قم

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به ناوبری پرش به جستجو
فارسیEnglish
قم
QomUniv.Panoorama.jpg
Aerial photographs of Qom, 29 March 2018 (13970109000106636579121884042019 53483).jpg
Aerial photographs of Qom, 29 March 2018 (13970109000106636579121804916679 12646).jpg
011-Zanbilabad نمایی از خیابان صدوق قم.jpg
Bonyad نمایی از منطقه بنیاد در قم.jpg
Santuario de Fátima bint Musa, Qom, Irán, 2016-09-19, DD 15.jpg
عکس‌ها راست به چپ:
سراسرنمای شهر و دانشگاه قم
یک نمای هوایی از شهر قم - نمایی هوایی از فضای سبز در شهر قم
نمایی از خیابان صدوق قم - نمایی از منطقهٔ بنیاد
حرم فاطمه معصومه
کشور ایران
استانقم
شهرستانقم
بخشمرکزی
نام(های) دیگرکن، کوآما، هکاتوم پیل، آرتاریت، استانبر بوفارت کواد، اشان ایرانوئارث کواد، ممجان
سال شهرشدنحدود سال ۶۰ هجری قمری
مردم
جمعیت۱٬۲۰۱٬۱۵۸ (سرشماری ۱۳۹۵)[۱]
تراکم جمعیت۷٬۲۵۷ نفر بر کیلومتر مربع
جغرافیای طبیعی
مساحتحدود ۲۸۵ کیلومتر مربع
ارتفاع۹۳۶ متر
آب‌وهوا
میانگین دمای سالانه۱۸٬۱۷ درجه سلسیوس
میانگین بارش سالانه۱۲۵ تا ۲۱۵ میلی‌متر
روزهای یخبندان سالانه۴۳ روز[۲]
اطلاعات شهری
شهردارمرتضی سقاییان‌نژاد
ره‌آوردقنبید (کلم محلی که درقم کاشته می‌شود.)، سوهان
پیش‌شمارهٔ تلفن۰۲۵
وبگاهشهرداری قم
شناسهٔ ملی خودرو ایران۱۶

قُمْ دربارهٔ این پرونده تلفظ (پارسی میانه: کُنب [۳]) از کلان‌شهرهای ایران است که در ۱۴۰ کیلومتری جنوب تهران پایتخت ایران واقع شده‌است. این شهر در کنار رودخانهٔ قمرود و در دشت قم قرار دارد. شهر قم مرکز استان قم و نیز مرکز شهرستان قم می‌باشد.[۴]

این شهر در گذشته قم به دلیل قرار گرفتن در مسیر راه ابریشم دارای اهمیت ارتباطی بوده‌است.[۵]

طبق سرشماری سال ۱۳۹۵ مرکز آمار ایران شهر قم تعداد ۱٬۲۰۱٬۱۵۸ نفر جمعیت دارد که بیشتر این جمعیت مهاجرانی از شهری‌های دیگر ایران مثل زنجان، اراک و تبریز است. با این جمعیت قم در رتبهٔ هفتمین شهر پرجمعیت ایران قرار می‌گیرد.[۶] رشد جمعیت قم ۱٬۲ درصد است که جزء بالاترین نرخ رشد جمعیت در ایران است. بیشتر ساکنان شهر مسلمان و شیعهٔ دوازده امامی هستند و تعدادی از اقلیت‌های دینی زرتشتی و مسیحی در شهر ساکن هستند.[۱] استان قم از نظر وسعت پس از استان البرز کوچک‌ترین استان ایران است. استان قم ۵ شهر دارد.شهرهای قم، قنوات، جعفریه، کهک، دستجرد و سلفچگان از شهرهای استان به‌شمار می‌روند. از معروف‌ترین روستاهای استان قم نیز می‌توان به فردو، وشنوه، خاوه ،کرمجگان و روستای توریستی میم اشاره کرد.

به شهر قم لقب‌های فراوانی نسبت داده می‌شود اما لقب رسمی و مورد استفاده در رسانه‌ها و همین‌طور شهرداری قم «پایتخت مذهبی ایران و قطب فرهنگی» است. از قم با عناوینی چون: حرم اهل بیت، شهر علم، قنبید (کلم محلی که در قم کشت می‌شود) المومنین، استراحتگاه مؤمنین، دارالموحدین و شهر کریمهٔ اهل بیت یاد می‌کنند.[۷][۸]

قم به عنوان پایتخت فرهنگیایران و جهان،[۹][۱۰] پایتخت مذهبی ایران،[۱۱] پایتخت فرهنگی جهان شیعه[۱۲] و پایتخت دوم ادبیات کودک و نوجوان ایران،[۱۳] قطب تولید معارف دینی در ایران،[۱۴][۱۵] قطب تولید علوم اسلامی،[۱۶][۱۷][۱۸] یکی از قطب‌های تولید مسائل دینی در ایران،[۱۹] یکی از قطب‌های انتشار کتاب پس از ایران[۲۰][۲۱] و بزرگ‌ترین قطب انتشار کتاب‌های دینی در خاورمیانه[۲۱] نیز شناخته می‌شود. قم یکی از مهاجرپذیرترین شهرهای ایران است تعداد زیادی از اتباع افغانستانی و پاکستانی و عرب در قم مهاجر هستند.

سید علی خامنه‌ای، رهبر ایران این شهر را «مادر نظام جمهوری اسلامی» نامیده‌است.[۲۲][۲۳] حسن روحانی، رئیس‌جمهور ایران نیز قم را «یکی از مراکز نشر آثار و معارف اسلام و شیعه در جهان» خوانده‌است.[۲۴]

این شهر مدفن فاطمه معصومه دختر موسی بن جعفر، پیشوای هفتم شیعه و به‌طور سنتی محل اقامت بسیاری از روحانیون بلندپایهٔ شیعه بوده[۲۵] و بزرگ‌ترین حوزه علمیه ایران و مرکز مدیریت حوزه‌های علمیه‌ی ایران در این شهر قرار دارد. دبیرخانهٔ حوزه علمیه ایران نیز در این شهر واقع‌است.[۲۶][۲۷] اهمیت زیارتی این شهر در درجهٔ نخست مربوط به مرقد فاطمه معصومه بوده و سپس به دلیل وجود مزارهای متعدد علویان و نوادگان امامان و همین‌طور مسجد جمکران است. این شهر پس از مشهد دومین شهر زیارتی ایران است. جداشدن عتبات عالیات از ایران و پیوستن آن به امپراتوری عثمانی از یک سو و دور بودن مشهد از نواحی مرکزی ایران باعث شده که قم از دوره صفویه به بعد پذیرای زائران بیشتری باشد.[۲۸]

قیام‌ها و شورش‌های پیاپی مردم قم باعث شده تا این شهر در طول تاریخ بارها توسط حاکمان و فرمانروایان ویران شده و از نو آباد شود.[۲۹]

محتویات

نام[ویرایش]

قبرستان نو قم
قبرستان نو قم

قم در ابتدا محل سکونت اقوامی از زرتشتیان بوده که ممجان (memjan) نامیده می‌شده‌است.[۳۰]

در کتاب تاریخ قم، تألیف «حسن بن محمد بن حسن قمی» در بیان علت نام‌گذاری شهر چنین آمده‌است:

«شهر قم را، بدین علت قم نامیدند که محل جمع شدن آب‌ها و آب انار بوده‌است و آب در آن جا جمع می‌شده و آن را هیچ منفذ و رهگذری نبوده، در اطراف آن جا علف و گیاهان و نباتات فراوان می‌روییده‌است و در عرب، جمع شدن آب را قم گویند؛ که بعضی آن را با قمقمه (معرب کمکم) هم‌معنی دانسته‌اند و گلاب پاش را نیز نوعی از قمقمه وصف کرده‌اند و جمع آن را قماقم نامیده‌اند؛ با این تفاوت که وقتی در آن نواحی علف زار و سبزه زار زیاد می‌شد، چوپانان برای چرانیدن گوسفندان خود، برگرد علف زارها خیمه می‌زدند و خانه‌هایی را بنا می‌کردند و خانه‌های ایشان را در فارسی، کومه نامیدند و به مرور زمان کومه تبدیل به کم شد؛ پس آن را معرب گردانیده و قم نامیدند. ریشه نام این شهر به «کومه» به معنای اتاقک‌های کلبه‌مانندی که چوپانان برای استراحت می‌ساختند، بازمی‌گردد. با الهام از واژه «کومه» این شهر به نام «کم» (kom) خوانده شد».[۳۱][۳۲]

قُم تلفظی از نام کم‌است که اعراب آن را به صورت امروزی درآوردند.[۳۱]

جغرافیا[ویرایش]

موقعیت[ویرایش]

قم در مرکز ایران قرار گرفته و مرکز استان قم است.[۳۳]

زمین‌شناسی[ویرایش]

قم
نمودار آب و هوا (راهنما)
ژفمآمژژآساُند
 
 
۸
 
۱۲
۳−
 
 
۱۵
 
۱۱
۲−
 
 
۴
 
۱۵
۱
 
 
۱۵
 
۲۵
۹
 
 
۲۴
 
۳۱
۱۵
 
 
۰
 
۳۹
۲۱
 
 
۰
 
۴۲
۲۵
 
 
۰
 
۴۲
۲۵
 
 
۰
 
۳۵
۱۷
 
 
۰
 
۱۷
۵
 
 
۵۰
 
۱۷
۶
 
 
۱۵
 
۱۱
۱−
میانگین بالاترین و پایین ترین دما به مقیاس سانتیگراد
بارندگی به مقیاس میلی‌متر

از نظر زمین‌شناسی ناحیه‌ای که امروزه شهر قم در آن قرار دارد متعلق به دو دورهٔ ترشیاری و کواترنر است.[۳۴] زمین‌های جنوب شهر قم از گذشته تا به امروز محل فعالیت‌های کشاورزی بوده‌اند. این شهر در کنار رودخانهٔ قمرود و دشت قم قرار دارد. دشت قم مهم‌ترین دشت استان قم بوده و محل استقرار شهر قم و قطب کشاورزی و صنعتی استان محسوب می‌گردد. خاک شهر قم از نوع ماسه ای است که بیشتر حاصل رسوبات قمرود است.[۳۵][۳۶]

آب و هوا[ویرایش]

قم آب و هوای گرم و نیمه خشک دارد. میانگین دما در این نوع آب و هوا ۱۴ تا ۱۹ درجه سلسیوس است. قم به‌طور میانگین ۹۳۶ متر از سطح دریا ارتفاع دارد، با شیب ملایمی از طرف جنوب به طرف شمال شهر. میانگین دمای جنوب شهر قم ۵ درجه سلسیوس از مناطق شمالی شهر خنک تر است.[۳۷] تابستان‌های قم بسیار گرم و زمستان‌های قم بسیار سرد و خشک است. از نظر دمایی بهترین زمان برای سفر به این شهر کویری ماه‌های فروردین، اردیبهشت، شهریور و مهر است. میانگین بارش سالانه در این نوع آب و هوا ۱۲۵ تا ۲۱۵ ملیلی متر است. میانگین بارش سالیانه شهر قم نیز ۱۵۰ میلی‌متر است، که مهم‌ترین علل این کمبود بارش در موارد زیر خلاصه شده:

۱. حاکمیت توده هوای پرفشار جنب حاره در قم و دیگر استان‌های کشور و جلوگیری از وزش بادهای مرطوب غربی.
۲. دوری از دریاها و منابع رطوبت.
۳. وجود رشته کوه‌های زاگرس به عنوان مانعی برای رسیدن بادهای مرطوب غربی به قم.
۴. پایین بودن میانگین ارتفاع شهر قم.[۳۷]

خشکسالیهای پیاپی، عمده ویژگی آب و هوای شهر قم و استان قم در سال‌های گذشته بوده‌است.[۲۹]

تأمین آب از لرستان[ویرایش]

پس از اجرای طرح انتقال آب از الیگودرز در شرق استان لرستان به قم که رسانه‌های ایران از آن با عنوان کلی و مبهم «طرح انتقال آب از سرشاخه‌های دز به قم» نام می‌برند، شهرستان الیگودرز اکنون تأمین‌کننده اصلی آب مصرفی (شرب، صنعتی، کشاورزی) شهرهای خوانسار، گلپایگان، خمین، محلات، نیم ور، سلفچگان و قم می‌باشد.[۳۸][۳۹][۴۰] به گفته فتاح وزیر وقت نیرو این آب یکی از بهترین آب‌های دنیا است.[۴۱]
در مجموع ظرفیت انتقال و جمع‌آوری آب در این طرح ۲۳ متر مکعب بر ثانیه‌است در حالی که بیشترین میزان آبی که از سد کرج به تهران می‌آید ۱۱ متر مکعب بر ثانیه بوده و ظرفیت سامانه یادشده بیش از دو برابر آب انتقالی از سد کرج به تهران است. این سامانه سالیانه ۱۸۳ میلیون متر مکعب آب به پشت سد کوچری منتقل می‌کند. ظرفیت نهایی انتقال آب در این پروژه ۵۰۰۰ لیتر در ثانیه‌است.[۴۲][۴۳] مقدار انتقال آب برای افق سال ۱۴۱۰ به ۲۴۰ میلیون مترمکعب می‌رسد که مطالعات آن در حال انجام است.[۴۲][۴۴]

اعتراض‌ها و خسارت‌ها

انتقال آب از شرق استان لرستان و شهرستان الیگودرز به شهرهای خوانسار، گلپایگان، خمین، محلات، نیم ور، سلفچگان و قم باعث پایین رفتن شدید سطح سفره‌های آب زیرزمینی و در نهایت خشک شدن چاه‌های آب این منطقه شده‌است. بیش از ۶۰ حلقه چاه خشک شده و ۱۷۱ حلقه از چاه‌های منطقه نیز در آستانه خشکیدن قرار دارند، اما تاکنون حقابه یی برای این روستاها در نظر گرفته نشده‌است.[۴۵] این طرح درحالی برای استان‌های دیگر هدف‌گذاری شده‌است که ۸۹۲ روستای لرستان مشکل آب آشامیدنی دارند و ۶۸ هزار جمعیت روستایی این استان به وسیله تانکر آب‌رسانی می‌شوند.[۴۶][۴۷][۴۸] از سوی دیگر نام‌گذاری این طرح به عنوان مبهم «طرح انتقال آب از سرشاخه‌های دز به قم» و همچنین نام‌گذاری پروژه ساخت و اجرای این طرح با نام پروژه قمرود باعث واکنش‌هایی در میان مردم استان لرستان شد تا جایی که حجت‌الله رحمانی نماینده شهرستان الیگودرز هم نسبت به نام‌گذاری این طرح اعتراض کرد و آن را مجعول خواند. خشک شدن چاه‌ها و چشمه‌های شهرستان الیگودرز علاوه بر خسارات بسیاری که به بخش کشاورزی وارد کرده‌است باعث از بین رفتن مجتمع‌های پرورش ماهی در این شهرستان شده‌است. پرویز فتاح، وزیر نیروی پیشین دولت نهم مدعی شد که وی مدافع حقوق مردم الیگودرز است.[۴۹]
این پروژه تنها پروژه ایران است که کلنگ آن برای آنکه باعث مطالبه‌ای از سوی مردم لرستان نشود به جای مبدأ در مقصد طرح به زمین زده شده‌است.[۴۷]

Weather-rain-thunderstorm.svgآب و هوای قمNuvola apps kweather.svg

ژانویه فوریه مارس آوریل مـــــه ژوئـن ژوئیـه اوت سپتامبر اکتبـر نوامبر دسامبر سـال

گرم‌ترین
۲۶ ۲۴ ۳۲ ۳۷ ۴۰ ۴۴ ۴۶ ۴۷ ۴۲ ۳۶ ۲۹ ۲۳ ۴۷

میانگین گرم‌ترین‌ها
۹ ۱۲ ۱۸ ۲۶ ۳۱ ۳۷ ۴۰ ۳۹ ۳۵ ۲۷ ۱۹ ۱۲ ۲۵٫۵

میانگین سردترین‌ها
۰ ۵ ۱۰ ۱۵ ۲۰ ۲۳ ۲۲ ۱۶ ۱۳ ۵ ۰ ۱۰٫۵

سردترین
-۱۹ ۱ ۵ ۱۳ ۱۸ ۱۵ ۱۰ ۵ -۱۹

بارش
mm
۱۷ ۲۲ ۲۷ ۱۲ ۱۱ ۲ ۰ ۰ ۱ ۱۰ ۱۱ ۲۲ ۱۳۵


منبع: سالنامه آماری استان قم. فصل اول. سرزمین و آب و هوا[۵۰] ژانویه ۲۰۱۰
رودخانهٔ قمرود از مرکز شهر قم می‌گذرد.

