فلک‌الافلاک

فلک‌الافلاک
دژ شاپورخواست

نام	فلک‌الافلاک دژ شاپورخواست
کشور	ایران
استان	لرستان
شهرستان	خرم‌آباد
اطلاعات اثر
نام‌های دیگر	دژ شاپورخواست
نوع بنا	آجری
کاربری	دژ زندان
کاربری کنونی	موزه مردم‌شناسی
دیرینگی	دوره ساسانی (سال ۶۵۱ میلادی)
دورهٔ ساخت اثر	ساسانی
اطلاعات ثبتی
شمارهٔ ثبت	۸۸۳
تاریخ ثبت ملی	۱۰ مهر ۱۳۴۸
اطلاعات بازدید
امکان بازدید	دارد. این قلعه باستانی در شهر خرم‌آباد نرسیده به سبزه میدان قرار دارد و برای بازدید نیاز به تهیه بلیت دارید
فلک‌الافلاک مکان در ایران

فَلَک‌الافلاک (به پارسی سره: دژ سپهر سپهران) یا دژِ شاپورخواست قلعه‌ای تاریخی در مرکز شهر خرم‌آباد در استان لرستان است. فلک‌الافلاک با نام قلعهٔ دوازده‌بُرجی هم شناخته می‌شود. این بنا بر فراز تپه‌ای در شهر خرم‌آباد و در نزدیکی رودخانه، در مرکز شهر جای گرفته و چشم‌گیرترین یادمان تاریخی و گردشگری شهر می‌باشد. پیشینهٔ ساخت این قلعه به دورهٔ ساسانیان بازمی‌گردد. دژ شاپور خواست در تاریخ ۱۰ مهر ۱۳۴۸ با شمارهٔ ثبت ۸۸۳ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.

واژه‌شناسی

فلک‌الافلاک در لغت به معنای «آسمانِ آسمان‌ها» یا «سپهر سپهران» است. قلعهٔ فلک‌الافلاک در طول زمان با نام‌های گوناگونی از جمله دژ شاپورخواست، سابرخواست، قلعهٔ خرم‌آباد، دوازده برجی و کاخ اتابکان شناخته شده است. قلعهٔ خرم‌آباد پس از دورهٔ قاجار، قلعهٔ «فلک‌الافلاک» نامیده شده است.

با نگرش به این‌که ممکن است نام «دوازده برجی»، اشاره‌ای به دوازده برج فلکی باشد، روا است نام فلک‌الافلاک نیز از همین‌جا ریشه گرفته باشد. از سدهٔ ششم هجری پس از ساخته شدن شهر امروزی خرم‌آباد، قلعه نیز به‌نام قلعهٔ خرم‌آباد معروف شد.

پیشینه

دیرینگی این دژ به دورهٔ ساسانیان می‌رسد. ساسانیان شهری با نام شاپورخواست را در نزدیکی خرم‌آباد امروزی ساخته‌اند که بعدها ویران شد و در حدود سدهٔ هفتم هجری، خرم‌آباد کنونی به‌جای آن بنا گردید. گمان می‌رود که قلعهٔ فلک‌الافلاک، همان دژ شاپورخواست باشد که در دورهٔ ساسانی کاربرد حکومتی و نظامی داشته است.

یکی از برج‌های شمالی قلعه

این قلعه به لحاظ جایگاه راهبردی خود در سدهٔ چهارم هجری به‌عنوان پایگاه فرمانروایی آل حسنویه و گنجور در زمان آل بویه درآمد و همچنین خزانهٔ درباری «خاندان بدر» در قرن چهارم هجری و پایگاه فرمانروایی اتابکان لر کوچک و والیان لرستان در دورهٔ صفویه تا قاجار و سرانجام پادگان نظامی و زندان در دوران پهلوی از مهم‌ترین کاربردهای قلعه در گذشته به‌شمار می‌شود.

