محسن حسام مظاهری

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
محسن حسام مظاهری در سال ۱۳۹۶

محسن حسام مظاهری (متولد ۱۳۶۱ در اصفهان) نویسنده و پژوهشگر مطالعات اجتماعی دین و جنگ است. فعالیت علمی او پیرامون مناسک و آیین‌های شیعه و همچنین تحلیل جنگ ایران و عراق است. او پروژه اصلی خود را بررسی سیر تغییر و تحولات آیین‌های شیعه و فهم منطق این تغییرات می‌داند. مظاهری فارغ‌التحصیل جامعه‌شناسی دانشگاه تهران و سردبیر نشریات هابیل و فتیان است.

دیدگاه‌ها[ویرایش]

مناسک ثانویه[ویرایش]

عزاداری شیعیان از جمله آیین‌های دینداران است نه مناسک دینی؛ که گرچه تأسیس آن با امامان شیعه بوده، اما در مسیر تکمیل و حیات خود به عنصری از فرهنگ دینداری عامه تبدیل شده‌است. چنین است که در مقاطع تاریخی مختلف به تبع متغیرهای اجتماعی مختلف صورت‌های نوینی را پذیرا شده‌است؛ صورت‌هایی که حاصل ابداع شیعیان برای تکمیل و بسط دینداری خود در پاسخ به خلأها و نیازهایشان احساس کرده‌اند.

نتیجه آنکه اکنون با طیف متنوعی از آداب و آیین‌های مختلف ذیل این پدیده مواجه‌ایم که جملگی به ابتکار دینداران پدید آمده‌اند، بی‌آنکه دین در شکل آن نقش مستقیم داشته باشد.[۱]

جامعه‌شناسی آیین‌ها و مجالس عزاداری[ویرایش]

کتاب رسانه شیعه نوشته محسن حسام مظاهری نخستین اثر مستقلی است که با موضوع بررسی جامعه‌شناختی آیین‌ها و مجالس عزاداری در ایران نوشته و منتشر شده‌است. مظاهری در مراسم رونمایی از این کتاب گفت: «هدف و مقصد اصلی من در این کتاب، بررسی، تحلیل و فهم منطق تغییرات و تطورات مناسکی ـ گفتمانی مجالس و آیین‌های عزاداری شیعیان ایرانی در طول تاریخ و خصوصاً در دوران معاصر است و این که آیا می‌توان این تغییرات را تابع الگویی تجربی ـ نظری دانست یا نه؟ رویکرد اصلی و بنیانی‌ام در این راستا، بررسی این مجالس و آیین‌ها به مثابه پدیده‌ای اجتماعی است؛ پدیده‌ای در متن و بطن جامعه که تغییراتش هم متأثر از تغییرات جامعه در ادوار مختلف است.»[۱]

رسانه شیعه حاصل پژوهشی پنج‌ساله است و ۹ فصل را شامل می‌شود.انتشار کتاب رسانه شیعه، بازخوردهای مختلفی در محافل مذهبی یافت. برخی مداحان مشهور از جمله منصور ارضی، محمدرضا طاهری و سعید حدادیان در مجالس عزاداری صراحتاً به مخالفت با کتاب پرداختند و مطالب آن را مضر دانستند. این کتاب، در دومین جشنوارهٔ فارابی (آبان ۱۳۸۸) به‌عنوان رتبهٔ سوم در رشتهٔ علوم اجتماعی و ارتباطات برگزیده شد. محمد اسفندیاری در کتاب "کتاب‌شناسی تاریخی امام‌حسین (ع) (ویراست دوم)"، رسانه شیعه را جزو ۱۰۰ کتاب مهم و برتری که تاکنون در موضوع عاشورا نوشته شده‌اند، دانسته.

فربگی مناسک[ویرایش]

«رشد سخت‌افزاری تشیع»، «فربگی مناسک» و «ظهور مناسک نوپدید» از جمله مفاهیمی است که مظاهری در مقالات و کتاب‌های خود از جمله کتاب ساکن خیابان ایران پی می‌گیرد.[۲]

اصلاحات دینی[ویرایش]