مخاطرات طبیعی[ویرایش]

در قم خطر وقوع سیل، زلزله، خشک سالی، طوفان شن، یخبندان و سرمازدگی وجود دارد.[۵۱]

سیل به علت عبور رودخانه قمرود از مرکز شهر، زلزله به علت وجود گسل در جنوب شهر قم، خشک سالی به علت آب و هوای کویری و سرمازدگی به علت وقوع یخبندان‌های شدید و طولانی در فصل زمستان.[۵۱]

مسائل زیست‌محیطی[ویرایش]

قم تنها کلان‌شهر ایران است که با مشکل آلودگی هوا روبرو نیست.[۵۲][۵۳] گسترش بیابان‌ها و ریزگردهای حاصل از آن در شرق شهر، آلودگی ناشی از تخلیه نخاله‌های ساختمانی و آلودگی صوتی از مسائل زیست‌محیطی شهر قم هستند.[نیازمند منبع]

جمعیت[ویرایش]

جمعیت این شهر بر اساس سرشماری سال ۱۳۹۰، برابر با ۱٬۰۷۴٬۰۳۶ نفر بوده‌است که ۵۴۵٬۷۰۴ نفر آن‌ها مرد و ۵۲۸٬۳۳۲ نفر آن‌ها زن بوده‌اند. این جمعیت در ۲۹۹٬۷۵۲ خانوار زندگی می‌کنند.[۵۴] ۹۹٫۷۶ درصد جمعیت شهر مسلمان و شیعه دوازده امامی هستند و مابقی را پیروان دیگر ادیان الهی تشکیل می‌دهند.[۲۹] اقلیت‌های دینی کلیمی، و مسلمانان اهل تسنن در قم زندگی نمی‌کنند. تنها اقلیت‌های دینی ساکن قم زرتشتیان (۴۴ نفر) و مسیحیان (۵۹۴ نفر) هستند.[۱]

تراکم جمعیت در قم، ۷٬۲۵۷ نفر بر کیلومترمربع است که از این نظر، بعد از تهران، رشت، و کرج، در رتبه چهارم ایران قرار دارد. علت این تراکم بالا، مهاجرت‌پذیری قم و کمی وسعت آن است. برای از بین بردن این تمرکز، ساخت شهرک‌ها و شهرهایی در اطراف قم همچون، سلفچگان، پردیسان، شهر فرودگاهی و شهرک بزرگ سلامت خاتم در دستور کار قرار گرفته‌است.

مهاجرپذیری[ویرایش]

قم یکی از مهم‌ترین مقاصد مهاجرت در ایران است. بیشتر مهاجران را طلبه‌های حوزه‌های علمیه و مراکز علمی و دانشگاهی، اتباع کشورهای همسایهٔ ایران مثل عراق، سوریه، لبنان، افغانستان و کارگران شاغل تشکیل می‌دهند که بسیاری از آنان به همراه خانواده‌های خود به قم مهاجرت می‌کنند.[۱][۵۵]

تصویر سراسرنما از جنوب غرب قم (یوستان علوی)

پیشینه[ویرایش]

پیش از اسلام[ویرایش]

یک نقاشی قدیمی از قم در سال ۱۷۲۳ میلادی
قم در دوران قاجار
روح‌الله خمینی در حال سخنرانی در مسجد اعظم قم در اعتراض به لایحهٔ کاپیتولاسیون

طبق عقیده باستان‌شناسانی مانند رومن گیرشمن قم، از نخستین مکان‌های روی زمین است که برای نخستین بار میزبان تجمعاتی از انسان‌های نخستین بوده‌است. در این صورت قدمت شهر قم و حومهٔ آن به زمان پیدایش تمدن در حدود ۱۰هزار سال قبل می‌رسد. در سال‌های بعد از انقلاب ۱۹۷۹ ایران انجام کاوش‌های باستان‌شناسی در منطقه قمرود قم نیز درستی این گفته را تأیید می‌کند. آثار این کاوش‌ها هم‌اکنون در موزه ملی ایران قابل رویت است.[۲۹]

در حفاری‌های جدید در تپه قلی درویش در نزدیکی مسجد جمکران آثاری از کوره‌های عصر آهن با قدمت حدود سه هزار سال بدست آمده‌است که مشخص می‌کند این شهر در گذشته در شرق محل فعلی بوده و در اثر تغییر مسیر قمرود به سمت غرب کشیده شده‌است.

بسیاری از مورخان قم را شهری می‌دانند ساخته خمانی دختر بهمن، و شاید نام کنونی قم و پیشینش کمیدان و کم که به این شهر اطلاق می‌شده و می‌شود نیز از همین ریشه بوده‌باشد.

هسته اولیه قم امروزی، محلهٔ «لب چال» است. این محل در روزگار باستان‌دهی با ساکنان زرتشتی بوده که «ممجان» (MEMJAN) نامیده می‌شده‌است.

در اسنادی آمده که زمانی پیش از ساسانیان این شهر دچار تخریب و ویرانی می‌شود و قباد ساسانی زمانی که از جنگ با هیاطله برمی گردد دستور می‌دهد دوباره شهر را آباد کنند، لذا در تاریخ آن دوران این شهر را به نام ویران آبادان کرد کواد (قباد) یعنی شهر ویرانی که قباد آن را آباد کرد، می‌شناسند. در زمان خسرو پرویز هم قم شهری آباد بوده و زعفران قمی شهرت داشته‌است.

در کتاب «خسروگواتان و ریذگ» از کتاب‌های دورهٔ ساسانیان که به تازگی به فارسی برگردانده شده، زعفران قم، وصف شده‌است.[۳۰] یعقوبی نویسنده مشهور قرن هشتم هجری قمری، قم را شهری متعلق به دوران ساسانیان دانسته‌است.[۳۰]

از وضعیت قم در دوران مادها، ایلامی‌ها و اشکانیان اطلاعات دقیقی در دست نیست اما گفته‌شده در دوران هخامنشیان شهری آباد بوده که با حملهٔ اسکندر مقدونی دچار ویرانی شده‌است.

پس از حملهٔ اعراب[ویرایش]

پس از حمله اعراب، در زمان خلیفه عمر بن خطاب، ابوموسی اشعری در سال ۶۲۴ سپاهی را راهی فتح قم کرد و پس از آن قم مقصد مهاجران عرب از عراق و سپس علویان و شیعیان شد. این شهر از دورهٔ اموی و عباسی به تدریج به پایتخت مذهبی شیعیان تبدیل شد. پس از وفات فاطمه معصومه خواهر علی بن موسی و دفن او در قم، این نقش شهر به تدریج گسترش یافت.[۳۰][۵۶]

مردم قم در دوران امویان و عباسیان و در زمان‌های حکومت هارون الرشید، مأمون، معتصم، معتمد عباسی و حاکمان دیگر چندین بار ضد حکومت‌های وقت شورش کرده و از پرداخت مالیات سرباززدند که در بیشتر موارد سرکوب شده و قم متحمل خسارات زیادی شده‌است. در زمان حکومت‌های آل بویه و سلجوقیان قم روبه توسعه و پیشرفت نهاد و دوباره با حملهٔ مغولان متحمل خسارت شد که در نهایت با قدرت یافتن صفویان در ایران و رسمی شدن مذهب شیعه شهر به تدریج توسعه یافت. حملهٔ افغان‌ها به ایران در پایان دورهٔ صفویه باعث شد که این شهر صحنهٔ نبرد میان مردم و مهاجمان شده و مورد تاخت و تاز قرار گیرد.[۵۶] در دوران‌های افشاریه و زندیه نیز به دلیل بی‌توجهی حکومت‌ها از توسعه بازماند.

پادشاهان قاجاریه توجه بیش‌تری به قم نشان دادند. در زمان فتحعلی‌شاه قاجار شهر قم و مرقد فاطمه معصومه بازسازی شدند. در جنگ جهانی اول، دامنهٔ جنگ به حدی گسترش یافت که حتی قم را هم دربرگرفت و نیروهای روسیه و انگلیس به بهانه‌های مختلف آن را اشغال کردند. در پاییز سال ۱۲۹۴ خورشیدی، نیروهای روسیه با هدف تصرف تهران وارد کرج شدند. به این ترتیب پایتخت مورد تهدید جدی واقع شد. نزدیک شدن نیروهای روسیه به تهران سبب مهاجرت بسیاری از طبقات مختلف مردم به قم گردید.[۳۰] در دوران پهلوی، قم مرکز مبارزه علیه سیاست‌های حکومت پهلوی بود. اولین جرقه انقلاب ۱۹۷۹ ایران در بهمن سال ۱۳۴۱ خورشیدی در قم زده شد. روح‌الله خمینی که در نقش رهبر این انقلاب بود در قم به مخالفت با تصویب‌نامه انجمن‌های ایالتی ولایتی و همین‌طور اصول شش‌گانه انقلاب شاه و ملت و لایحه کاپیتولاسیون پرداخت.[۲۹]

مردم[ویرایش]

زبان و لهجهٔ قمی[ویرایش]

زبان عموم مردم قم فارسی است که با لهجهٔ قمی بیان می‌شود. به جز فارسی زبان‌های عربی توسط مهاجران عرب، پشتو توسط مهاجران افغان و ترکی آذربایجانی توسط مهاجران آذربایجانی، و مازندرانی، تالشی، گیلکی توسط مهاجران شمال کشور و اردو و هندی توسط مهاجران هندی در قم تکلم می‌شود.

اقوام و نژادها[ویرایش]

طی پژوهشی که شرکت پژوهشگران خبرهٔ پارس به سفارش شورای فرهنگ عمومی در سال ۸۹ انجام داد و براساس یک بررسی میدانی و یک جامعه آماری از میان ساکنان ۲۸۸ شهر و حدود ۱۴۰۰ روستای سراسر کشور، درصد اقوامی که در این نظر سنجی نمونه‌گیری شد در قم به قرار زیر بود:[۵۷]

اقوام کلانشهر قم
قومیت درصد
فارس
  
۶۹٫۳٪
ترک
  
۲۰٫۶٪
شمالی
  
۳٫۲٪
کرد
  
۱٫۸٪
لر
  
۰٫۵٪
عرب
  
۲٫۸٪
بلوچ
  
۰٫۵٪
سایر
  
۱٫۴٪

فرهنگ[ویرایش]

آداب و رسوم[ویرایش]

مراسم عزاداری روز عاشورا در میدان سعیدی قم
مراسم عزاداری روز تاسوعا در میدان آستانه قم
صنایع دستی قم

در قم آیین‌های متعددی در طول سال برگزار می‌شود. مردم قم در نیمه شعبان و تاسوعا و عاشورا مراسم‌های شادی و عزاداری برگزار می‌کنند.

مردم شهر هر سال با تجمع در خیابان امامزاده ابراهیم و حرکت به سمت مرقد فاطمه معصومه سال‌روز ورود فاطمه معصومه به قم را گرامی می‌دارند. آن‌ها شخصی را به عنوان موسی ابن خزرج شبیه‌سازی می‌کنند و شتر به دست او می‌دهند. آن شخص فاطمه معصومه را به منزل شخصی خود هدایت کرده و در پایان مراسم ضریح فاطمه معصومه توسط مردم گلباران می‌شود.[۵۸]

در مراسم روز عید قربان مردم پشت گوسفندان قربانی را با حنا رنگ می‌کنند، دستمال سرخ گرد گردن حیوان می‌بندند، به چشمان او سرمه می‌کشند و قند و نبات در دهان او می‌گذارند و سپس او را ذبح می‌کنند.[نیازمند منبع]

از دیگر مراسم‌های مذهبی جشن روز نیمهٔ شعبان در خیابان چهارمردان شهر قم است. عدهٔ زیادی نیز در این روز برای شرکت در مجلس جشن و شادی به مسجد جمکران یا مرقد فاطمه معصومه می‌روند. جوانان و کودکان قمی کوچه‌ها و معابر فرعی شهر را آذین‌بندی می‌کنند.

یکی از آداب مردم قم برگزاری مراسم طلب باران است. در این مراسم مردم در امامزاده‌ها و مساجد شهر جمع می‌شوند و با خواندن نماز باران از خداوند طلب باران می‌کنند. نقل است که در زمان جنگ جهانی دوم خشک سالی شدیدی در قم روی داد و مردم نماز باران را به امامت محمدتقی خوانساری که از مراجع تقلید آن‌زمان بودند خواندند که اندکی پس از مراسم بر این شهر باران بارید.[نیازمند منبع]

در روزهای تاسوعا، عاشورا، اربعین و ۲۸ ماه صفر هیئت‌های مذهبی شهر قم از نقاط مختلف شهر به طرف مرقد فاطمه معصومه حرکت می‌کنند. در روز عاشورا عزاداران علاوه بر برگزاری سنت های عزاداری مطابق روزهای عزا مردم قم، آلات عزاداری به نام طوغ از محلات قدیمی در انتهای دستجات عزاداری خود به سمت حرم حمل می کنند و در مقابل ایوان آیینه حرم گرد طوغ شور( بر سر) می زنند. طوغ های سنتی و قدیمی قم در شش محله قدیمی چهل اختران، چهارمردان، سلطان محمد شریف، عشقعلی، میدان میر و آقا سید حسن نگهداری و در روز عاشورا در دستجات عزاداری این محلات حمل می شود. مرسوم است کسانی که به نقاط دیگر ایران مهاجرت کرده‌اند در این روزها به شهر خود بر می‌گردند و در مساجد شهر خود به عزاداری می‌پردازند.[نیازمند منبع] مراسم‌های «شب برات»، «شب چله»، «سردرختی»، «دستمال انداختن»، «دیگ جوش» و «کاکولک» از دیگر مراسم‌های سنتی مردم قم هستند.

خوراک[ویرایش]

خوراک مردم قم تفاوتی با آنچه که عموم ایرانیان می‌خورند ندارد خوراک مردم قم رابطهٔ نزدیکی با آنچه که از طبیعت به دست آمده دارد. معروف‌ترین خوراک سنتی در قم آبگوشت قُنَبید است. آبگوشتی که با کلم محلی قم پخت می‌شود.[۵۹] گیاه قُنَبید مزه‌ای شبیه به مزه تربچه و ظاهری شبیه به ظاهر کلم دارد. آبگوشت بزباش (سبزی)، دم پختی، کال جوش، حلوا کنجدی، حلوا شادونه، حلوا ارده، کسمه، کلوچه و سوهان دیگر مواد خوراکی بومی مردم هستند.

پوشاک[ویرایش]

اکثراً زنان شهر برای پوشش از لباس چادر استفاده می‌کنند. آن‌ها از سرپوش‌هایی نظیر پوشیه، نقاب، چارقد و عبابی هم استفاده می‌کنند. تن‌پوش آنان در گذشته شامل پیراهن دورچین (پاچین)، پیراهن راسته، شلوار قردار، شلیته، جلیقه، آرخالق و تمون بود که از پارچه‌های ساده و گاه گلدار برای تهیه آن‌ها استفاده می‌شد. پاپوش زنان را گیوه و چاقچور تشکیل می‌داد.

مردان شهر در گذشته کلاه‌هایی به اسامی بافتنی، نخی، پوستی، نمدی، پهلوی و شاپو بر سر می‌گذاشتند. تن‌پوش مردان قمی هم شامل پیراهن یقه شیخی، جلیقه، کت و قبا بوده‌است که به همراه شلوارهای ساده و گشاد از جنس کرباس به تن می‌کردند. پاپوش آن‌ها گیوه و نعلین بود. امروزه اما اکثر مردان قمی از لباس ساده پیراهن و شلوار پارچه‌ای یا تی شرت و شلوار کتان استفاده می‌کنند.

در شهرسازی، به ویژه ساخت مکان‌های عمومی و مراکز تحقیقاتی سعی می‌شود چهرهٔ اسلامی و مذهبی شهر حفظ شود.

معماری و شهرسازی[ویرایش]

معماری محلات و خانه‌ها در قم بر اساس استقلال، حرمت حریم خانواده‌ها و اهمیت خلوت‌گزینی شکل گرفته‌است. مرزهای پردوام محلات و خانه‌ها، کم عرض و بن‌بست بودن کوچه‌ها و محلات، بام‌های گنبدی و تخت، نشانگر نوعی از استقلال در واحدهای مسکونی شهر است. در تجزیه و تحلیل مسکن در بافت تاریخی شهر قم، گوناگونی فضاها، درجات مختلف پوشیدگی و شیوه‌های ترکیب مرتبط با زندگی اجتماعی قابل مشاهده است. معماری قم، شکل خاصی از معماری مناطق کویری است.

هنرهای سنتی[ویرایش]

همچون سایر نواحی ایران انواع هنرهای سنتی با توجه به اقلیم خاص، در قم رایج بوده و هست. کاشی تراشی، و آجر تراشی تا حدودی در نیم قرن اخیر در قم رو به افول گذاشته‌اند.

قالی بافی: قالی و فرش قم دارای محبوبیت جهانی است. فرش‌های قم با طرح‌های سنتی و ابتکاری خاص قم، اغلب از جنس ابریشم در ابعاد کوچک - که برگرفته از ویژگی خاص قم به عنوان شهری زیارتی است - بافته شده و از آنجا که هر دار قالی توسط یک نفر قالی‌باف اداره می‌شود، دارای بافتی یک دست و یک نواخت است. شهر قم دارای کارگاه‌های مجهز برای انجام عملیات تکمیلی قالی نیز هست و هنوز هم از سراسر ایران برای پردازش قالی به قم مراجعه می‌شود.

منبت کاری: منبت کاری هنری است مشتمل بر حکاکی و کنده‌کاری بر روی چوب. بیش از ۲۰۰۰ کارگاه منبت کاری در قم فعال هستند. قم با داشتن هنرمندان و صنعت‌گران مطرح در زمینه منبت کاری، اصلی‌ترین و بزرگ‌ترین قطب این هنر در ایران است. منبت کاران این شهر محصولات خود را در شهرهای مختلف خاورمیانه و سایر نقاط جهان عرضه می‌کنند. هنر منبت کاری شاید پرقدمت‌ترین هنر در قم باشد. قدیمی‌ترین اثر منبت کاری ثبت شده در قم، مربوط به هفت هزار سال پیش است. این هنر در دو نوع ریز و درشت بر روی چوب و عاج و استخوان انجام می‌شود و شامل مجسمه‌سازی نیمرخ و تمام‌رخ، گلبرگ‌های اسلیمی، ختنی و… است.[نیازمند منبع]

پالان‌دوزی، کلاه مالی، غوزه‌گیری، خراطی، خرمهره سازی، شعربافی، سفیدگری، مسگری، پویندگی، حجاری، گیوه دوزی، ارده‌گیری از دیگر هنرهای رایج در قم هستند. الگو:شعر و ادبیات قم [[استاد سیدعلی اصغر موسوی، شاعر، نویسنده، پژوهشگرادبیات دینی ونظریه پردازمکتب شعردینی درایران، ازجمله ادبای قم است که با سابقه ۳۵ساله در شعر و ادبیات از جمله شاعران و صاحب‌نظران ادبیات دینی به شمار می آید. استاد موسوی دارای تألیفاتی چند و مقالات و برنامه های تلویزیونی و رادیویی بسیار در زمینه کارشناسی ادبی و شعر خوانی دینی است.