برج معروف به برج سلجوقی

دورهٔ قاجار

محمدعلی میرزا دولتشاه در سال ۱۲۳۷ هجری قمری به فرمانروایی کرمانشاهان و لرستان گمارده شد. قلعه که تا آن هنگام به‌گونه‌ای نیمه‌مخروبه درآمده بود و تنها از سوی شخصی به نام میرزا ابوطالب‌خان بازسازی ناچیزی در آن انجام گرفته بود، به‌دستور محمدعلی میرزا بازسازی گردید و دیوان‌خانه و سربازخانه را نیز در پایین قلعه پدید آورد. قلعهٔ فلک‌الافلاک در دورهٔ قاجار به‌دلایل گوناگون مورد توجه قرار گرفت و به‌گونهٔ پایگاه فرماندهی و مرکز اداری و نظامی منطقه درآمد و رفت‌وآمد دولت‌مردان قاجار به قلعه بسیار صورت می‌گرفت که برخی از آنان یادداشت‌هایی دربارهٔ قلعه از خود برجای گذاشته‌اند. برای نمونه مسعود میرزا ظل‌السلطان، فرزند ناصرالدین‌شاه، که حاکم اصفهان بود و چندی هم حکومت لرستان به قلمروی او افزوده شده بود، ضمن سفری به لرستان در خاطرات خود می‌نویسد:

امروز از همهٔ آن آبادی‌ها و از همهٔ دولت‌ها و مکنت‌ها جز بیغوله و تل خاکی باقی نیست. فقط عمارت و چهاردیواری که در تمام لرستان می‌بینید، شهر خرم‌آباد است که حقیقتاً اسم شهریت به او داده‌اند. یک قصبهٔ بزرگی است، عمارتی از بناهای اتابکان لرستان مشهور به فلک‌الافلاک و هشت‌بهشت در شرق شهر لرستان بنا شده. محمدعلی میرزای دولتشاه، این عمارت را تعمیر کرده و سربازخانه و غیره و غیره بسیار خوب ساخته اگر چه بعد از او هم شاهزادگان بزرگ حاکم شدند. هیچ‌کدام اقدامی برای آبادی این بنا نکردند نمی‌دانم جواب خلق خدا را چه خواهند داد. من به جز تل خاکی چیزی ندیدم فوراً حکم به تعمیر انجام نمودم و بیست هزار تومان برای خرج آن بناها دادم.

در شمارهٔ «۳۴۳» روزنامهٔ لرستان در تاریخ ۱۲۷۴ هجری قمری در مورد بازسازی‌های انجام‌گرفته در هنگام احتشام الدوله نوشته است که:

«قلعهٔ خرم‌آباد و باغ سروستان علی‌آباد که به مرور دهور از حلیی عمارت و آبادی افتاده و چنان قلعه بلند و باغ بهشت مانند، بایر و بی‌رونق افتاده بود، نواب مستطاب شاهزاده والاتبار احتشام الدوله دو سه سال است در صدد تعمیر آبادی آن‌جا برآمده‌اند تا در این اوقات تعمیر قلعه صورت اتمام و انجام یافته به‌طوری‌که به حسب شکوه و آراستگی و استحکام خیلی بهتر از اول شده و همچنین باغ سروستان اگر چه سروهای قدیم او از بی‌نظمی‌های سابق اغلب خشکیده و مقطوع گردیده بود؛ ولی از سایر اشجار مثمره و غیر مثمره حسب‌الحکم نواب معزی الیه غرس نمودند و بالفعل باغ مزبور سبز و خرم و اشجار مثمرهٔ او نیز به ثمر نشسته کمال خضرت و صفا دارد.»

پنجره‌های بیرونی قلعه

در نوشته‌ای دیگر، شاید از سوی یکی از مأموران اعزامی به لرستان در حوالی سال ۱۳۰۰ هجری قمری در کتاب «جغرافیای لرستان پیشکوه و پشتکوه» به نگارش آمده است:

در کنار بلده، قلعهٔ عمارات دیوانی واقع است، اصل قلعه در بالای تپه واقع شده به قدر شصت ذرع ارتفاع دارد و سه طرف آن کوه و کمر است و راهی ندارد مگر از طرف دیگر که خاک است. قلعه را که در بالای تپه ساخته‌اند و حصار آن را بالا برده‌اند بیراه شده است. راه قلعه از جانب جنوبی تپه است و کمر را بریده از سنگ و گچ فرش کرده‌اند. در زمانی که ولات (والیان) در لرستان بدون رویه و بدون استحقاق، استیلا داشته‌اند و به خیالات فاسده حرکت می‌کردند، این قلعه چندان عمارتی نداشت جز دو سه برج که نشیمن بوده و حصار چند انبار ساخته بودند. در زمان خاقان مغفور (فتحعلی شاه قاجار) که دولت، قوام گرفت، حکومت لرستان تفویض به نواب محمدعلی میرزای (فرزند بزرگ فتحعلی شاه قاجار) مرحوم شد. بالای همان تپه را عمارت و برج و خلوت متعدده و حصار محکم و حمام و غیره از جمله یک اتاق در سر برجی ساخته و فلک‌الافلاک نام نهاده‌اند و از تمام عمارات قلعه بلندتر است و مسلط است بر تمام شهر و بلوک خرم‌آباد. جایی باصفا بوده و اکنون تمام عمارات مخروبه شده و سقف اتاق‌ها ریخته و نزدیک به انهدام است، از زمان خاقان مغفور الی حال، تعمیر درستی در این قلعه نشده و یک‌وقتی میرزا ابوطالب‌خان مرحوم، اندک مرمتی کرد و در همان‌جا منزل داشته. بعد از آن سال به خرابی افزوده خاصه زمانی که چند سال قبل می‌گویند فوج همدانی در لرستان ساخلو بوده در همین قلعه منزل کرده اکثر تیرها را سوزانیده‌اند و حال آن که در لرستان، هیزم قیمت ندارد، بدون اغراق در بعضی از جاها از برای یک من چوب یک طاقی که با دویست تومان زده نمی‌شود، خراب کرده‌اند. در میان قلعه، در زمان قدیم، چاهی که دهنهٔ آن سه ذرع است، کمر را تراشیده و سنگ را بریده به آب رسانیده‌اند و از سرابی که مابین تپه است به دلو آب می‌کشیده‌اند و از برای مصارف سکنهٔ قلعه و باغچه و حمام، مخارج زیادی به این چاه شده و از برای همان اوقات که ملوک‌الطوایف و بی نظمی در همه‌جا بوده است، خیلی نافع و مفید بوده. قلعه‌ای هم در پایین این قلعه، کشکولی‌شکل ساخته شده، دور آن یک خمس فرسخ است و دو در دارد. یکی به جنوب و دیگر به شمال باز می‌شود بروج متعدده دارد، یکی از آن بروج معروف به برج سنگی است که تماماً با گچ و آجر و سنگ‌تراش است، بسیار متین و محکم است. در سال دوم فرمانفرمایی حضرت مستطاب والا ظل‌السلطان دامت شوکته در بالای آن مختصر کلاه فرنگی مانند جای با روح و صفا ساخته و یک ثلث از بدنه و بروج قلعه که خیلی مخروبه بود تعمیر خوبی نمودند و بروج دیگر که مسمی به دوازده برج است نیز با سنگ و آجر ساخته شده و از این دوازده برج تا برج سنگی که تقریباً دو ثلث از بدنهٔ قلعه است، مخروبه است و تعمیر شده و اگر به همین زودی‌ها تعمیر نشود منهدم می‌شود. عمارات دیوانی و توپخانه و سربازخانه و اصطبل توپخانه و چاپارخانه، آسیاب و بعضی از اراضی مخروبه در میان این حصار است.

در سفرنامه‌ها

معین‌السلطنه که در سال ۱۳۳۴ قمری به نگارش جغرافیای لرستان پرداخته درباره قلعهٔ فلک‌الافلاک نوشته است:

این قلعه از بناهای خیلی قدیم است ولی در هر عصر و زمانی تغییری در او پیدا شده و تصرفاتی در او شده، قلعهٔ مزبور در روی تپه‌ای که طبیعی است ساخته شده و تپهٔ مزبور، مخلوط به سنگ و خاک است و تقریباً سی ذرع ارتفاع دارد. بنایی که ساخته شده یک طرف او هم به بیرون بنا راه ندارد زیرا که سنگ است؛ ولی سه طرف دیگر به بیرون بنا چون خاک است راه دارد. برج‌های بلند خیلی محکم داشته از جمله برجی که از تمام بروجات ارتفاع او زیادتر است مشهور به فلک‌الافلاک است. روی آن برج، اتاقی بوده که سه در داشته و منظرهٔ باصفایی بوده. رودخانه و باغات در پایین برج مزبور واقع، بلوک شهر از طرف شمال و جنوب پیدا، سایر بروجات هم اتاق‌های متعدد در روی آن‌ها ساخته بوده، اندرونی و بیرونی و حمام و طویله و محبوسخانه در میان محوطهٔ قلعه مهیا بوده.

سر هنری راولینسون که در سال‌های ۱۲۴۹ تا ۱۲۵۵ قمری در ایران به‌سر می‌برده و لرستان را به‌صورت کامل دیده است؛ ضمن گذر از خرم‌آباد، قلعهٔ فلک‌الافلاک را چنین وصف کرده است:

«صخرهٔ بزرگ و منفردی با محیط تقریبی ۹۰۰ متر قرار دارد. این صخره دارای شیب تندی است و در نزدیکی قلعهٔ آن چشمه آبی جریان دارد. این قلعهٔ خرم‌آباد است که در قسمت پایین، دور تا دور آن دیوار دو لایه‌ای کشیده شده و قصری که بر بالای آن ساخته شده از استحکامات نیرومند برخوردار است. این کاخ که بانی آن «محمدعلی میرزای دولتشاه» است، ساختمان بسیار زیبایی است که در داخل آن استخر (حوض) بزرگی به طول ۶۰ متر و عرض ۴۰ متر قرار دارد که از چشمه آب می‌گیرد. کاخ و ساختمان‌های مجاور آن همگی در داخل قلعه قرار دارند و ضمناً باغی نیز وجود دارد. خرم‌آباد که سردر پای قلعه و در سمت شمال غربی آن قرار دارد شهر جدید و کوچکی است که جمعیت آن تقریباً ۱۰۰۰ خانوار می‌باشد. رودخانه کم‌عمق و عریضی در جنوب شرقی شهر و قلعه که پایتخت اتابکان لر کوچک بوده در جریان است.»

در سال ۱۲۵۷ هجری قمری، هنگامی که «بارون دوبد» جهانگرد روس از خرم‌آباد دیدن کرد، قلعه را این‌گونه توصیف کرد که: «با شش قبضه توپ از قلعه دفاع می‌شده است»، به‌گفتهٔ وی پس از آن‌که محمدشاه قاجار به سلطنت می‌رسد بی‌درنگ دستور می‌دهد تا بخش بزرگ توپ‌های ولایات گوناگون ایران را در پایتخت متمرکز کنند، اما به توپ‌های قلعهٔ فلک‌الافلاک که از دورهٔ محمدعلی میرزا در این‌جا نصب شده‌اند دست نمی‌زند. «ادموندز» در ۷ سپتامبر ۱۹۱۷ در یادداشت‌های سفر خود در مورد قلعهٔ فلک‌الافلاک نوشته است:

کاخ و آنچه مربوط به آن است به‌صورت تأسف‌آوری رو به زوال است. طویله، سربازخانه و توپخانهٔ آن ویران شده است. حیاط کاخ که یک استخر مربع‌شکل در آن قرار دارد به آن خرابی نیست ولی وضع خوبی هم ندارد. یک ردیف اتاق که در شرق حیاط قرار دارند قبلاً دیوانخانه بوده است یعنی جایی که حکمران می‌نشست.

