشی بزرگ از درآمدهای دولت را در طول ربع قرن پایانی از حکومت ناصر به خود اختصاص داد و سالانه حدود سیصد هزار دینار هزینه می شد[۷]. Medina Azahara (Arabic: مدينة الزهراء‎‎

منابع[ویرایش]

  1. Ruggles, D. Fairchild (2008). Islamic Gardens and Landscapes. University of Pennsylvania Press. pp. 152–153. ISBN 0-8122-4025-1.
  2. نعنعی، عبدالمجید: کتاب دولت امویان در اندلس، پژوهشکده حوزه و دانشگاه ، قم ،1380 صفحه 341
  3. تمام مطالب در قسمت «تاریخ» از کتاب دولت امویان در اندلس برگرفته شده است.
  4. المقری، کتاب نفح الطيب من غصن الأندلس الرطيب، ناشر: دارصادر، بیروت، 1968، جلد 1، صفحه 527
  5. حمیری، عبدالمنعم، کتاب نفح الطيب من غصن الأندلس الرطيب، ناشر: مکتبة لبنان، بیروت،1984 صفحه 95
  6. کتاب نفخ الطیب جلد 1 صفحه 564
  7. همان صفحه 568

ویکی‌پدیای انگلیسی