ره‌آورد[ویرایش]

قالی ابریشمی قم[ویرایش]

برخی از مردم به شغل قالی بافتن مشغول هستند. قالی[۹][۱۰][۶۰] سابقهٔ قالی‌بافی در قم با شیوهٔ فعلی به اواخر دهه چهارم قرن میلادی یعنی حدود چندین سال قبل می‌رسد؛ یعنی زمانی که تجار کاشان دارهای قالی را به قم برده و کار را در مقیاسی محدود شروع کردند و با گذشت ۲ سال تولید قالی قم با ابعادی تجاری آغاز شد.[۶۱]

نقشه‌های قالی‌های قدیمی را طرح‌های مشهور به لچک و ترنج شاه عباسی، محرمات، محرابی و شکارگاه تشکیل می‌دادند. این طرح‌ها که با اقتباس از نقشه‌های کاشان و اصفهان تهیه شده بود به‌سرعت با تغییراتی که طراحان قم در آن دادند دچار تحول شد و سبک جدیدی در صنعت قالی‌بافی ایران پدیدآورد. این سبک با ویژگی‌هایی نظیر هماهنگی نقوش به «سبک فرش قم» مشهور شد.[۶۱]فرش قم از نوع معمولی است.

سوهان[ویرایش]

سوهان قم

مشهورترین ره‌آورد قم سوهان است.

حدود یک سده پیش نوعی حلوا و شیرینی خانگی در قم پخته می‌شد و به «حلوای قمی» مشهور بود؛ و خیلی محدود و به ندرت توسط مغازه‌های عطاری عرضه می‌شد. معروف است که به هنگام حضور مظفرالدین شاه در قم از وی توسط حلوای قمی پذیرایی شد و او بعد از خوردن حلوای قمی گفت: «این حلوا مثل سوهان غذای مرا بریده و هضم کرده‌است». آنگاه مقدار زیادی از این حلوا را باخود به عنوان راه آورد برد. از آن پس عنوان سوهان بر این شیرینی نهاده شد و به تدریج به عنوان نماد خوراکی و ره آورد قم مطرح شد.

در قم شما می‌توانید به سراغ ۲۰۰۰ تا ۲۵۰۰ سوهان پزی و سوهان فروشی بروید. ماهیانه در قم بیش از ۵۰۰ تن سوهان به فروش رفته و این محصول به کشورهای اروپایی و آسیای مرکزی صادر می‌شود.

حلوا، انگشتر، انجیر، انار و کلم موسوم به قنبید نیز به‌عنوان ره‌آوردهای شهر قم شناخته می‌شوند.

امکانات شهری[ویرایش]

کتابخانه‌ها[ویرایش]

  • کتابخانه عمومی آیت‌الله خامنه‌ای
  • کتابخانه عمومی نرگس
  • کتابخانه عمومی امام‌زاده ابراهیم
  • کتابخانه عمومی امام صادق (ع)
  • کتابخانه مجمع آثار اسلامی
  • کتابخانه تخصصی صاحب‌الزمان
  • کتابخانه المهدی
  • کتابخانه آیت‌الله گلپایگانی
  • کتابخانه سیدالشهداء
  • کتابخانه محقق طباطبایی
  • کتابخانه تخصصی فقه و اصول
  • کتابخانه تخصصی ادبیات
  • کتابخانه تخصصی حدیث
  • کتابخانه آیت‌الله حائری
  • کتابخانه آیت‌الله مرعشی نجفی
  • کتابخانه تخصصی تفسیر و علوم قرآن
  • کتابخانه قرآن و عترت
  • کتابخانه آستانه مقدسه قم
  • کتابخانه عترت
  • کتابخانه دفتر تبلیغات
  • کتابخانه دانشگاه قم
  • کتابخانه آیت‌الله مشکینی
  • کتابخانه عمومی امام علی
  • کتابخانه عمومی علامه امینی
  • کتابخانه عمومی امام رضا (ع)[۶۲]

سینما و تئاتر[ویرایش]

  • تئاتر شهید کلهری
  • تئاتر غدیر
  • تالار تئاتر هنر
  • تالار تئاتر بعثت
  • تالار تئاتر پلاتو ماه
  • سینما شقایق
  • سینما نور
  • پردیس سینمایی ونوس
  • سینما تربیت
  • سینما رنگین کمان
  • سینما شهر آفتاب
  • سینما استقلال[۶۳]

پارک‌ها و فضای سبز[ویرایش]

مساحت مجموع فضای سبز شهر قم ۱۷۱۷ هکتار است و سرانهٔ فضای سبز به ازای هر شهروند ۱۶ متر مربع است.[۶۴] شهر قم حدود ۲۴۳ پارک، پارک جنگلی، شهربازی و باغ دارد که بزرگ‌ترین و مهم‌ترین آن‌ها عبارت‌اند از:

منطقه ۱ و ۵

  • پارک شهر و شهربازی نجمه
  • بوستان ولی عصر
  • بوستان اطلس
  • بوستان آزادگان
  • بوستان معلم
  • بوستان شهید محلاتی
  • بوستان هاشمی
  • بوستان مهدی
  • بوستان طلوع
  • بوستان آستانه
  • بوستان فرهنگ
  • بوستان امام‌زاده حمزه[۶۵][۶۶]

منطقه ۲ و ۶

  • بوستان نبوت
  • بوستان امام علی
  • بوستان کوثر
  • بوستان ولایت
  • بوستان شهید مصطفی خمینی
  • بوستان و دریاچه جوان
  • بوستان گل‌ها
  • بوستان کودک
  • بوستان نرگس
  • بوستان زنگارکی
  • بوستان مریم
  • پارک جنگلی معصومیه
  • بوستان گلستان[۶۶][۶۷]

منطقه ۳

  • شهربازی ۷۲ تن
  • بوستان مادر
  • بوستان امام حسن
  • بوستان پرستار
  • بوستان ترمینال
  • بوستان ریحانه
  • بوستان عوارضی قم - تهران
  • بوستان شهید بنیادی
  • بوستان لاله
  • بوستان شقایق
  • بوستان نسیم
  • بوستان حضرت اباالفضل
  • بوستان قائم[۶۶][۶۸]

منطقه ۴ و ۸

  • بوستان و شهربازی علوی
  • پارک جنگلی غدیر
  • بوستان شهید گمنام
  • بوستان معلم
  • بوستان ایثار
  • بوستان چهارده معصوم
  • بوستان لقمان حکیم
  • بوستان غنچه
  • بوستان رعنا
  • بوستان بهار
  • بوستان خرم
  • بوستان کودک
  • بوستان تیراژه[۶۶][۶۹]

هتل‌ها و مراکز اقامتی[ویرایش]

۴۹ هتل و هتل‌آپارتمان، ۴۲ مهمان‌پذیر و ۱۱۰ خانهٔ اجاره‌ای دارای مجوز در قم برای اقامت گردشگران وجود دارد که در مجموع ۷٬۵۰۰ تخت اقامتی در قم ایجاد کرده‌اند. بخش‌های اقامتی شامل ۴ هتل چهارستاره، و بقیه هتل‌های ۳، ۲ و یک ستاره و مهمان‌پذیرها هستند.[۷۰]

ترابری[ویرایش]

اتوبوس[ویرایش]

روزانه ۳۰۰ دستگاه اتوبوس در ۴۰ خط شهری و تقریباً در همهٔ نقاط شهر خدمات حمل و نقل ارائه می‌کنند. فعالیت اتوبوسرانی در شهر قم به سال ۱۳۵۵ بر می‌گردد که بعد از چند سال فعالیت اتوبوس‌ها جای خود را به مینی‌بوس داده و عملاً سرویس‌دهی به ساکنان شهر توسط مینی‌بوس‌ها انجام می‌پذیرفت. طی ۱۰ سال در سال ۱۳۷۰ سازمان اتوبوس‌رانی قم با ۱۰ دستگاه اتوبوس بنز ۳۰۵ وارداتی از آلمان و ۸ دستگاه اتوبوس بنز ۳۰۲ خریداری شده از اتوبوس‌رانی تهران و ۱۸۰ دستگاه مینی‌بوس که به تدریج در دههٔ ۶۰ به ناوگان اضافه شده بودند در ۲۶ خط تأسیس شد. هم‌اکنون ۸ مسیر اتوبوس تندرو در شهر ایجاد شده که پر رفت‌وآمدترین مسیر، خط یک از بهشت معصومه تا مسجد جمکران است.[۷۱][۷۲][۷۳]

مترو[ویرایش]

پروژهٔ مونوریل قم

پروژهٔ خط A متروی قم، از شرق شهر (جمکران) آغاز شده و تا شمال غربی شهر (قلعه کامکار) ادامه می‌یابد. دسترسی به قطارها برای مسافران درون‌شهری از طریق ۱۴ ایستگاه که به ترتیب از A۱ تا A۱۴ نامگذاری شده‌اند پیش‌بینی شده‌است. سکوهای مسافرگیری در کلیهٔ ایستگاه‌ها در طرفین خط ریلی قرار داشته و بدون قوس هستند. متوسط طول ایستگاه‌ها ۱۰۹ متر و فاصله مرکز به مرکز ایستگاه‌های متوالی بین ۶۶۰ تا ۱۹۸۰ متر یعنی به‌طور متوسط ۱ کیلومتر است.[۷۴]

مونوریل[ویرایش]

پروژهٔ مونوریل قم در حال ساخت است. فاز نخست این پروژه به طول ۶ کیلومتر و دارای ۵ ایستگاه است. این فاز شمال‌شرقی قم را به مصلی قدس وصل می‌کند (ایستگاه‌های ۱ تا ۸). هزینهٔ نهایی آن ۱۲۰ میلیون دلار بوده‌است پس از توسعهٔ کامل طول مسیر مونوریل به ۲۵ کیلومتر، تعداد ایستگاه‌های آن به ۱۷ ایستگاه افزایش خواهندیافت. پروژه توسط دو شرکت ایرانی (مپنا و کیسون) در حال ساخت است و واگن‌های آن ساخت شرکت FCF SpA ایتالیا هستند. اما متأسفانه به دلیل برخی مسائل سیاسی ومالی این پروژه ازسال۱۳۹۲متوقف شده‌است.[۷۵]

دانشگاه‌ها و مدارس اسلامی[ویرایش]

آموزش عالی[ویرایش]

  • دانشگاه قرآن و حدیث
  • دانشگاه معارف
  • دانشگاه معارف اسلامی
  • دانشگاه علمی کاربردی شهرداری
  • دانشگاه پیامبر اعظم
  • دانشگاه علمی کاربردی صنایع دستی و گردشگری
  • دانشکدهٔ علوم بهداشت
  • مؤسسه آموزش عالی هنر و اندیشه اسلامی
  • مؤسسهٔ آموزش عالی شهاب دانش
  • دانشگاه ادیان و مذاهب
  • دانشگاه شهید مدنی
  • دانشکدهٔ پرستاری و مامایی
  • دانشگاه کریمهٔ اهل بیت
  • دانشگاه علوم قرآنی
  • دانشکدهٔ اصول دین
  • دانشگاه علمی کاربردی هنر و فرهنگ
  • دانشگاه صنعتی قم
  • دانشکدهٔ حضرت معصومه
  • دانشگاه حکمت قم

دانشگاه تعالی قم

دانشگاه ادیان و مذاهب

مدارس علمیه[ویرایش]

  • مدرسه علمیه الزهرا
  • مدرسه علمیه شهید سید حسن شیرازی
  • مدرسه علمیه امام حسین (ع)
  • مدرسه علمیه امام باقر (ع)
  • مدرسه علمیه امام مهدی (عج)
  • مدرسه علمیه رسول اعظم
  • مدرسه علمیه امام رضا (ع)
  • حوزه علمیه قم
  • مدرسه علمیه رضویه
  • مدرسه علمیه ستیه
  • مدرسه علمیه امام خمینی
  • مدرسه علمیه سید الشهداء
  • مدرسه علمیه اباصالح
  • مدرسه علمیه المهدی
  • مدرسه علمیه الهادی
  • مدرسه اسلامی هنر
  • مدرسه علمیه امام مهدی موعود
  • مدرسه علمیه بقیةالله
  • مدرسه علمیه حقانی
  • مدرسه علمیه رشد
  • مدرسه علمیه جانبازان
  • مدرسه علمیه رسالت
  • مدرسه علمیه حضرت آیت‌الله العظمی شیخ عبد الکریم حائری یزدی
  • مدرسه علمیه شهیدین
  • مدارس علمیه مجتمع شهید صدوقی
  • مدرسه علمیه عترت
  • مدرسه علمیه کرمانی‌ها
  • مدرسه علمیه معصومیه
  • مدرسه علمیه امام عصر
  • مدرسه علمیه سعد حلت
  • مدرسه علمیه اثیرالملک
  • مدرسه علمیه سید سعید عزالدین مرتضی
  • مدرسه علمیه سید زین الدین
  • مدرسه علمیه سید عبدالعزیز
  • مدرسه علمیه ابوالحسن کمیج
  • مدرسه علمیه شمس الدین مرتضی
  • مدرسه علمیه مرتضی کبیر
  • مدرسه علمیه درب آستانه
  • مدرسه علمیه سفیران هدایت

مدرسهٔ علمیه مومنیه مدرسهٔ عمیه رضویه

پژوهشگاه‌ها و مراکز تحقیقاتی[ویرایش]

  • مؤسسه علمی فرهنگی دارالحدیث
  • پژوهشگاه قرآن و حدیث
  • مرکز تحقیقات رایانه‌ای نور
  • مجمع جهانی تقریب مذاهب
  • مؤسسهٔ آموزشی پژوهشی امام خمینی
  • دفتر انتشارات اسلامی
  • مرکز المعجم الفقهی
  • مرکز جهانی انصارالمهدی
  • مرکز دائرةالمعارف فقه اسلامی
  • مرکز تحقیقات علمی و فنی دکتر حسابی
  • مؤسسهٔ تنظیم و نشر آثار امام خمینی
  • مؤسسهٔ قرآنی بیت‌النور
  • مرکز تحقیقات استراتژیک توسعه
  • مؤسسهٔ تحقیقاتی اسرا
  • مرکز پژوهشی صافا
  • مجمع جهانی اهل بیت
  • پژوهشکدهٔ فلسفه و کلام
  • پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی
  • پژوهشگاه فرهنگ و اندیشهٔ اسلامی
  • مؤسسهٔ علمی طه
  • مجمع اندیشهٔ اسلامی
  • مرکز مطالعات و پژوهش‌های فرهنگی حوزهٔ علمیه
  • مؤسسهٔ قرآن و نهج‌البلاغه
  • مرکز کتاب‌شناسی شیعه
  • مؤسسهٔ علوم آل محمد
  • خانه فرهنگی حضرت زهرا
  • مؤسسهٔ فرهنگی دارالمعارف
  • مؤسسهٔ فرهنگی هنری صاحب‌الامر
  • مؤسسهٔ تحقیقاتی حضرت ولی‌عصر
  • مؤسسهٔ فرهنگی انتظار نور
  • بنیاد هنری ـ دینی الرضا
  • مؤسسهٔ معارف اهل‌بیت
  • مجمع جهانی شیعه‌شناسی
  • مرکز حقایق اسلامی
  • مرکز تحقیقات علمی مجلس خبرگان
  • مرکز شیعه‌شناسی
  • بنیاد پژوهش‌های اسلامی
  • مرکز جهانی آل‌البیت
  • مرکز تخصصی علوم حدیث
  • بنیاد بین‌المللی نهج‌البلاغه
  • دائرةالمعارف کامپیوتری اسلامی
  • فرهنگستان علوم اسلامی
  • مؤسسه معارف اسلامی امام رضا
  • مرکز تحقیقاتی امیرالمؤمنین
  • مرکز تخصصی امامت و مهدویت
  • مرکز تحقیقات فقهی قوه قضاییه
  • مؤسسهٔ تحقیقاتی سروش کورش کبیر
  • دبیرخانه مجلس خبرگان رهبری[۲۶][۲۷]

گردشگری[ویرایش]

حرم فاطمه معصومه[ویرایش]

ایجاد گنجینه‌های معماری در اطراف مرقد فاطمه معصومه در قم به نیمه دوم قرن ۲ هجری برمی گردد. به استناد کتاب‌های معتبر تاریخی این بنا در اواسط قرن پنجم توسط «امیر ابوالفضل عراقی» از رجال دوره طغرل اول سلجوقی تجدید بناشد. با شروع فرمانروایی سلسله صفویه قم بیشتر مورد توجه قرار گرفت. در عصر قاجار فتحعلی شاه به مرقد فاطمه معصومه در قم توجه بیشتری نشان داد چنان‌که بسیاری از تزیینات امروزی حرم متعلق به آن دوره است. برای نخستین بار به اهتمام فتحعلی شاه قاجار گنبد مرقد طلاکاری شد.

سراسرنمایی از حرم فاطمه معصومه در روز

ابنیه و بیوتات حرم:

۱. ضریح فاطمه معصومه، بقعه فراز آن با رواقها، دو مسجد بالاسر و طباطبایی، دو ایوان طلا و آیینه، گنبد و منارهها.
۲. صحن عتیق با سردر شمالی آن و مقابر پادشاهان قاجار و فقها و محدثان.
۳. صحن نو، ایوان‌ها، سردرها و مناره‌ها.
۴. مدرسه فیضیه و مسجد اعظم.
۵. شبستان بزرگ و نجمه خاتون + صحن غربی حرم.