دورهٔ پهلوی

فلک‌الافلاک

در دوران رضاشاه ساختمان‌هایی برای اصطبل و سربازخانه و ستاد لشکر ۵ ارتش شاهنشاهی ایران در پیرامون حصار ۱۲برجی پایه‌گذاری گردید که دو ساختمان از مجموعهٔ ساختمان‌های یادشده اکنون در محوطهٔ سپاه پاسداران باقی مانده است و ساختمان دیگر که مشهور به ساختمان اصطبل بود در سال ۱۳۷۸ از سوی سپاه، تخریب گردید. مجموعهٔ حصار ۱۲برجی و قلعه به پادگان نظامی دگرگون گردید و قلعهٔ فلک‌الافلاک تا سال ۱۳۳۰ به محل نگهداری مهمات لشکر ۵ به‌ویژه مین و مواد منفجره تبدیل گشت که در همان سال، مهمات ذخیره‌شده را بیرون بردند و قلعه را برای جای‌گیری تبعیدی‌ها آماده ساختند. قلعهٔ فلک‌الافلاک در این دوره به جایگاه نگهداری زندانیان سیاسی تبدیل گردید، فضای داخلی تالارهای قلعه به همین منظور دست‌کاری شد. معروف است که در میانهٔ تالارها کانالی کنده شده بود و زندانیان از دو طرف کانال در یوغ‌های خود پای در کانال داشتند. مهم‌ترین پیشامدی که در سال ۱۳۳۸ خورشیدی رخ داد، ویرانی برج نوساز (برج شمال غربی) بر اثر زمین‌لرزه بود. استفاده از قلعه به‌عنوان زندان تا سال ۱۳۴۷ ادامه یافته و در سال ۱۳۴۸ به‌مدت کوتاهی به بایگانی راکد ارتش تبدیل شد. در همین سال به‌عنوان بنایی تاریخی به ادارهٔ فرهنگ و هنر لرستان واگذار گردید و با شمارهٔ ۸۸۳ در فهرست آثار ملی ایران قرار گرفت. در سال ۱۳۵۴ نمایشگاه منطقه‌ای مردم‌شناسی لرستان در این محل گشایش یافت و در سال ۱۳۵۶ با گشایش موزهٔ مفرغ‌های لرستان به‌کار خود ادامه داد.

موزه

مقالهٔ اصلی: موزه فلک‌الافلاک

موزه فلک‌الافلاک درون ساختمان جای دارد و در دورهٔ پهلوی با جای‌دادن برخی مدارک فرهنگی، تکاپوی خود را آغاز کرد اما پس از انقلاب ۱۳۵۷ فعالیت آن متوقف شد. این موزه پس از جنگ ایران و عراق و در سال ۱۳۶۷ کُنش خود را از سر گرفت. موزهٔ قلعه بین سال‌های ۱۳۸۵ تا ۱۳۸۷ به‌علت نبود امکانات نگهداری استاندارد، تعطیل بود. این موزه ۱۲ ویترین دارد که هر ویترین ۵۰ یادوارهٔ تاریخی را به نمایش می‌گذارد.

پس از انقلاب ۱۳۵۷

درب ورودی سپاه حضرت ابالفضل استان لرستان. حضور سپاه پاسداران در حریم قلعهٔ فلک‌الافلاک مهم‌ترین علت اخلال در ثبت جهانی این بنا است

در سال ۱۳۶۳ پس از شروع جنگ ایران و عراق و به‌منظور امنیت، اشیای موزه گردآوری شد و پس از جنگ با بازسازی بخشی از بنا، نمایشگاه عکس، سنگ و سفال بازگشایی گردید، در سال ۱۳۷۶ موزهٔ باستان‌شناسی بازگشایی شد ولی به‌علت ضعف در شرایط و امکانات مورد نیاز تا سال ۱۳۷۸ راه‌اندازی نشد. در همین سال، بخش شمالی حیاط نخست به چای‌خانه تبدیل گردید و در سال ۱۳۷۹ آزمایشگاه بازسازی آن تجهیز و به بخش جنوبی حیاط اول به برج نوساز جابجا گردید، هم‌اکنون موزهٔ مردم‌شناسی آن در بخش جنوبی حیاط دوم راه‌اندازی شده است.