مظاهری یکی از دستاوردهای مهم جمهوری اسلامی را فهم این می‌داند که «با ابزار دولت و ایجاد ساختارهای بوروکراتیک نمی‌توان اصلاحات دینی انجام داد و جامعه را دیندارتر کرد».[۳] او همچنین معتقد است انتقادات و پروژه‌های اصلاحی عزاداری‌ها به بن‌بست رسیده‌است.[۴] و تا وقتی زمینهٔ اجتماعی مولد و مقوم دینداری‌های حاشیه‌نشین به‌درستی شناسایی و تحلیل نشود، هر برخوردی در هر سطح تنها به آتش توسعهٔ این جریان‌ها دامن خواهد زد. اگر زمینه فهم شود آن‌وقت به‌درستی مشخص خواهد شد که مسئله‌های فرهنگی و اجتماعی پاسخ امنیتی ندارند. پدیده‌ای که طی چندین سال به‌تدریج شکل گرفته و قوام یافته را نمی‌شود یک‌شبه فیصله داد. حاشیه‌نشینی دینداری از جنس حاشیه‌نشینی شهری نیست که بشود شبانه با بولدوزر به خاک سفیدش حمله کرد و آن را صاف کرد.[۵]

تعایش اهل سنت و شیعیان[ویرایش]

مظاهری با طرح راهبرد «جایگزین آرمان عملیِ تعایش اهل سنت و شیعیان با شعار ایده‌آلی وحدت شیعه و سنی» و همچنین «گفتگو و تعامل لایه‌های میانی و نخبگان غیردینی» می‌گوید به نظر می‌رسد حل مسئله شیعه و سنی، امروز نیازمند صورت‌بندی تازه‌ای است؛ صورت‌بندیی با توجه به مجموعه گزاره‌های واقعی و عینی حیات شیعیان و اهل سنت اولاً در گستره ملی ثانیاً در گستره جهان اسلام و ثالثاً در گستره نظام بین‌الملل.[۶]

کتاب‌شناسی[ویرایش]

دست‌آوردها[ویرایش]

منابع[ویرایش]

  1. ۱٫۰ ۱٫۱ «کتاب «رسانهٔ شیعه» رونمایی شد». ایسنا. ۱۴ ژانویهٔ ۲۰۰۹.
  2. «چالش‌های دینداری ایرانی در «ساکن خیابان ایران»». بایگانی‌شده از روی نسخه اصلی در ۲۵ سپتامبر ۲۰۱۹. دریافت‌شده در ۲۵ سپتامبر ۲۰۱۹.
  3. «گفتگو با ایرنا پلاس». بایگانی‌شده از روی نسخه اصلی در ۲۵ سپتامبر ۲۰۱۹. دریافت‌شده در ۲۵ سپتامبر ۲۰۱۹.
  4. وند، سمانه معارف. «دکتر محسن حسام مظاهری: انتقادات و پروژه‌های اصلاحی عزاداری‌ها به بن‌بست رسیده‌است | خبرگزاری بین‌المللی شفقنا». بایگانی‌شده از روی نسخه اصلی در ۲۰ فوریه ۲۰۱۹. دریافت‌شده در ۲۵ سپتامبر ۲۰۱۹.
  5. «به نام دین، به کام قدرت | محسن حسام مظاهری | پایگاه خبری تحلیلی انصاف نیوز». ۲۵ اکتبر ۱۳۹۷. بایگانی‌شده از روی نسخه اصلی در ۲۵ سپتامبر ۲۰۱۹. دریافت‌شده در ۲۵ سپتامبر ۲۰۱۹.
  6. «گفتگو با ایرنا پلاس». بایگانی‌شده از روی نسخه اصلی در ۲۵ سپتامبر ۲۰۱۹. دریافت‌شده در ۷ اکتبر ۲۰۱۹.
  7. «دوره سوم - جشنواره بین‌المللی فارابی». farabiaward.ir. بایگانی‌شده از روی نسخه اصلی در ۲۵ سپتامبر ۲۰۱۹. دریافت‌شده در ۲۵ سپتامبر ۲۰۱۹.
  8. «پانزدهمین دوره کتاب سال دفاع مقدس برگزیدگانش را شناخت». خبرگزاری مهر | اخبار ایران و جهان | Mehr News Agency. ۲۲ نوامبر ۲۰۱۱.
  9. «برگزیدگان شانزدهمین جایزه کتاب سال دفاع مقدس معرفی شدند». snn.ir. بایگانی‌شده از روی نسخه اصلی در ۳ اکتبر ۲۰۱۹. دریافت‌شده در ۳ اکتبر ۲۰۱۹.
  10. «برگزیدگان دومین دوره کتاب سال عاشورا».
  11. «برگزیدگان "بیست و چهارمین جشنواره کتاب سال دانشجویی" معرفی شدند/ حضور چهار دانشجوی علوم پزشکی در میان برگزیدگان». معاونت فرهنگی و دانشجویی وزارت بهداشت. ۱۳ نوامبر ۲۰۱۷. بایگانی‌شده از روی نسخه اصلی در ۱۶ مارس ۲۰۱۹. دریافت‌شده در ۶ اکتبر ۲۰۱۹.

پیوند به بیرون[ویرایش]

آثار محسن حسام مظاهری در نورمگز