نمایی از مسجد اعظم در شهر قم
نمایی از مسجد اعظم در شهر قم

مسجد اعظم[ویرایش]

مسجد اعظم در غرب حرم فاطمه معصومه واقع شده‌است و به دستور سید حسین طباطبایی بروجردی ساخته شده‌است. این مسجد در سال ۱۳۷۴ هجری قمری توسط حسین بن محمد معمار معروف به «لرزاده» بنا شده‌است. این مسجد که به جهت شوکت و عظمت، مسجد اعظم نام گرفته‌است، در زمره مساجد سه ایوانی جای می‌گیرد. شبستان و گنبد این مسجد مزین به کاشی‌های معرق است.

ورودی بازار قم
پل آهن‌چی

مدرسه غیاثیه (پامنار)[ویرایش]

سردر و مناره‌های مدرسه غیاثیه نزدیک میدان کهنه شهر قم تنها بخش بازمانده از مدرسه عظیمی است که در سده هشتم هـ. ق دارای شهرت بسیار بود. سازه اصلی بنا از آجر با تزیینات گچی و تلفیق آجر و کاشی در مناره هاست.[۷۷]

مدرسه غیاثیه (پامنار) مربوط به دوره سلجوقیان - دوره تیموریان است و در قم، خیابان آذر واقع شده و این اثر در تاریخ ۱۲ مهر ۱۳۷۷ به عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است.[۷۷]

مسجد جامع قم و مدرسه جهانگیرخان[ویرایش]

این مسجد در مرکز شهر قم و در محله لب چال قرار گرفته‌است. از راه خیابان آذر، بزرگراه عماریاسر و تونل غدیر می‌توان به این مسجد دسترسی پیدا کرد. این مسجد، مجموعه‌ای از بناهای چند عصر و دوره است. گنبد رفیع مسجد جامع قم یکی از باشکوه‌ترین، شگفت انگیزترین و رفیع‌ترین گنبدهای مساجد ایران است. جای تعجب نیست اگر برای هر بیننده‌ای در مورد چگونگی ساخت این گنبد جای سؤالی وجود داشته باشد. برای ساخت این مسجد بزرگ و گنبد آن که حدود ۶۰۰۰ متر مربع وسعت دارد، حتی یک شاخه آهن نیز به کار نرفته و با گذشت سالیان سال از ساخت آن همچنان پابرجا و استوار مانده‌است.[۷۸] مسجد جامع قم از بناهای قدیمی شهراست که بانی آن معلوم نیست اما در کتاب گنجینه آثار قم آمده‌است که بانی این مسجد و مدرسه روبه روی آن که جهانگیرخان نام دارد سلطان جانی خان پادشاه تا تار ترکستان است و تاریخ بنای آن هم سال ۷۵۵ بوده‌است.[۷۹]

مسجد امام حسن عسگری[ویرایش]

این مسجد که قدیمی‌ترین مسجد شهر قم است، در ضلع شمالی میدان بزرگ امام خمینی قرار گرفته‌است. مسجد امام حسن عسگری، در قرن سوم هجری توسط «احمد بن اسحاق قمی» وکیل و نماینده حسن عسکری، پیشوای یازدهم شیعه ساخته شده‌است. این مسجد محل تدریس سید محمدتقی خوانساری بود که شخصیت‌هایی مانند سید روح‌الله خمینی و محمد علی اراکی از شرکت کنندگان در این درس بودند.[۸۰]

چون این مسجد به امر حسن عسکری و با پول او و به وسیله نایب او ساخت شده‌است مورد توجه مراجع تقلید و مردم قم قرار گرفته‌است.[۸۱]

این مسجد اخیراً مورد بازسازی قرار گرفت و ساختمان جدید آن در سال ۱۳۹۴ افتتاح شد. ساختمان جدید در زمینی به مساحت ۶ هزار متر مربع و زیربنای ۱۰ هزار متر مربع ساخته شده‌است.[۸۲]

مسجد جمکران[ویرایش]

تصویر سراسرنما از مسجد جمکران
امام‌زاده احمد

این مسجد در جنوب شرق شهر قم و در روستای جمکران فرار دارد.

واقعه ساخت مسجد در کتاب روایی عالم معاصرمحدث نوری فردی به نام «شیخ حسن بن مثله جمکرانی» مربوط می‌شود، وی ادعا کرد که در بیداری -و یا عالم رویا- با امام دوازدهم شیعیان، مهدی دیدار کرده‌است و حجت بن الحسن دستور ساخت مسجد را به وی داده‌است.

در میان شیعیان بحث‌های زیادی در خصوص ملاقات با مهدی مطرح است. عده‌ای با استناد به روایاتی، آن را در خواب ممکن می‌دانند.[۸۳] دریافت نامه از مهدی پس از غیبت کبری نیز مورد قبول بسیاری از شیعیان است، آنچنانکه نامه و توقیع رسیده به شیخ مفید - حدود یک سده پس از غیبت کبری - از نظر شیعیان مورد تردید واقع نشده‌است.

بسیاری از شیعیان شب چهارشنبه از روزهای هفته و شب نیمه شعبان - زادروز مهدی - از روزهای سال را به این مسجد می‌روند و اعمال آن را بجا می‌آورند. اعمال آن دو رکعت نماز تحیت مسجد است و دو رکعت نماز استغاثه به صاحب الزمان که به نماز امام زمان مشهور است به شیوه‌ای خاص به جای آورده می‌شود.

آرامگاه فتحعلی شاه قاجار[ویرایش]

مسجد الغدیر قم
باغ‌راه بهار

مقبرهٔ فتحعلی شاه قاجار در شمال صحن عتیق مرقد فاطمه معصومه قرار دارد و از آثار «بیگم صفوی» است. این مقبره در زمان زندگانی فتحعلی شاه قاجار و به دستور خود او بنا شده‌است. در سال ۱۲۸۰، در دوره ناصرالدین شاه قاجار تزیینات آینه‌کاری بنا، به گچ‌بری تبدیل شده‌است.[۲۹]

آرامگاه محمدشاه قاجار[ویرایش]

آرامگاه محمدشاه قاجار، در غرب صحن عتیق مرقد فاطمه معصومه جای دارد. در ورودی مسجد بالاسر. تزیینات داخلی گنبد این آرامگاه مجموعه‌ای از آینه‌کاری و گچ‌بری است.[۲۹]

آرامگاه شاه عباس صفوی[ویرایش]

مقبرهٔ شاه عباس دوم صفوی در جنوب غربی حرم فاطمه معصومه قرار دارد. این مقبره از نظر معماری و به‌کارگیری سنگ‌های مرمر، جلوه‌ای جالب دارد.[۲۹]

آرامگاه شاه سلیمان و شاه صفی[ویرایش]

مقابر شاه سلیمان و شاه صفی در محل موزه آستان فاطمه معصومه قرار دارند. صندوق چوبی قبر شاه، از نظر کنده کاری، جالب و دارای ارزش است.[۲۹]

عکس از مقابر گنبد سبز
مقابر گنبد سبز

باغ گنبد سبز[ویرایش]

در خیابان شهید روحانی شهر قم، باغی کوچک موسوم به باغ «گنبد سبز» سه اثر تاریخی متعلق به سده هشتم هجری قمری را در دل خود جای داده‌است. این باغ در ۱۵ دیماه سال ۱۳۱۰ خورشیدی با شماره ثبت ۱۲۹ به عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است. در این سه بنا که از نظر هنر گچبری از نمونه‌های منحصر به فرد به‌شمار می‌روند، امرای خاندان (علی صفی) فرمانروایان مستقل قم در سده هشتم هجری قمری مدفونند.[۸۴]

شهرک سینمایی پیامبر اعظم[ویرایش]

این شهرک که با نام شهرک سینمایی نور نیز شناخته می‌شود در جاده قم به وسعت ۲۰۰ هکتار ساخته شده‌است. این شهرک ابتدا برای ساخت فیلم سینمایی محمد رسول‌الله مورد استفاده قرار گرفت و از دی ماه ۱۳۹۳ رسماً گشایش یافت. در این شهرک سینمایی دکور شهرهای مکه، مدینه و کلیسای بحیرا در شهر بصرای شام ساخته شده‌است.[۸۵]

مقبره خواجه اصیل الدین[ویرایش]

این مقبره از خارج، دوازده ضلعی منظم با طاق‌نماهای تزیینی در هر ضلع است. براساس کتیبه تاریخی بنا، دو تن در این مقبره مدفونند. تاریخ ۷۶۱ هجری قمری در این برج مشاهده می‌شود.[۸۶]

مقبره خواجه علی صفی[ویرایش]

این بنا در وسط دو گنبد دیگر قرار دارد و مدفن خواجه علی صفی، دومین فرمانروای خاندان صفی است. معماری نمای بیرونی و داخلی بنا همانند گنبد خواجه اصیل الدین است. بر اساس کتیبه بنا سه نفر در این آرامگاه مدفونند. تاریخ ۷۹۲ هجری قمری در این آرامگاه به چشم می‌خورد.[۸۶]

گنبد شمالی[ویرایش]

این بنا در شمال دو بنای دیگر قرار دارد و به دلیل تخریب کتیبه تاریخی آن، نام بانی و صاحب مقبره مشخص نیست. نمای مقبره از خارج و داخل هشت ضلعی است. این مقبره به اواخر سدهٔ هشتم و اوایل سدهٔ نهم هجری قمری تعلق دارد.[۸۶]

امام زاده علی بن جعفر[ویرایش]

امامزاده علی بن جعفر مربوط به سدهٔ ۸ ه‍.ق است و در خیابان انقلاب قم، جنب گلزار شهدا واقع شده و این اثر در تاریخ ۱۵ آذر ۱۳۱۴ با شمارهٔ ثبت ۲۴۰ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است.[۸۷]

امامزاده علی بن جعفر مشهور به «در بهشت» بوده و بنای هشت وجهی با گنبد دو پوش هرمی شکل است. در دوران قاجاریه ایوان و بیوتاتی بدان اضافه شد. این بقعه پس از مرقد فاطمه معصومه بر بقیه اماکن و مقابر منطقه قم از حیث تزیینات برتری دارد.[۸۸]

امام زاده حمزه[ویرایش]

مقابل میدان کهنه قم (خیابان آذر) گنبد و بارگاهی است که مرقد سه امامزاده از نوادگان موسی بن جعفر در آن واقع شده‌است. مزار امامزاده حمزه که آن را خاک حمزه فرزند امام هفتم شیعه می‌دانند بنایی است متعلق به نیمه نخستین قرن دهم ه‍.ق. این مزار که سبک بنای آن به سبک بنای حرم فاطمه معصومه است – با ابعادی کوچک در همان سبک – مرکب از دو بقعه است که پیشاپیش هر دو صحنی به درازا و پهنای ۳۲ در ۱۵ متر قرار دارد. این صحن را میرزا علی اصغر خان امین السلطان صدر اعظم، در دوران برکناری خود که در قم اقامت داشت بنا نموده‌است. گنبد امامزاده با بلندای ۱۰ متر با فرم حلزونی (ترکیبی از مخروط و گنبد) از آثار اوایل قرن حاضر است.[۸۹]

خانه تاریخی یزدان پناه[ویرایش]

این خانه تاریخی و زیبا واقع در محلهٔ باغ پنبه[۹۰] ، در پایان دورهٔ قاجاریه بنا شده و در تاریخ ۲۴ تیر ۱۳۸۲ با شماره ۹۱۵۱ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است. این خانه شاید یکی از زیباترین خانه‌های تاریخی در ایران باشد، اما تعداد بسیار اندکی از گردشگران و حتی مردم قم از وجود این خانه با خبراند. این خانه ۸۸۴ متر مربع مساحت داشته و بیش از ۱۲۰ سال قدمت دارد. معماری این خانه سربه تو دارد و از تأثیر اقلیم و باورهای مردم قم دور نمانده‌است. نحوهٔ چیدمان اتاق‌ها در این بنا بدین گونه است که در سمت شمالی حیاط که آفتاب در فصل زمستان مایل به آن می‌تابد و از گرمای بیشتری برخوردار است قسمت زمستان‌نشین است. اتاق‌های سمت جنوب حیاط در تابستان در سایه قرار دارند و خنک‌ترند و بادگیرها و هواکش‌ها نیز غالباً در سمت جنوبی ساختمان قرار دارند تا تهویه هوا بهتر صورت گیرد.[۹۱][۹۲]

خانه سید حسین بروجردی[ویرایش]

این خانه در دورهٔ قاجاریه ساخته شده و محل اقامت و زندگی سید حسین طباطبایی بروجردی، مرجع تقلید شیعه بوده‌است. این خانه در خیابان آذر قم، و در محلهٔ «تکیه آق سید حسن» قرار دارد. این اثر در ۱۱ مرداد ۱۳۸۴ با شماره ثبت ۱۲۵۴۳ به عنوان اثر ملی به ثبت رسیده‌است.

خانه حاجی خان، خانه روح‌الله خمینی، خانه زند، بیت النور، تیمچهٔ بزرگ بازار قم، حمام تاریخی حاج عسگرخان، برج‌های کارخانه ریس باف، تپهٔ باستانی قلی درویش، قلعهٔ جمکران و درخت سرو پانصد سالهٔ جمکران از دیگر جاذبه‌های دیدنی شهر قم هستند.

موزه‌ها[ویرایش]

قرآن موجود در موزه آستانه مقدسه، منسوب به علی بن موسی
موزه مردم‌شناسی قم

موزه آستانه مقدسه[ویرایش]

موزهٔ آستانهٔ مقدسه یکی از قدیمی‌ترین موزه‌های ایران است که در آبان ماه سال ۱۳۱۴ خورشیدی در محوطهٔ داخلی حرم فاطمه معصومه و مکان فعلی مسجد شهید مطهری افتتاح شد و در فروردین ماه سال ۱۳۶۱ به مکان فعلی واقع در میدان آستانه انتقال پیدا کرد. پس از احداث موزه بخشی از آثار بیوتات حرم نیز به موزه انتقال یافت. بخشی از آثار نیز از برخی بقاع اطراف قم به موزه منتقل شد. موزه مساحتی حدود یک هزار متر مربع دارد و شامل دو طبقه و دو تالار نمایش آثار و هم‌چنین بخش‌های اداری، موزه‌داری، مخزن آثار، حراست و نگهبانی می‌شود و مجهز به سیستم‌های حفاظتی است.[۹۳]

قرآن‌های خطی، مسکوکات تاریخی، کاشی‌های مختلف دوره‌های اسلامی، انواع سفالینه‌ها، ظروف شیشه‌ای، آثار منبت‌کاری، آثار حجاری، آثار نقاشی، فلزکاری، پارچه‌های دستباف، قالی‌های دستباف و انواع درهای خاتم‌کاری، انواع مُهرها و عقیق‌ها، تابلوهای خط و تذهیب، ظروف چینی، انواع تمبر و اسکناس‌های ایرانی و خارجی و همچنین بخش صدف‌ها و موجودات دریایی، مهم‌ترین بخش‌های مجموعه آثار موزه را تشکیل می‌دهد. قدیمی‌ترین بخش آثار موزه را سفالینه‌های پیش از میلاد مسیح تشکیل می‌دهد که مربوط به منطقه باستانی سیلک کاشان و برخی نیز مربوط به منطقه باستانی صرم قم است که متعلق به هزاره‌های اول و دوم قبل از میلاد مسیح هستند.[۹۴]

موزه مردم‌شناسی قم[ویرایش]

خانه‌های تاریخی زند و حاج قلی خان دو مکانی هستند که توسط اداره کل میراث فرهنگی و گردشگری قم به موزه مردم‌شناسی تبدیل شده‌اند. فرهنگ، آداب و رسوم، اعتقادات، نوع پوشش و بینش اجتماعی حاکم بر جامعه قم در اعصار گذشته، مجموعه‌ای از اسباب، اشیاء و لوازم زندگی، ابزار کار، لوازم کشاورزی و صنعتی، پوشاک و شیوهٔ چینش اشیاء در منازل قدیمی قم از جمله بخش‌هایی است که در موزه مردم‌شناسی قم به نمایش گذاشته شده‌اند.[۹۵]

موزه هنرهای سنتی قم[ویرایش]

این موزه در محلهٔ قدیمی باغ پنبه واقع شده‌است و در برگیرندهٔ مجموعه‌ای از آثار هنری اصیل و آداب و رسوم مردم قم و همچنین کارگاه‌های تولیدی و آموزشی صنایع دستی از جمله سفالگری، رودوزی سنتی و معرق کاری است.[۹۶]

موزه آثار مراجع تقلید[ویرایش]

گنجینهٔ آثار تعدادی از مراجع تقلید شیعه در مجموعهٔ تاریخی بیت سید روح‌الله خمینی در میدان روح‌الله قم قرار دارد و اسناد مکتوب، تصاویر، آثار و زندگی‌نامهٔ دوازده نفر از مراجع تقلید شیعه در آن به نمایش گذاشته شده‌است.[۹۷]

نمایی از یک گراز تاکسی درمی شده در موزه تاریخ طبیعی شهر قم
نمایی از یک گراز تاکسی درمی شده در موزه تاریخ طبیعی شهر قم

موزه تاریخ طبیعی قم[ویرایش]

ساخت موزه تاریخ طبیعی استان قم به‌عنوان مکانی برای استفادهٔ علمی، فرهنگی، اجتماعی و پژوهشی در سال ۱۳۷۸ در بوستان شهید بنیادی قم آغاز شد و در شهریور ۱۳۸۱ خورشیدی راه‌اندازی شد. این موزه دارای نمونه‌هایی از پستانداران، پرندگان، حشرات، خزندگان، دوزیستان، سخت پوستان، فسیل بی مهرگان، و سنگ‌ها و کانیها است.[۹۸][۹۹]

موزه تخصصی علوم زمین (یاقوت کویر)[ویرایش]

موزه علوم زمین تنها موزه در ایران است که هزار قطعه کانی از ۶۵ نوع کانی در دنیا را دربردارد. از مجموعه موزه، ۸۰ درصد کانی‌ها ایرانی بوده و ۲۰ درصد دیگر از کشورهایی همچون مکزیک، اسپانیا، روسیه، آلمان و برزیل خریداری شده‌است. این موزه در خیابان نیروگاه، بلوار شاهد، کوچه ۹ قرار دارد.

آسمان نما[ویرایش]

در آسمان‌نمایی که در کنار موزه تاریخ طبیعی قم قرار دارد، قسمتی از آسمان به همراه ستاره‌ها و سیاره‌ها به نمایش درآمده‌است. در این مجموعه دب اکبر، دب اصغر، ستاره قطبی و دیگر صورفلکی در حالت نورانی در معرض دید قرار گرفته‌اند.[۱۰۰]

محله‌ها و شهرک ها[ویرایش]

فهرست محلات شهر قم:

باغ پنبه

  • علی‌آباد
  • محمدآباد
  • حاج خلیل
  • قم نو
  • صفاییه
  • مصلی
  • دروازه ری
  • بکایی
  • لسانی
  • یخچال قاضی
  • شاه احمد قاسم
  • جوی شور
  • حاج زینل
  • قلعه عمو حسین
  • قلعه یزدی‌ها
  • میرزائیه
  • براسون
  • باغ کرباسی
  • منبع آب
  • نخودی
  • دروازه چوبی
  • سید سربخش
  • لب چال
  • حشای‌ها
  • گذرقلعه
  • گذر خان
  • گذر میر
  • گذرصادق
  • خندق
  • الوندیه
  • تکیه آقا سید حسن
  • حمام تالار
  • قلعه کامکار
  • سنگ بند
  • سیدان
  • دروازه کاشان
  • دربهشت
  • سرحوض
  • نوقطار
  • نوبهار
  • چهل درخت
  • میدان نو
  • باغ شاهزاده
  • زند آباد
  • نیروگاه
  • ننه عباس
  • آزادگان
  • زنبیل آباد
  • چهارمردان
  • سلطان شریف
  • آذر
  • چاله کاظم

درخت پیر

سراسرنمای شهر قم

رسانه‌ها[ویرایش]

صداوسیمای مرکز قم[ویرایش]

صدا و سیمای مرکز قم در سال ۱۳۶۷به عنوان دفتر خبری تشکیل شد. در هشتم شهریور ماه ۱۳۷۵ رادیوی مرکز قم با روزی ۳ ساعت، شروع به کار کرد. در سوم خرداد ۱۳۸۲ نیز شبکهٔ تلویزیونی مرکز قم با نام سیمای نور افتتاح شد. این شبکه هم‌اکنون۲۴ ساعت در شبانه‌روز برنامه پخش می‌کند.[۱۰۱]

شبکه‌های سراسری[ویرایش]

دو شبکهٔ سراسری رادیویی، یعنی شبکهٔ رادیو معارف و شبکهٔ ندای اسلام به زبان انگلیسی (The Call Of Islam Radio) نیز از شهر قم پخش می‌شود.

نشریات[ویرایش]

تعداد ۱۱۰ روزنامه، هفته‌نامه، دوهفته‌نامه، ماه‌نامه، فصل‌نامه و سال‌نامه در قم چاپ می‌شود.[۱۰۲] نشریه ندای وطن و اقتصاد آینده نیز در این شهر منتشر می‌شود.

شهرهای خواهرخوانده[ویرایش]

شهر قم، با پنج شهر پیمان خواهرخواندگی (شهرها) بسته‌است:

نام کشور شهر خواهرخوانده
عراق عراق کربلا[۱۰۳]
ترکیه ترکیه قونیه[۱۰۴]
لبنان لبنان بعلبک[۱۰۵]
اسپانیا اسپانیا سانتیاگو د کمپوستلا[۱۰۶]
پاکستان پاکستان کراچی[۱۰۷]

منابع[ویرایش]

  1. ۱٫۰ ۱٫۱ ۱٫۲ ۱٫۳ ۱٫۴ سالنامه آماری استان قم / ۱۳۹۰
  2. «روزهای یخبندان قم». شرکت سهامی آب منطقه‌ای قم. ۱۸ شهریور ۱۳۹۲. بایگانی‌شده از اصلی در ۹ فوریه ۲۰۱۴. دریافت‌شده در ۹ آگوست ۲۰۱۳.
  3. فرهنگ فارسی معین
  4. «آشنایی با استان قم». همشهری. ۴ شهریور ۱۳۹۲. دریافت‌شده در ۲۶ آگوست ۲۰۱۳.
  5. «نقشه راه ارتباطی قم با شهرهای دیگر». اداره کل میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری استان قم. ۴ شهریور ۱۳۹۲. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۷ سپتامبر ۲۰۱۳. دریافت‌شده در ۲۶ آگوست ۲۰۱۳.
  6. فهرست شهرهای ایران برپایه جمعیت
  7. «علت نامگذاری قم به این نام و القاب منسوب به این شهر». تبیان. ۴ شهریور ۱۳۹۲. دریافت‌شده در 26 آگوست 1392. تاریخ وارد شده در |تاریخ بازدید= را بررسی کنید (کمک)
  8. شهر-ایران-کجاست «مذهبی شهر ایران کجاست؟» مقدار |نشانی= را بررسی کنید (کمک). ویکی‌پدیا. ۴ شهریور ۱۳۹۲. دریافت‌شده در ۱۸ آگوست ۲۰۱۳.
  9. ۹٫۰ ۹٫۱ «تبدیل قم به پایتخت دینی ومذهبی ایران». باشگاه خبرنگاران جوان. ۴ شهریور ۱۳۹۲. دریافت‌شده در ۲۶ آگوست ۲۰۱۳.
  10. ۱۰٫۰ ۱۰٫۱ «قم پایتخت دینی دنیاست». شبکه خبری قم. ۴ شهریور ۱۳۹۲. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۵ مه ۲۰۱۹. دریافت‌شده در ۲۶ آگوست ۲۰۱۳.
  11. «قم پایتخت تحقیقات علوم اسلامی در جهان». بی‌بی‌سی فارسی. ۴ شهریور ۱۳۹۲. دریافت‌شده در ۲۶ آگوست ۲۰۱۳.
  12. [www.dw.de/شهر-قم-پایتخت-دینی-شیعیان-جهان/a-2441487 «قم پایتخت دینی شیعیان»] مقدار |نشانی= را بررسی کنید (کمک). دویچله. ۴ شهریور ۱۳۹۲. دریافت‌شده در ۲۶ آگوست ۲۰۱۳.
  13. «قم، پایتخت علوم و مسائل دینی». فارس. ۴ شهریور ۱۳۹۲. دریافت‌شده در ۲۶ آگوست ۲۰۱۳.
  14. «قم قطب اصلی مسائل فرهنگی ایران شد». بازارخبر، بزرگترین سایت تحلیلی و خبری اقتصاد ایران. ۷ مهر ۱۳۹۰. بایگانی‌شده از اصلی در ۱ فوریه ۲۰۱۴. دریافت‌شده در ۲۲ شهریور ۱۳۹۲.
  15. «قم پایتخت علوم دینی ومعارف ایران». سازمان خبری ایران. ۱۵ مهر ۱۳۹۰. دریافت‌شده در ۲۲ شهریور ۱۳۹۲.
  16. «ظرفیت‌های شناخته شده قم در تولید مسائل دینی». واحد مرکزی خبر. ۲ تیر ۱۳۹۲. بایگانی‌شده از اصلی در ۲ فوریه ۲۰۱۴. دریافت‌شده در ۲۲ شهریور ۱۳۹۲.
  17. «قم قطب تولید مسائل دینی در کشور». خبرگزاری تسنیم. ۱۸ مرداد ۱۳۹۲. دریافت‌شده در ۲۲ شهریور ۱۳۹۲.
  18. دینی+در+کشور+تبدیل+شود/153356.html «قم قطب تولید مسائل دینی» مقدار |نشانی= را بررسی کنید (کمک). تبیان نیوز. دریافت‌شده در ۲۲ شهریور ۱۳۹۲.[پیوند مرده]
  19. از-قطب های-تولید-معارف-علمی-کشور «قم، یکی از قطب‌های قطب اصلی تولیدکتاب» مقدار |نشانی= را بررسی کنید (کمک). باشگاه خبرنگاران جوان. ۱۵ تیر ۱۳۹۲. دریافت‌شده در ۲۲ شهریور ۱۳۹۲.
  20. «ایران رتبه نخست انتشار کتاب در خاورمیانه». شبکه خبر. ۱۱ آذر ۱۳۹۱. دریافت‌شده در ۲۲ شهریور ۱۳۹۲.
  21. ۲۱٫۰ ۲۱٫۱ «چاپ ۱ میلیون جلد کتاب در قم در ۶ ماه گذشته». ۱۹ دی آنلاین. ۱۹ دی ۱۳۹۰. دریافت‌شده در ۲۲ شهریور ۱۳۹۲.
  22. «قم، مادر نظام است». روشنگری. دریافت‌شده در ۲۹ آگوست ۲۰۱۳.
  23. «قم، پایتخت فرهنگی جمهوری اسلامی است». خدمت پرس. دریافت‌شده در ۲۹ آگوست ۲۰۱۳.[پیوند مرده]
  24. «توصیه روحانی به استاندار قم». خبرآنلاین. دریافت‌شده در ۲۲ دسامبر ۲۰۱۳.
  25. یک مقام سابق وزارت اطلاعات دوره هاشمی رفسنجانی استاندار قم شد، بی‌بی‌سی فارسی
  26. ۲۶٫۰ ۲۶٫۱ «حوزه علمیه». حوزه علمیه. ۳ شهریور ۱۳۹۲. دریافت‌شده در ۲۶ آگوست ۲۰۱۳.
  27. ۲۷٫۰ ۲۷٫۱ «حوزه علمیه قم (شهر مقدس قم)». ویکی مپیا. ۴ شهریور ۱۳۹۲. دریافت‌شده در ۲۶ آگوست ۲۰۱۳.
  28. زنده دل، حسن. 1331 - استان قم/حسن زنده دل و دستیاران-تهران:نشر ایرانگردان، 1379.
  29. ۲۹٫۰ ۲۹٫۱ ۲۹٫۲ ۲۹٫۳ ۲۹٫۴ ۲۹٫۵ ۲۹٫۶ ۲۹٫۷ ۲۹٫۸ زنده دل، حسن (۱۳۷۹). راهنمای گردشگری ایران، استان قم. نشر ایرانگردان.
  30. ۳۰٫۰ ۳۰٫۱ ۳۰٫۲ ۳۰٫۳ ۳۰٫۴ سیدعلی رضا سیدکباری. «جغرافیای تاریخی شهرستان قم». کتابخانه دیجیتال آستانه مقدسه حضرت معصومه (س). بایگانی‌شده از اصلی در ۲۶ ژوئن ۲۰۱۲. دریافت‌شده در ۲۷ آگوست ۲۰۱۳.
  31. ۳۱٫۰ ۳۱٫۱ محمدرضا کوچک زاده. «تاریخچه شهر قم». استانداری قم. دریافت‌شده در ۲۷ آگوست ۲۰۱۳.
  32. «علت نامگذاری شهر قم». ایسنا. دریافت‌شده در ۲۳ شهریور ۱۳۹۲.
  33. «قم». پورتال ایران. ۴ شهریور ۱۳۹۲. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۴ ژانویه ۲۰۱۳. دریافت‌شده در ۲۶ آگوست ۲۰۱۳.
  34. «گزارش استان قم (زمین‌شناسی)». پایگاه ملی داده‌های علوم زمین ایران. بایگانی‌شده از اصلی در ۱ فوریه ۲۰۱۴. دریافت‌شده در ۲۳ شهریور ۱۳۹۲.
  35. استان‌شناسی قم، دفتر برنامه‌ریزی و تألیف کتب درسی، 1390
  36. «قم». سازمان زمین‌شناسی و اکتشافات معدنی ایران. بایگانی‌شده از اصلی در ۱ فوریه ۲۰۱۴. دریافت‌شده در ۲۳ شهریور ۱۳۹۲.
  37. ۳۷٫۰ ۳۷٫۱ استان‌شناسی قم/محسن یوسفی، حسین بافکار، اکرم هدیه لو، ابوالفضل مطهری، فاطمه جاهدپری، محمدحسین خوش سخن، مهدی نمازیخواه-دفتر تألیف کتب درسی ایران، ۱۳۹۰.
  38. «نماینده قم:طرح انتقال آب'دز'، رؤیای مردم این استان را محقق می‌کند». خبرگزاری ایرنا. ۲۷ فروردین ۱۳۹۰. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۲ ژوئیه ۲۰۱۱. دریافت‌شده در ۲ اردیبهشت ۱۳۹۰.
  39. «آب رودخانه دز به قم رسید». وب‌سایت جام‌جم آنلاین. ۱ اردیبهشت ۱۳۹۰. دریافت‌شده در ۲ اردیبهشت ۱۳۹۰.
  40. «آب شیرین به قم رسید». واحد مرکزی خبر جمهوری اسلامی ایران. ۱ اردیبهشت ۱۳۹۰. بایگانی‌شده از اصلی در ۱ مه ۲۰۱۱. دریافت‌شده در ۲ اردیبهشت ۱۳۹۰.
  41. «طرح انتقال آب به ۴۰ شهر و روستای قم». جام جم آنلاین. ۱۶ آبان ۱۳۸۷. دریافت‌شده در ۴ اردیبهشت ۱۳۹۰.
  42. ۴۲٫۰ ۴۲٫۱ روزنامه جام‌جم، صفحه ۱۵، دوشنبه ۲۳ خرداد ۱۳۹۰، سال دوازدهم، شماره ۳۱۵۲
  43. «مدیرعامل آب منطقه‌ای تهران». ایرنا. ۴ اردیبهشت ۱۳۹۰. دریافت‌شده در ۱۶ اردیبهشت ۱۳۹۰.[پیوند مرده]
  44. gozashteh/Barnameh 221/page-8.htm «با اجرای طرح انتقال آب از سرشاخه‌های دزهفت شهر کم‌آب ایران مرکزی سیراب می‌شود» مقدار |نشانی= را بررسی کنید (کمک). معاونت برنامه‌ریزی ونظارت راهبردی رئیس‌جمهور. دریافت‌شده در ۱۶ اردیبهشت ۱۳۹۰.[پیوند مرده]
  45. «اینجا روزی رودخانه بود». روزنامه اعتماد ۲۹ اردیبهشت ۱۳۸۸. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۰ سپتامبر ۲۰۱۱. دریافت‌شده در ۲۶ آوریل ۲۰۱۱.
  46. «۸۹۲ روستای لرستان مشکل آب آشامیدنی دارند». روزنامه مردم سالاری. ۱۹ بهمن ۱۳۸۹. بایگانی‌شده از اصلی در ۹ مه ۲۰۱۱. دریافت‌شده در ۱۶ اردیبهشت ۱۳۹۰.
  47. ۴۷٫۰ ۴۷٫۱ «۶۸ هزار روستایی چشم به آب تانکر دارند / زاگرس نشینان تشنه‌اند!». خبرگزاری مهر ۲۳ خرداد ۱۳۸۹. دریافت‌شده در ۱۶ اردیبهشت ۱۳۹۰.
  48. «۸۸۸ روستای لرستان مشکل آب آشامیدنی دارند». خبرگزاری مهر ۲۲ دی ۱۳۸۹. دریافت‌شده در ۱۶ اردیبهشت ۱۳۹۰.
  49. «الیگودرز قربانی طرح انتقال آب به قمرود». آبنمانیوز۲ اردیبهشت ۱۳۸۹.
  50. «آب و هوای قم». سازمان هواشناسی استان قم. پارامتر |پیوند= ناموجود یا خالی (کمک); پارامتر |تاریخ بازیابی= نیاز به وارد کردن |پیوند= دارد (کمک)
  51. ۵۱٫۰ ۵۱٫۱ «کاهش اثرات بلایای طبیعی در قم». استانداری قم. ۴ شهریور ۱۳۹۲. دریافت‌شده در ۲۰ دسامبر ۲۰۱۳.
  52. «قم، تنها کلانشهر ایران با هوای پاک». 19 دی آنلاین. دریافت‌شده در ۲۳ شهریور ۱۳۹۲.
  53. «قم، تنها کلانشهر ایران با هوای پاک است». جام جم آنلاین. دریافت‌شده در ۲۳ شهریور ۱۳۹۲.
  54. «نتایج سرشماری نفوس و مسکن ۱۳۹۰». واحد آمار و اطلاعات استانداری قم. ۴ شهریور ۱۳۹۲. دریافت‌شده در ۲۶ آگوست ۲۰۱۳.
  55. «مهاجرپذیری قم». ویکی اطلس فرهنگی ایران. ۴ شهریور ۱۳۹۲. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۴ اوت ۲۰۱۳. دریافت‌شده در ۲۶ آگوست ۲۰۱۳.
  56. ۵۶٫۰ ۵۶٫۱ «قم پس از اسلام». استانداری قم. دریافت‌شده در ۲۷ آگوست ۲۰۱۳.
  57. فهرست نویسی پیش از انتشار کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران * شماره کتابشناسه ملّی:۲۸۹۰۶۹۰ *عنوان و نام پدیدآورنده:طرح بررسی و سنجش شاخص‌های فرهنگ عمومی کشور (شاخص‌های غیرثبتی) - شناسنامه افزوده:شرکت پژوهشگران خبره پارس /شورای فرهنگ عمومی
  58. عرب، کاظم (۱۳۸۲). قم در آیینه میراث. سازمان میراث فرهنگی.
  59. «آشنایی با غذای محلی قم». همشهری. ۲۲ شهریور ۱۳۹۲. دریافت‌شده در ۱۴ سپتامبر ۲۰۱۳.
  60. «قالی بافی قم». رسانهٔ مجازی نگاه. دریافت‌شده در ۲۰ ژانویه ۲۰۱۴.
  61. ۶۱٫۰ ۶۱٫۱ «تاریخچهٔ فرش قم». اتحادیهٔ فرش دست‌باف در ایران. دریافت‌شده در ۲۰ ژانویه ۲۰۱۴.
  62. «کتابخانه‌های قم». اداره کل میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری استان قم. بایگانی‌شده از اصلی در ۹ فوریه ۲۰۱۴. دریافت‌شده در ۲ فوریه ۲۰۱۴.
  63. «سالن‌های نمایش و سینماهای قم». استانداری قم. دریافت‌شده در ۲ فوریه ۲۰۱۴.
  64. «شهردار قم: ۱۲ باغ با تأکید رئیس مجلس در قم تملک شد». شهرداری قم. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۰ سپتامبر ۲۰۱۴.
  65. «فضاهای سبز منطقه ۱». شهرداری قم. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۰ سپتامبر ۲۰۱۴.
  66. ۶۶٫۰ ۶۶٫۱ ۶۶٫۲ ۶۶٫۳ «بوستان‌ها و فضای سبز قم». اداره کل میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری قم. بایگانی‌شده از اصلی در ۹ فوریه ۲۰۱۴. دریافت‌شده در ۲ فوریه ۲۰۱۴.
  67. «فضاهای سبز منطقه ۲». شهرداری قم.[پیوند مرده]
  68. «فضاهای سبز منطقه ۳». شهرداری قم. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۰ سپتامبر ۲۰۱۴.
  69. «فضاهای سبز منطقه ۴». شهرداری قم.[پیوند مرده]
  70. «پایتخت مذهبی ایران، مقصد اول اعراب». جوان‌آنلاین. دریافت‌شده در ۱۳۹۲/۹/۱۲. تاریخ وارد شده در |تاریخ بازدید= را بررسی کنید (کمک)
  71. «راه‌اندازی مسیر جدید اتوبوس‌های تندرو در قم». سازمان اتوبوس‌رانی قم و حومه. بایگانی‌شده از اصلی در ۳۰ اکتبر ۲۰۱۴. دریافت‌شده در ۱۳۹۲/۶/۱۲. تاریخ وارد شده در |تاریخ بازدید= را بررسی کنید (کمک)
  72. «معرفی سازمان اتوبوس‌رانی قم و حومه». سازمان اتوبوس‌رانی قم و حومه. بایگانی‌شده از اصلی در ۱ ژوئیه ۲۰۱۴. دریافت‌شده در ۱۳۹۲/۶/۱۲. تاریخ وارد شده در |تاریخ بازدید= را بررسی کنید (کمک)
  73. «تاریخچهٔ سازمان». سازمان اتوبوس‌رانی قم و حومه. بایگانی‌شده از اصلی در ۱ ژوئیه ۲۰۱۴. دریافت‌شده در ۱۳۹۲/۶/۱۲. تاریخ وارد شده در |تاریخ بازدید= را بررسی کنید (کمک)
  74. «مشخصات پروژه مترو قم». شهرداری قم. بایگانی‌شده از اصلی در ۲ فوریه ۲۰۱۴. دریافت‌شده در ۱۳۹۲/۶/۱۲. تاریخ وارد شده در |تاریخ بازدید= را بررسی کنید (کمک)
  75. «Monorails Of Asia, Qom, Iran». Monorails.org. دریافت‌شده در ۱۳۹۲/۱۰/۱۲. تاریخ وارد شده در |تاریخ بازدید= را بررسی کنید (کمک)
  76. [www.shahabdanesh.ac.ir «shahab danesh»] مقدار |نشانی= را بررسی کنید (کمک). shahabdanesh.ac.ir. دریافت‌شده در ۱۳۹۲/۱۰/۱۲. تاریخ وارد شده در |تاریخ بازدید= را بررسی کنید (کمک)
  77. ۷۷٫۰ ۷۷٫۱ «مدرسه غیاثیه». اداره میراث فرهنگی قم. بایگانی‌شده از اصلی در ۴ مه ۲۰۱۳. دریافت‌شده در ۹ اوت ۲۰۱۳.
  78. «مسجد جامع قم». تبیان. دریافت‌شده در ۹ اوت ۲۰۱۳.
  79. «مسجد جامع قم، مکانی با معماری باستانی». باشگاه خبرنگاران جوان. دریافت‌شده در ۹ اوت ۲۰۱۳.
  80. «مسجد امام حسن عسگری». اداره میراث فرهنگی قم. بایگانی‌شده از 4 اصلی مقدار |نشانی= را بررسی کنید (کمک) در ۱۸ مارس ۲۰۱۴. دریافت‌شده در ۲۹ آگوست ۲۰۱۳.
  81. «مسجد امام حسن عسگری». اداره میراث فرهنگی قم. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۷ آوریل ۲۰۱۳. دریافت‌شده در ۲۹ آگوست ۲۰۱۳.
  82. «ساختمان جدید مسجد امام حسن عسکری (ع) قم افتتاح شد». hawzahnews. ۱۰ اردیبهشت ۱۳۹۴. دریافت‌شده در ۱۳۹۵/۱۰/۳. تاریخ وارد شده در |تاریخ بازبینی= را بررسی کنید (کمک)
  83. «ویگاه اندیشه‌قم؛ امکان ملاقات با امام زمان در خواب براساس روایات». بایگانی‌شده از اصلی در ۹ فوریه ۲۰۱۴. دریافت‌شده در ۱ سپتامبر ۲۰۱۳.
  84. «باغ گنبدسبز». IRANPEDIA. دریافت‌شده در ۱ اوت ۲۰۱۳.
  85. «شهرک سینمایی نور». گردشگری. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۰ اوت ۲۰۱۹. دریافت‌شده در ۲۶ اکتبر ۲۰۱۹.
  86. ۸۶٫۰ ۸۶٫۱ ۸۶٫۲ «مقابر باغ گنبدسبز». اداره کل میراث فرهنگی استان قم. بایگانی‌شده از اصلی در ۶ مه ۲۰۱۳. دریافت‌شده در ۱ اوت ۲۰۱۳.
  87. «دانشنامهٔ تاریخ معماری و شهرسازی ایران‌شهر». وزارت راه و شهرسازی. بایگانی‌شده از روی نسخه اصلی در ۶ اکتبر ۲۰۱۹. دریافت‌شده در ۱۰ اکتبر ۲۰۱۹.
  88. «امامزاده علی بن جعفر». اداره کل میراث فرهنگی و گردشگری استان قم. بایگانی‌شده از اصلی در ۷ مه ۲۰۱۳. دریافت‌شده در ۱۳۹۲/۶/۱۲. تاریخ وارد شده در |تاریخ بازدید= را بررسی کنید (کمک)
  89. «امامزاده حمزه». اداره کل میراث فرهنگی و گردشگری استان قم. بایگانی‌شده از اصلی در ۷ مه ۲۰۱۳. دریافت‌شده در ۱۳۹۲/۶/۱۲. تاریخ وارد شده در |تاریخ بازدید= را بررسی کنید (کمک)
  90. «آشنایی با خانه یزدان‌پناه - قم». همشهری آنلاین. دریافت‌شده در ۱۵ مه ۲۰۱۴.
  91. «عمارت یزدان پناه قم، خانه‌ای چهارفصل». ۱۹ دی آنلاین. دریافت‌شده در ۲۹ آگوست ۲۰۱۳.
  92. «خانه یزدان پناه». اداره میراث فرهنگی قم. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۳ فوریه ۲۰۱۴. دریافت‌شده در ۲۹ آگوست ۲۰۱۳.
  93. «موزه آستانه مقدسه». اداره کل میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری استان قم. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۵ ژوئیه ۲۰۱۴. دریافت‌شده در ۱۳۹۳/۴/۳۰. تاریخ وارد شده در |تاریخ بازدید= را بررسی کنید (کمک)
  94. «موزه قم با آثاری ۷۰۰۰ ساله». ایسنا. دریافت‌شده در ۱۳۹۳/۴/۳۰. تاریخ وارد شده در |تاریخ بازدید= را بررسی کنید (کمک)
  95. «موزه مردم‌شناسی قم». صدا و سیمای مرکز قم. دریافت‌شده در ????/?/??. تاریخ وارد شده در |تاریخ بازدید= را بررسی کنید (کمک)
  96. «موزه هنرهای سنتی قم». صدا و سیمای مرکز قم. دریافت‌شده در ۱۳۹۲/۶/۱۲. تاریخ وارد شده در |تاریخ بازدید= را بررسی کنید (کمک)
  97. «افتتاح موزه آثار مراجع تقلید». عرش‌نیوز. ۴ شهریور ۱۳۹۲. بایگانی‌شده از اصلی در ۳۰ اکتبر ۲۰۱۴. دریافت‌شده در ۴ تیر ۱۳۹۳.
  98. «موزه تاریخ طبیعی قم». اداره کل حفاظت محیط زیست استان قم. دریافت‌شده در ????/?/??. تاریخ وارد شده در |تاریخ بازدید= را بررسی کنید (کمک)
  99. «موزه تاریخ طبیعی قم». صدا و سیمای مرکز قم. دریافت‌شده در ۱۳۹۲/۶/۱۲. تاریخ وارد شده در |تاریخ بازدید= را بررسی کنید (کمک)
  100. «موزه تاریخ طبیعی، از جاذبه‌های گردشگری قم». قم نیوز. دریافت‌شده در ۱۳۹۲/۶/۱۲. تاریخ وارد شده در |تاریخ بازدید= را بررسی کنید (کمک)
  101. «تاریخچه صدا و سیمای مرکز قم». صدا و سیمای مرکز قم. دریافت‌شده در ۱۳۹۲/۱۰/۱۲. تاریخ وارد شده در |تاریخ بازدید= را بررسی کنید (کمک)
  102. استان‌شناسی قم/محسن یوسفی، حسین بافکار، اکرم هدیه لو، ابوالفضل مطهری، فاطمه جاهدپری، محمدحسین خوش سخن، مهدی نمازیخواه-کرج: شرکت چاپ و نشر کتاب‌های درسی ایران، ۱۳۹۰.
  103. «شهرهای قم و کربلا خواهرخوانده شدند». دریافت‌شده در ۲۰ مرداد ۱۳۹۱.
  104. «استاندار قم به قونیه سفر کرد». دریافت‌شده در ۱۴ مرداد ۱۳۸۹.
  105. «قم و بعلبک لبنان خواهرخوانده شدند». دریافت‌شده در ۱۴ مهر ۱۳۸۹.
  106. «خواهر خواندگی». بایگانی‌شده از اصلی در ۴ اکتبر ۲۰۱۳. دریافت‌شده در ۴ شهریور ۱۳۹۲.
  107. «رئیس مجلس پاکستان خبرداد: قم و کراچی خواهد خوانده می‌شوند». دریافت‌شده در ۴ شهریور ۱۳۹۲.
  1. ^  در این باره ر.ک. به «بحارالانوار»، ج ۶۰، ص ۲۱۰ به بعد
  2. ^  «حضرت مهدی (عج) فروغ…»، ص۲۹۳ به بعد

پیوند به بیرون[ویرایش]

Qom

قم
کلانشهر قم · Qom Metropolis
QomView3.jpg
Official seal of Qom
Seal
Nickname(s): 
Religious Capital Of Iran
Qom is located in Iran
Qom
Qom
Coordinates: 34°38′24″N 50°52′35″E / 34.64000°N 50.87639°E / 34.64000; 50.87639Coordinates: 34°38′24″N 50°52′35″E / 34.64000°N 50.87639°E / 34.64000; 50.87639
Country Iran
ProvinceQom
CountyCentral
Government
 • MayorMorteza Saghaeiannejad
Elevation
928 m (3,045 ft)
Population
 (2016 census)
 • Urban
1,200,158 [1]
 • Metro
1,260,000 [2]
 • Population Rank in Iran
7th
Time zoneUTC+3:30 (IRST)
 • Summer (DST)UTC+4:30 (IRDT)
Postal code
37100
Area code(s)(+98) 25
ClimateBWh
Websitewww.qom.ir

Qom (Persian: قم[ɢom] (About this soundlisten)) is the seventh metropolis[3] and also the seventh largest city in Iran.[4] Qom is the capital of Qom Province. It is located 140 km (87 mi) to the south of Tehran.[5] At the 2016 census, its population was 1,201,158. It is situated on the banks of the Qom River.

Qom is considered holy by Shiʿa Islam, as it is the site of the shrine of Fatimah bint Musa, sister of Imam Ali ibn Musa Rida[6] (Persian Imam Reza, 789–816 CE). The city is the largest center for Shiʿa scholarship in the world, and is a significant destination of pilgrimage, with around twenty million pilgrims visiting the city every year, the majority being Iranians but also other Shi'a Muslims from all around the world.[7] Qom is famous for a Persian brittle toffee known as Sohan (Persian: سوهان), considered a souvenir of the city and sold by 2,000 to 2,500 "Sohan" shops.

Qom has developed into a lively industrial centre owing in part to its proximity to Tehran. It is a regional centre for the distribution of petroleum and petroleum products, and a natural gas pipeline from Bandar Anzali and Tehran and a crude oil pipeline from Tehran run through Qom to the Abadan refinery on the Persian Gulf. Qom gained additional prosperity when oil was discovered at Sarajeh near the city in 1956 and a large refinery was built between Qom and Tehran.

Geography

Qom, the capital of Qom province, is located 125 kilometers south of Tehran, on a low plain. The shrine of Fatimeh Masumeh, the sister of Imam Reza, is located in this city, which is considered by Shiʿa Muslims holy. The city is located in the boundary of the central desert of Iran (Kavir-e Markazi). At the 2011 census its population was 1,074,036,[8] comprising 545,704 men and 528,332 women.

Qom is a focal center of the Shiʿah.[9][10] Since the revolution, the clerical population has risen from around 25,000 to more than 45,000 and the non-clerical population has more than tripled to about 700,000. Substantial sums of money in the form of alms and Islamic taxes flow into Qom to the ten Marja'-e taqlid or "Source to be Followed" that reside there.[11] The number of seminary schools in Qom is now over fifty, and the number of research institutes and libraries somewhere near two hundred and fifty.[11]

Its theological center and the Fatima Masumeh Shrine are prominent features of Qom.[12][13] Another very popular religious site of pilgrimage formerly outside the city of Qom but now more of a suburb is called Jamkaran. Qom's proximity to Tehran has allowed the clerical establishment easy access to monitor the affairs and decisions of state. Many Grand Ayatollahs possess offices in both Tehran and Qom; many people simply commute between the two cities as they are only 156 kilometres or 97 miles apart. Southeast of Qom is the ancient city of Kashan. Directly south of Qom lie the towns of Delijan, Mahallat, Naraq, Pardisan City, Kahak, and Jasb. The surrounding area to the east of Qom is populated by Tafresh, Saveh, and Ashtian and Jafarieh.

View Of Southwestern Qom

Climate

Qom has a hot desert climate (Köppen BWh) with low annual rainfall due to remoteness from the sea and being situated in the vicinity of the subtropical anticyclone aloft. Summer weather is very hot and essentially rainless, whilst in winter weather can vary from warm to – when Siberian air masses are driven south across the Elburz Mountains by blocking over Europe – frigid. An example of the latter situation was in January 2008 when minima fell to −23 °C or −9.4 °F on the 15th, whilst earlier similar situations occurred in January 1964 and to a lesser extent January 1950, January 1972 and December 1972.

Climate data for Qom (1986–2010)
Month Jan Feb Mar Apr May Jun Jul Aug Sep Oct Nov Dec Year
Record high °C (°F) 23.4
(74.1)
26.5
(79.7)
35.5
(95.9)
36.5
(97.7)
41.5
(106.7)
44.2
(111.6)
47.0
(116.6)
45.5
(113.9)
41.6
(106.9)
36.6
(97.9)
28.6
(83.5)
22.5
(72.5)
47.0
(116.6)
Average high °C (°F) 10.2
(50.4)
13.6
(56.5)
19.1
(66.4)
26.0
(78.8)
31.8
(89.2)
37.9
(100.2)
40.3
(104.5)
39.4
(102.9)
34.9
(94.8)
27.7
(81.9)
18.9
(66.0)
12.2
(54.0)
26.0
(78.8)
Daily mean °C (°F) 4.2
(39.6)
7.1
(44.8)
12.0
(53.6)
18.3
(64.9)
23.6
(74.5)
29.1
(84.4)
31.8
(89.2)
30.3
(86.5)
25.2
(77.4)
19.0
(66.2)
11.5
(52.7)
6.1
(43.0)
18.2
(64.8)
Average low °C (°F) −1.9
(28.6)
0.6
(33.1)
5.0
(41.0)
10.5
(50.9)
15.4
(59.7)
20.2
(68.4)
23.4
(74.1)
21.2
(70.2)
15.6
(60.1)
10.3
(50.5)
4.1
(39.4)
−0.1
(31.8)
10.4
(50.7)
Record low °C (°F) −23
(−9)
−11.2
(11.8)
−11
(12)
0.4
(32.7)
5.4
(41.7)
8.0
(46.4)
15.0
(59.0)
13.5
(56.3)
6.5
(43.7)
0.6
(33.1)
−7
(19)
−10.5
(13.1)
−23
(−9)
Average precipitation mm (inches) 25.4
(1.00)
20.5
(0.81)
27.7
(1.09)
20.2
(0.80)
10.4
(0.41)
2.3
(0.09)
0.7
(0.03)
0.3
(0.01)
0.8
(0.03)
6.2
(0.24)
14.3
(0.56)
19.4
(0.76)
148.2
(5.83)
Average precipitation days (≥ 1.0 mm) 4.4 4.1 4.2 3.9 2.0 0.4 0.2 0.1 0.3 1.8 2.6 3.2 27.2
Average snowy days 3.1 1.4 0.3 0.0 0.0 0.0 0.0 0.0 0.0 0.0 0.1 0.9 5.8
Average relative humidity (%) 66 58 48 42 33 24 23 24 26 38 52 66 41
Mean monthly sunshine hours 185.0 194.0 221.5 233.3 296.6 351.5 354.5 347.3 309.9 263.4 204.9 172.7 3,134.6
Source: Iran Meteorological Organization (records),[14] (temperatures),[15] (precipitation),[16] (humidity),[17] (days with precipitation and snow),[18] (sunshine)[19]

History

Azam Mosque in Qom

The present town of Qom in Central Iran dates back to ancient times. Its pre-Islamic history can be partially documented, although the earlier epochs remain unclear. Excavations at Tepe Sialk indicate that the region had been settled since ancient times (Ghirshman and Vanden Berghe), and more recent surveys have revealed traces of large inhabited places south of Qom, dating from the 4th and 1st millennium BC. While nothing is known about the area from Elamite, Medes, and Achaemenid times, there are significant archeological remains from the Seleucid and Parthian epochs, of which the ruins of Khurha (about 70 kilometres or 43 miles southwest of Qom) are the most famous and important remnants. Their dating and function have instigated long and controversial debates and interpretations, for they have been interpreted and explained variously as the remains of a Sasanian temple, or of a Seleucid Dionysian temple, or of a Parthian complex. Its true function is still a matter of dispute, but the contributions by Wolfram Kleiss point to a Parthian palace that served as a station on the nearby highway and was used until Sasanian times.[20]

The recently published results of the excavations carried out in 1955 by Iranian archeologists have, however, revived the old thesis of a Seleucid religious building.[21] Besides Khurha, which is already mentioned as Khor Abad at Qomi in the 9th century, the region has turned up a few other remnants from this epoch, including the four Parthian heads found near Qom, now kept in the National Museum of Iran in Tehran.[22] Qomi names Parthian personalities as founders of villages in the Qom area.[23][full citation needed] The possible mention of Qom in the form of Greek names in two ancient geographical works (the Tabula Peutingera and Ptolemy's geographical tables) remains doubtful.

View Of Qom city in a painting in 1723 AD

The Sasanian epoch offers many archeological findings and remnants, besides the fact that various sources mention Qom. The most interesting building from an archeological point of view is the Qalʿa-ye Doḵtar in Qom itself, which was long thought to have served religious purposes, while more recent research points to an administrative use.[24] The wider surroundings of Qom also contain numerous traces from palaces, religious, military and administrative buildings.[25][full citation needed] Some of these are mentioned by Qomi, who also names many more fire temples in the urban area of present Qom and its region, of which no archeological traces are left although the location of one fire temple can probably be equated with today's Masjed-e Emām in the city.[26] According to Qomi, the most important fire temple of the area stood in the nearby village of Dizijan.[27]

Tāriḵ-e Qom and some other sources also speak of genuine historical figures of the Sasanian epoch in connection with Qom and its region. They shed new light on the time of the seizure of power by the first Sasanian king Ardashir I, who fought his decisive battles near Qom,[28] and the collapse of the Sasanian empire, which is extensively reported by Ebn Aʿṯam Kufi and the Nehāyat al-Erab and names a certain Šērzād as the satrap of the region.[29] The existence of an urban settlement in the Sasanian epoch is furthermore verified by Middle Persian sources (literary sources, inscriptions, and seals) that mention in the time of Shapur I and Kawād I the names Godmān/Gomān and Ērān Win(n)ārd Kawād, both of which could be identified as Qom.[30] Altogether one can assume that Qom functioned as a small administrative unit throughout the whole Sasanian era. Probably the urban structure of the Sasanian settlement of Qom can be compared with the type of city of Ctesiphon (Or. Madāʾen) and consisted of several villages and little towns with Abaraštejān, Mamajjān and Jamkarān as the bigger settlements that were loosely connected by defense installations.[31]

It is difficult to decipher the actual process of the Arab conquest of Qom from the extant Arabic sources. According to Balāḏori, the first tentative conquest of Qom took place in 23/644 by Abu Musa Ashaari after a few days of fighting (although Abu Musa's route through Western Persia, as narrated by Balāḏori, appears somewhat confusing). It remains unclear who the defenders of Qom were; probably fleeing Sasanian nobles and local soldiers returning from the great battles against the Arabs formed the core of the resistance. The area remained largely untouched for 60 years after the initial conquest and was probably administered from Isfahan.[32]

The first permanent settlement of Arab settlers in Qom took place during the revolts of Mukhtar al-Thaqafi and Moṭarref b. Moḡira b. Šaʿba in 66–77/685–96, when small groups of refugees moved there and Qom itself was affected by the fighting between the Umayyad state power and the rebels[33]

The decisive step for the later urban development of Qom occurred when a group of Ashaari Arabs came to the area. These Ashaaries originated in Yemen and the first important figure among them was the first conqueror of the area of Qom, the above-mentioned Abu Musa Ashaari. ʿAbd-Allāh b. Saʿd and Aḥwaṣ b. Saʿd were grandsons of Abi Musa's nephew and led the group of Ashaaries that emigrated from Kufa to the region of Qom. It is not exactly clear why they migrated, but it might have also been a general opposition to the Umayyad dynasty. A central element was the early contact with the leading local Zoroastrian Persian noble Yazdanfadar.[34]

As the Arabs required a great deal of pasture for their large herds of cattle and were much wealthier than the local Persians, they slowly started to buy land and take over more villages. The decisive step for controlling the area was the elimination of the local Persian noble class that took place after the death of Yazdanfadar in 733.[35] The emigration and the subsequent settlement and building activities led to the fusion of the original six villages on the area of Qom to an urban conglomerate which probably happened within two generations after the first coming of Arabs.[citation needed]

Although a few names of governors and their tax assessments are known from the time after the administrative independence, the death of Fātimah bint Mūsā, the sister of the eighth Imam of Shias Ali al-Ridha in the city in 201/816–17 proved to be of great importance for the later history of Qom. Fātimah bint Mūsā died while following her brother to Khorasan, a region in northern Iran. The place of her entombment developed from 869–70 into a building that was transformed over time into today's magnificent and economically important sanctuary.[36]

In 825–26 a major rebellion against the tax regulations of the caliphate broke out in Qom. It was caused by the refusal of the caliph Al-Ma'mun to lower the yearly tax assessment as he had done in Ray. The revolt was led by an Ashaari named Yahya ibn Emran, maintaining that taxes should not be paid to an unlawful ruler. Yahya was killed by troops sent by the caliph and the citizens were severely punished; the taxes were raised from 2 million to 7 million dirhams. Two years later the taxes were again raised by 700,000 dirham by the Ashaari governor Ali ibn Isa, who was subsequently deposed because he was strongly rejected by the inhabitants of Qom. But in 833 Ali returned to the post of governor (wali) and forcefully collected tax debts that were laid upon him by the caliph. He destroyed parts of Qom and handed over a wanted rebel to caliphal authorities under Al-Moʿtasem. Between 839–42 two contradicting tax assessments were carried out under turbulent circumstances which amounted to a sum of 5 million dirhams. The names of those involved have survived.[37]

Deire Gachin Caravansarai

The move of a Hadith transmitter from Kufa to Qom, which took place probably in the middle of the 9th century, indicates the increased importance of Qom as a center of Shia learning. At about the same time another military attack on the city occurred in 254/868, when Mofleḥ, the Turkish officer of the caliph Al-Mostaʿin, executed some of its inhabitants because of the city's refusal to pay taxes. Mofleḥ became governor of Qom and lasted in that position for at least five years. During his governorship important Alids moved to Qom and there are references to close contacts between the representative of the 11th Shia's Imam, Hassan al-Askari, in Qom and other Qomis. The representative Aḥmad b. Esḥāq was at the same time administrator of the Fāṭema sanctuary and the agent (wakil) responsible for the pensions of the Alids.[38]

The first Friday mosque in Qom was built in 878–79 on the site of a fire temple, although there are also confusing reports concerning a possible earlier Friday mosque.[39] In 881–82 Qom was occupied by the Turkish military leader Edgu Tegin (Arabic: Yadkutakin b. Asātakin or Aḏkutakin), who tried to collect the tax arrears for seven years which partially ruined the guarantors (some of whom are known) of these taxes. At about the same time the early orthodox Shias achieved their victory in the town. In 893–94, at the latest, all extremists (ḡolāt) were driven out of town by the leading Shia shaikh of Qom, Aḥmad b. Moḥammed b. Isa Ashaari. Probably one year later the famous Islamic mystic Ḥosayn b. Manṣur Ḥallaj stayed in Qom, where he was arrested.[40]

From 895–96 onwards the history of Qom was connected with a family of Turkish military leaders from the army of the caliph Al-Moʿtazed, including the governor Berun (Birun). In the same year Berun destroyed a big and probably still active fire temple located on the territory of the evolving city and probably opposite today's sanctuary of Fātimah bint Mūsā. In these unstable political times Qom was visited by the vizier of Al-Moʿtazed, Obayd-Allah ibn Solayman, and two tax assessments were organized.[41] An administrative peculiarity of Qom was put to an end at about the same time, to wit the independent appointment of judges through the Arab inhabitants of Qom until the time of al-Moktafi, which, together with the dispatch of a joint Arab-Persian delegation to the vizier Ḥamid ibn Abbas indicate the end of the elevated position of the Arabs in Qom. The period of the governor Abbas ibn Amr Ganawi (292–96/904–09) is remarkable for the presence of non-Twelver Shias in Qom and the establishment of the office of the jahbaḏ (financial officer) as the tax broker for the city, which fostered local self-determination.[42]

In 909 Hosayn ibn Hamdan ibn Hamdun was appointed governor of Qom and Kāšān by the caliph Al-Moqtader and had to assist the caliph's army against the Saffarids in Fars. Altogether he stayed in power only for two years before he had to return to Baghdad.[43] In the years 301/913–14 to 315/927 the people of Qom had, besides another tax assessment (meanwhile the eighth), a caliphal intervention that resulted in the appointment of a governor to stabilize the administrative grip over the region. This move caused more unrest and affected the balance of power in an area that was disputed between the powers of the time (Daylamites, Samanids). Beginning in 316/928 Qom fell into the sphere of interest of Daylami warlords and was relieved from the direct authority of the caliph, although it changed hands several times between 928 and 943. The Daylamites brutally exploited the city through harsh taxes. With the firm establishment of Buyids control from 340/951–52 on, the political circumstances were less troubled than before, although the economic situation deteriorated.[44]

No outstanding events are reported for the relatively stable political period until 988-89, but Qom seems to have been isolated inside Persia because of its Shia creed. At the same time, the Fatima sanctuary was enlarged and the number of sayyeds residing in Qom reached a considerable number. In 373/984 Qom and its environs were affected by the revolt of the Kurdish Moḥammad Barzikāni against the Buyid Fakr-Al-Dawla.[45]

The population amounted to 50,000 inhabitants at the most and consisted of Persians and Arabs who had adopted the Persian of the time[46] as their language and many social customs from the Persians, whose proportion was probably smaller than the Arabs. The Kurds lived in the countryside to the west. The Twelver Shia constituted the great majority of the population and many important Shia scholars of the time came from Qom or lived there. As many as 331 male Alids lived in Qom in 988–89, and they produced a good number of community leaders and there is also mention of one prominent female ʿAlid besides Fātimah bint Mūsā. These Alids descended from the Imams and were supported by pensions.

Apart from the Shia mainstream, other Shia sects existed in the city and one can also assume the presence of Sunnies. Ḏemmis, or followers of other revealed religions (Jews, Christians, and Zoroastrians) must have lived in the city, too, as the payment of poll tax (jezya) indicates, although their number can only be very roughly estimated at a few thousand at the end of the 9th century and must have shrunk drastically in the 10th century. The majority of these non-Muslims were Zoroastrians, who made their living mostly as farmers. Jews must have lived in Qom as well, but information on them is scant. It is striking that the formerly dominant Ashaaries had lost their leading positions by the end of the 10th century. This points at a new social situation that allowed assimilated Persians to join the local establishment.[47]

The city's topography in the 10th century still reflected the evolutionary merging of the original six villages; these were still separated by fields. The town center was located in the village of Mamajjān, which was connected to other parts of the city on the other side of the river by four bridges. There were about eight squares whose function is not clear and three mosques within the city. There is almost no information about madrasas. The sanctuary must have still been quite small as only two cupolas are mentioned. A bazaar and bathhouses must have existed, too, as well as certain administrative buildings (prison, mint). Five bigger and eight smaller roads indicate good traffic connections, which were supported by at least three or maybe even nine city gates.[48]

Qom was then in a difficult economical and social position. Many houses inside the city as well as bridges and mills were ruined and the roads and agriculture were suffering from an insecure situation. This has to be attributed to difficult social circumstances and excessive taxation.[49] The water supply seems to have been satisfactory and the Ashaaries seem to have undertaken continuous renovation works on the irrigation channels between 733 and 900. The Ašʿaris were also the proprietors of the water rights, which were safeguarded in the water authority (divān-e āb) that regulated the water shares. The system made the Ašʿaris the wealthiest inhabitants of Qom and stayed in place until 347/958–59, when they were expropriated by the Buyids, which consequently brought about a decline in the whole system of irrigation. Although there were attempts at restoration in 371/981–82, only three of originally twenty-one channels had flowing water which meant enough drinking water was supplied for the population, but the available amount could not have been adequate for agricultural purposes.[50]

Grand Timcheh.

Altogether the state of cultivation in Qom seems to have resembled that of the other regions of Persia, although the thirty different crops and plants are only indirectly mentioned in connection with the tax assessments. The soil is reported to have good quality and produced big quantities of food. Little is known about animal husbandry in the region, but the considerable number of fifty-one mills existed, of which a fifth was in decay. Legends speak of mineral deposits and mines of silver, iron, gold and lead, while Kurds seem to have produced salt from a lake nearby (see Qom Lake). The production of chairs, textiles, and saddle equipment indicates craftsmanship.[51]

The city's taxation has to be distinguished between the more proper rule of the Abbasid tax bureaucracy and the time of the Deylamid warlords where rules were bent arbitrarily. A stunning diversity of taxes is known (often meant to serve the ever greedy Abbasid bureaucracy and the Deylamid and Buyid war machinery) but the Karaj (land tax), which was composed of many different separate sums, was the most important single tax existing in Qom at least since post-Sasanian times. Within the known 18 tax figures ranging over 160 years there are great differences and the tax figures vary from 8 million to 2 million dirhams with a mean value at around 3 million. In taxation Qom always followed the solar calendar with its own local variation, starting from the death of the Sasanian Yazdegerd III. A highly differentiated tax administration existed and is known in great detail; 24 tax collectors (ʿommāl) are listed from 189/804–05 to 371/981–82 plus two jahabaḏa who acted as mediators after the attempt to enforce collective responsibility by the taxpayers had failed. The information in the Tāriḵ-e Qom on taxation also mention by name 21 tax districts (rasātiq) in the region with 900 villages.[52]

Little is known about the time until the period of Seljuki dominance. In 387/997, Qom became involved in internal Buyid quarrels and was subsequently unsuccessfully besieged. In 418/1027–28, Qom fell under the rule of Šahryuš from the Kakuyid dynasty and a few years later (1030–40) it became part of the Ghaznavid domain. The Seljuki did not occupy Qom at once but left the town and Jebāl in Kakuyid hands for ten years. From 442/1050–51 on, the city was under Seljuk rule and nothing is known about its fate until 487/1094. Afterwards the growing instability of the Seljuk empire involved Qom in the power struggles between the competing Seljuk factions in Jebāl and the city changed hands many times. The most stable period seem to have been the 14 years (513–27/1119–33) when Qom lay in Sanjar's sphere of power and witnessed the construction of a second Friday mosque.[53]

Surprisingly, Qom enjoyed relative prosperity in its economy in the Seljuk period. The rigidly Sunni Seljuks seem to have practiced a pragmatic policy and one of the main sources of this time (ʿAbd-al-Jalil Qazvini) speaks of good relations between the famous vizier Nizam al-Mulk and Seljuk sultans on the one hand, and members of the local nobility on the other. Sultans reportedly visited the sanctuary (although no specific sultan is mentioned by name) and in general no religiously motivated punitive action against Qom is known to have taken place. Under Seljuk rule a considerable number of religious buildings were erected. At least ten madrasas are known by name. Two Friday mosques seem to have existed in Seljuk times: the old one was renovated and a new one, located outside of the town area, was built in 528/1133–34 by the order of Sultan Togrel II(Persian: سلطان طغرل دوم). Qom must have expanded during this period, but precise reasons for its prosperity are not known. A family of Ḥosaynid Alids was influential and provided a number of community leaders. Another important Shia family was that of the Daʿwidār (Persian: دعوی‌دار), whose members were judges (Arabic: قاضی) in town, which indicates the transformation of Qom from a town governed by the Sunnis to a completely Shai domain.[54]

The following epochs of the Eldiguzids and Khawrazmshahs lasted for almost 30 years and brought different systems of rule in quick succession. The two noteworthy events of this period are the execution of ʿEzz-al-Din Yaḥyā, the naqib of the Shias, by the Tekesh in 592/1196 and the work on the tiles of the sanctuary (probably in 605–13/1208–17), which indicate a certain economic prosperity at a time of unstable political conditions. From 614/1217–18 until the Mongol attack, Qom remained under Muhammad II of Khwarezm.[55]

The Mongol invasion led to the total destruction of Qom by the armies of the Mongol generals, Jebe and Sübedei, in 621/1224 and left the city in ruins for at least twenty years, when the sources (Jovayni) tell of the levying of taxes. Twenty years later, reconstruction and repair works, probably sponsored by some wealthy inhabitants, were being done on the mausoleums of Shia saints in the city, which contradict those sources, such as Ḥamd-Allāh Mostawfi, that describe Qom as a ruined and depopulated city throughout the Ilkhanid period. Besides, the fact that the Ilkhanid vizier Šams-al-Din Jovayni took refuge in the Fātimah bint Mūsā sanctuary in 683/1284, indicates that the city must have experienced at least a modest comeback. The city walls were probably rebuilt and, moreover, four graves of saints are known to have been constructed between 720/1301 and 1365. Additionally some fine tiles are known from this period. Nothing is known about the irrigation systems of the town, but nearby a dam was built in the Ilkhanid period and the local administration must have functioned again, as the name of a judge shows. The agricultural situation is described as flourishing with a variety of cultivated plants and a good supply of water, and legends indicate the use of deposits of mineral resources. Information exists concerning taxes for the post-Mongolian period. Qom paid 40,000 dinars, but more remarkable is the fact that some of the surrounding rural districts paid as much as Qom or even more, which suggests that the whole administrative structure of districts had also changed.[56]

In the late 14th century, the city was plundered by Tamerlane and the inhabitants were massacred. Qom gained special attention and gradually developed due to its religious shrine during the Saffavid dynasty. By 1503, Qom became one of the important centers of theology in relation to Shia Islam, and became a significant religious pilgrimage site and pivot.[citation needed]

The city suffered heavy damage again during the Afghan invasions, resulting in consequent severe economic hardships. Qom further sustained damage during the reign of Nader Shah and the conflicts between the two households of Zandieh and Qajariyeh in order to gain power over Iran. Finally in 1793 Qom came under the control of Agha Muhammad Khan Qajar. On being victorious over his enemies, the Qajar Sultan Fath Ali Shah was responsible for the repairs done on the sepulchre and Holy Shrine of Hæzræt Mæ'sume, as he had made such a vow.[citation needed]

The city of Qom began another era of prosperity in the Qajar era. After Russian forces entered Karaj in 1915, many of the inhabitants of Tehran moved to Qom due to reasons of proximity, and the transfer of the capital from Tehran to Qom was even discussed. But the British and Russians defeated prospects of the plan by putting Ahmad Shah Qajar under political pressure. Coinciding with this period, a "National Defense Committee" was set up in Tehran, and Qom turned into a political and military apex opposed to the Russian and British colonial powers.[citation needed]

As a center of religious learning Qom fell into decline for about a century from 1820 to 1920, but had a resurgence when Shaykh Abdul Karim Haeri Yazdi accepted an invitation to move from Sultanabad (now called Arak, Iran), where he had been teaching, to Qom.[57]

In 1964–65, before his exile from Iran, the Ayatollah Khomeini led his opposition to the Pahlavi dynasty from Qom. After the Islamic revolution in 1979, Khomeini spent time in the city before and after moving to Tehran.[citation needed]

Governance

Authority for the city lies with the mayor, who is elected by a municipal board. The municipal board is periodically elected by the city's residents. The municipal central office is located on Saheli Street. The current mayor of Qom is Mohammad Delbari.

Old districts

Modern districts

Tourism

Jamkaran Mosque

Historical and cultural heritage

Imam Hassan Al-Askari Mosque
Al-Ghadir Mosque

Iran's Cultural Heritage Organization lists 195 sites of historical and cultural significance in Qom. But the more visited sites of Qom are:

Museums

  • Astaneh Moqaddaseh Museum (Qom Central Museum)
    Quran manuscript written by Ali ibn Musa in the Qom Museum
  • Anthropology Museum Of Qom
  • The Museum Of Traditional Arts
  • The Museum Of Natural History & Wildlife
  • The Museum Of Astronomy

Hotels

Parsia Hotel
  • Hotel Safa
  • Parsia Hotel
  • Iram Hotel
  • Olympic Hotel
  • Khorshid Hotel
  • Abshaar Hotel
  • Ariya Hotel
  • Bi-Bi Hotel
  • Rose Hotel
  • Al-Zahra Hotel
  • Zaytoon Hotel
  • Salam Hotel
  • Fakhr A'zam Hotel
  • Yathrib Hotel
  • Naynava Hotel

Educational institutions

Iranian Seminaries Management Centre

Qom is well known for its many religious seminaries and institutes that offer advanced religious studies, which made this city the largest center for Shia scholarship in the world. There are an estimated 50,000 seminarians in the city coming from 80 countries, including 6,000 from Pakistan alone. Qom has seminaries for women and some non-Shia students. Most of the seminaries teach their students modern social sciences and Western thought as well as traditional religious studies.[58]

Hawzah 'Ilmiyya Qom (Qom Seminary)

Qom Seminary

The Hawzah (a short form of al-Hawzah al-Ilmiyya), which presently consists of over 200 education and research centres and organisations, catering for over 40,000 scholars and students from over 80 List of sovereign states. The modern Qom hawza was revitalized by Abdul Karim Haeri Yazdi and Grand Ayatollah Borujerdi and is barely a century old. There are nearly three hundred thousand clerics in Iran's seminaries. At present Hossein Vahid Khorasani heads Hawza 'Ilmiyya Qom.[citation needed]

Universities and seminaries

  • University of Qom
  • Mofid University
  • Qom University of Medical Sciences
  • Al-Mustafa International University
  • Al-Zahra Seminary
  • Seyyed Hassan Shirazi Seminary
  • Imam Hossein Seminary
  • Imam Baghir Seminary
  • Imam Mahdi Seminary
  • Rasoul A'zam Seminary
  • Razavia Seminary
  • Satia Seminary
  • Imam Khomeini Seminary
  • Aba-Salih Seminary
  • Al-Mahdi Seminary
  • Al-Hadi Seminary
  • Haghani Seminary
  • Janbazan Seminary
  • Resalat Seminary
  • Itrat Seminary
  • Darb-Astana Seminary
  • Seyyed Abdol Aziz Seminary
  • Toloo-e-Mehr Educational Institute
  • Shahab Danesh University
  • Pardis-e-Daneshgah-e-Tehran University
  • IRIB University Of Qom
  • Qom's Industrial College
  • Azad Islami University of Pardisan
  • Payam-Nour College of Pardisan
  • Ma'sumia University
  • Hikmat College
  • The University Of Religions & Denominations
  • Quran & Hadis University
  • Fekr-e-Eslami University
  • Ma'aref-e-Islami University
  • Computer Research Center of Islamic Sciences

Fordow uranium enrichment facility

The Fordow uranium enrichment facility is located 20 miles north east of Qom.[59] In January 2012 the International Atomic Energy Agency (IAEA) announced that Iran had started producing uranium enriched up to 20% for medical purposes and that material "remains under the agency's containment and surveillance.”[60] Iranian authorities state the facility is built deep in a mountain because of repeated threats by Israel to attack such facilities, which Israel believes can be used to produce nuclear weapons.[61] However, attacking a nuclear facility so close to a city considered so holy in Shia Islam brings concern of a potential risk of a Shiite religious response.[62]

Qom space center

Qom space center is one of the two places where the Iranian Space Agency is launching its suborbital Shahab-3 ballistic missiles, the other being the Emamshahr space center.[citation needed]

Notable people

Twin towns

Qom is twinned with:

Gallery

See also

References

  1. ^ "Archived copy". Archived from the original on 2018-07-08. Retrieved 2018-07-17.CS1 maint: archived copy as title (link)
  2. ^ "Major Agglomerations of the World - Population Statistics and Maps". citypopulation.de. Archived from the original on 2018-09-13. Retrieved 2018-09-13.
  3. ^ The metropolises of Iran amar.org.ir Retrieved 19 Oct 2018
  4. ^ The largest cities in Iran worldatlas.com Retrieved 21 Oct 2018
  5. ^ The province Qom yjc.ir Retrieved 21 Oct 2018
  6. ^ The biography of Hazrat Ma'sumeh tasnimnews.com Retrieved 4 Oct 2018
  7. ^ Alex Shams (6 December 2018), "On Persian pilgrimages, Pakistanis and Indians reconnect with Iran", Dawn News. Retrieved 9 March 2019.
  8. ^ "Census of the Islamic Republic of Iran, 1385 (2006)". Islamic Republic of Iran. Archived from the original (Excel) on 2011-11-11.
  9. ^ The holy city of Qom is the pole of Shia world irna.ir Retrieved 10 Oct 2018
  10. ^ Qom should be the capital of Shia world aghigh.ir Retrieved 10 Oct 2018
  11. ^ a b Christopher de Bellaigue, The Struggle for Iran, New York Review of Books, 2007, p. 24
  12. ^ When does the history of the holy shrine of Lady Ma’sumah start from? islamquest.net Retrieved 10 Oct 2018
  13. ^ The role of Qom and Hazrat Ma'sumah's court in the appearance of Islamic republic iqna.ir Retrieved 10 Oct 2018
  14. ^
  15. ^ *"Average Maximum temperature in Ghom by Month 1986–2010". Iran Meteorological Organization. Archived from the original on 2014-09-06. Retrieved 8 April 2015.
  16. ^ "Monthly Total Precipitation in Ghom by Month 1986–2010". Iran Meteorological Organization. Retrieved 8 April 2015.
  17. ^ "Average relative humidity in Ghom by Month 1986–2010". Iran Meteorological Organization. Archived from the original on 2014-09-16. Retrieved 8 April 2015.
  18. ^ *"No. of days with precipitation equal to or greater than 1 mm in Ghom by Month 1986–2010". Iran Meteorological Organization. Archived from the original on 2014-08-22. Retrieved 8 April 2015.
  19. ^ "Monthly total sunshine hours in Ghom by Month 1986–2010". Iran Meteorological Organization. Archived from the original on 2014-09-06. Retrieved 8 April 2015.
  20. ^ Kleiss, 1973, p. 181; idem, 1981, pp. 66–67; idem, 1985, pp. 173–79
  21. ^ Hakemi, pp. 16, 22, 26, 28, 35, 39
  22. ^ Ghirshman, 1962, pl. 52; Hakemi, pp. 13–14 and pl. 3
  23. ^ Qomi, pp. 65, 82, 84–86
  24. ^ Schippmann, pp. 416–21
  25. ^ for a summary, see Drechsler, pp. 44–46
  26. ^ Qomi, pp. 22–23, 32, 37, 61, 62, 69–71, 74, 77, 82, 90, 137–38
  27. ^ Qomi, pp. 88–89
  28. ^ Qomi, pp. 70–71; Nehāyat al-erab, p. 179; Widengren, pp. 271, 743–45
  29. ^ Ebn Aʿṯam, I, p. 201, II, pp. 31, 33, 58/59; Nehāyat al-Erab, pp. 383, 388
  30. ^ Frye, 1956, p. 320; idem, 1975, p. 11; Gyselen, pp. 28, 73–74
  31. ^ Drechsler, pp. 57–60
  32. ^ Balāḏori, pp. 312–14; Drechsler, pp. 69–74
  33. ^ Qomi, p. 38; Ṭabari, II, p. 992
  34. ^ Qomi, pp. 242–50, 258–65, 284–91; Drechsler, pp. 78–91
  35. ^ Qomi, pp. 48–49, 242, 244, 250, 253–57, 260, 262–63
  36. ^ Qomi, pp. 31, 101–02, 164, 213–14; Ebn Bābuya, II, p. 271; Modarresi Ṭabāṭabāʾi 1976, I, p. 18; Drechsler, pp. 124–31
  37. ^ Qomi, pp. 35, 102–04, 156–57, 163–64; Ṭabari, III, pp. 1092–93, 1102, 1106, 1111; Modarresi Ṭabāṭabāʾi, 1983, p. 166; Drechsler, pp. 132–39
  38. ^ Najāši, p. 12, 262; Qomi, pp. 35, 156–57, 163–64, 211–12, 215; Ṭabari, III, p. 1697; Modarresi Ṭabāṭabāʾi, 1983, p. 166; Drechsler, pp. 140–45
  39. ^ Qomi, pp. 26, 37–38; Modarresi Ṭabāṭabāʾi, 1976, II, pp. 115–16; Drechsler, pp. 146–48
  40. ^ Ṭabari, III, p. 2024, tr. XXXVII, p. 78; Qomi, pp. 35, 157–58, 163, 215; Najāši, pp. 33, 132; Ṭusi, pp. 20, 25, 247–48; Modarresi Ṭabāṭabāʾi, 1993, pp. 34–35, 37; Drechsler, pp. 148–54
  41. ^ Qomi, pp. 89–90, 104–06, 125, 128, 133–34, 156, 163–64; Ebn al-Faqih, p. 247; Drechsler, pp. 154–60
  42. ^ Qomi, pp. 17, 35–36, 149–53, 225, 229; Drechsler, pp. 160–64
  43. ^ Ṭabari, III, p. 2284, tr., XXXVIII, pp. 197–98; Drechsler, pp. 164–66
  44. ^ Qomi, pp. 99–100, 105–06, 142–44, 164–65, 217–18; Ebn al-Aṯir, VIII, pp. 102–04, 162, 196, 290, 388–89; Drechsler, pp. 166–81
  45. ^ Qomi, pp. 214, 219–220; Modarresi Ṭabāṭabāʾi, 1971, p. 117; idem, 1976, I, p. 18; Drechsler, pp. 181–91
  46. ^ Ebn Ḥawqal, p. 362; Drechsler, p. 198, n. 956
  47. ^ Qomi, pp. 18, 32, 44–46, 108, 123, 125, 128, 191–241; Ebn al-Faqih, p. 209; Ebn Ḥawqal, pp. 315, 342; Ṭusi, pp. 42, 75–76, 93; Najāši, p. 276; Biruni, p. 228; Ebn Saʿd, VII, p. 382; Samʿāni, X, p. 486; Modarresi Ṭabāṭabāʾi, 1971, pp. 121–25; 136–37; Drechsler, pp. 198–207
  48. ^ Qomi, pp. 23, 26–27, 32, 35–40, 42, 60, 167, 214, 216; Saʿidniā, pp. 151–53, 155–56, 158–59; Drechsler, pp. 194–98
  49. ^ Qomi, pp. 13, 27, 36–37, 53–56; Drechsler, pp. 192–93
  50. ^ Yaʿqubi, pp. 273–74; Qomi, pp. 40–46; 48–53, 244; Lambton, 1989, pp. 156–59; Drechsler, pp. 243–52
  51. ^ Qomi, pp. 48, 53–56, 76–77, 87–88, 107–08, 112–13, 119–22, 167, 174–76, 244, 251; Ebn Ḥawqal, p. 342; Ebn al-Faqih; pp. 50, 265; Moqaddasi, pp. 396, 470; Spuler, pp. 387–90, 392–94; 405–06, 408; Drechsler, pp. 253–58
  52. ^ Qomi, pp. 28–29, 31, 34, 38–39, 42, 56–59, 101–90, 242, 253, 262; Balāḏori, p. 314; Yaʿqubi, p. 274; Ebn al-Faqih, pp. 264–65; Modarresi Ṭabāṭabāʾi, 1983, pp. 28, 40–41; Lambton, 1969, pp. 41–45; Drechsler, pp. 258–73, 285–306
  53. ^ Ebn al-Aṯir, IX, pp. 204, 357–58, 429–30, X, pp. 289, 332–33, 551, XI, p. 237; ʿAbd-al-Jalil Qazvini, pp. 167–68; Bayhaqi, pp. 422–33; Mostawfi, pp. 833, 841; Bosworth, 1968, pp. 38, 106–110, 120, 125, 135; Drechsler, pp. 208–19
  54. ^ ʿAbd-al-Jalil Qazvini, pp. 47, 51, 163–64, 182, 191, 220–21, 229–30, 280, 430, 437, 494, 643; Abu’l-Rajāʾ Qomi, pp. 105–06, 262; Modarresi Ṭabāṭabāʾi, 1971, pp. 5, 130, 138–39, 165–67; idem, 1976, I, p. 20, II, pp. 109–10, 217–18; Drechsler, pp. 220–28
  55. ^ Ebn al-Aṯir, X, p. 118, XII, p. 317; Abu’l-Rajāʾ Qomi, p. 262; Modarresi Ṭabāṭabāʾi, 1971, pp. 132–33; Drechsler, pp. 228–31
  56. ^ Ebn al-Aṯir, XII, p. 419; Rašid al-Din Fażl-Allāh, 1957, p. 63; Jovayni, pp. 538, 542; Ḥamd-Allāh Mostawfi, 1919, pp. 67–68, 71–73; Boyle, pp. 311, 331, 337, 368–69, 496, 541; Spuler, 1955, pp. 30–31, 41, 82–83; Modarresi Ṭabāṭabāʾi, 1976, II, p. 35, 43, 67, 78; Survey of Persian Art, IV, pp. 1684–86; Drechsler, pp. 232–41, 308–12
  57. ^ Momen, Moojan, An Introduction to Shi'i Islam, Yale University Press, 1985, p. 247
  58. ^ Nasr, Vali The Shia Revival, Norton (2006), p. 217
  59. ^ Russia 'regrets' reported Iran nuclear activity in Qom facility, Haaretz, January 10, 2012.
  60. ^ "Iran enriching uranium at Fordo plant near Qom". BBC. 10 January 2012. Retrieved 1 March 2012.
  61. ^ Azmat Khan (13 January 2012). "Did Santorum Suggest Iran Wants Nukes to Bring Back Messiah?". Public Broadcasting Service.
  62. ^ Akluf Benn (3 September 2009). "Cries of 'hold me back' may lead Israel to strike Iran". Haaretz.com.

Bibliography

  • Balāḏori
  • Drechsler
  • Frye
  • Ghirshman
  • Hakemi
  • Kleiss
  • Modarresi Ṭabāṭabāʾi
  • Najāši
  • Qomi
  • Schippmann

External links