دو ساختمان از مجموعهٔ ساختمان‌های قلعه در محدودهٔ کنونی دانشگاه لرستان به‌جای مانده است که یکی از آن‌ها جایگاه برگزاری کلاس‌های درس در دو طبقه است و در فهرست آثار ملی ایران با شمارهٔ ۳۷۶۵ به‌ثبت رسیده است. قرینهٔ همین ساختمان در سال ۱۳۷۳ از سوی دانشگاه لرستان ویران و به‌جای آن، دپارتمان شیمی پدیدار شده است و ساختمان دوم، یک‌طبقه است که به‌عنوان جایگاه بانک از آن بهره‌گیری می‌شود. ساختمان‌ها در جهت شرقی–غربی ساخته شده‌اند و افزون بر این‌ها بنای دیگری از دورهٔ پهلوی در محل کنونی باشگاه افسران برجای مانده است که به‌شکل ناپسندی با روکشی از سیمان سفید روی آن را پوشانده‌اند. ویژگی مورد نگرش بناهای یادشده، یک‌دست بودن با بافت تاریخی پیرامون قلعه و نموداری از تاریخ یک دوره از معماری ایران است که آن را می‌توان معماری ایرانی–فرنگی نامید. با این‌حال این بناها از ویژگی‌های چشمگیر دورهٔ خود برخوردارند که به‌طور کلی می‌توان به کاربرد پلان متقارن، استفاده از درز انبساط، آجرکاری به‌صورت برجسته در ساختمان دانشگاه و همچنین سقف‌های شیروانی نام برد.

حضور سپاه پاسداران

پس از انقلاب ۱۳۵۷، سپاه پاسداران با ایجاد یک پادگان نظامی در جنوب قلعهٔ فلاک‌الافلاک ضمن اشغال پیرامون این بنای ملی در روند آزادسازی گرداگرد قلعه و ثبت جهانی آن اخلال ایجاد کرده است. برپایهٔ برنامهٔ دفتر منطقه‌ای اسکان بشر سازمان ملل متحد، خرم‌آباد به‌عنوان یک شهر نمونهٔ گردشگری انتخاب شده است. این انتخاب، به‌منظور اجرای طرح توسعهٔ پایدار شهری بر مبنای گردشگری است. محور اجرای این طرح، قلعهٔ فلک‌الافلاک است و ساماندهی فضای پیرامون این قلعه و همچنین طرح مرمت و نگهداری از سایر یادواره‌های باستانی سطح شهر خرم‌آباد نیز بخشی از این طرح به شمار می‌رود.

ویژگی‌ها

پایه‌ریزی بنا بر فراز صخره‌ها و اشراف کامل آن بر درهٔ تاریخی خرم‌آباد و نیز جاری شدن چشمهٔ گلستان از دامنهٔ شمالی تپه از ویژگی‌های بنیادین بنا به‌شمار می‌آیند. از سوی دیگر، نزدیکی بنا با غارهای پیش از تاریخ دره گرم خرم‌آباد و دیگر یادمان‌های تاریخی مانند سنگ‌نوشته خرم‌آباد، مناره آجری، آسیاب گبری، پل شاپوری و گرداب سنگی بیانگر پیوستگی تاریخی قلعه با آثار یادشده است.

معماری

برج جنوب غربی

معماری کنونی بنا، بیانگر الحاقات فراوانی است که در دوران‌های گوناگون بدان افزوده شده، بیشترین این دگرگونی‌ها مربوط به دوره صفویه تا قاجار است. برپایهٔ مدارک دیداری تا نزدیک صد سال پیش، بارویی ۱۲برجی در پیرامون بنای کنونی وجود داشته، که اکنون آثار این برج از آن در محوطهٔ شمال غربی قلعه، قابل مشاهده است. گستردگی تقریبی بنا ۵٬۳۰۰ متر مربع، شامل ۸ برج، دو صحن و ۳۰۰ جان‌پناه است. ارتفاع بلندترین دیوار تا سطح تپه ۲۳ متر و مصالح آن از سنگ، آجر، خشت و ملات گچ و آهک است. ورودی بنا به سمت شمال و در بدنهٔ برج جنوب غربی تعبیه شده که پس از گذر از راهروی ورودی به حیاط اول پیوند می‌خورد. ورودی قلعهٔ فلک‌الافلاک در بخش شمالی و در برج جنوب غربی به عرض ۱۰ متر و ۲۰ سانتی‌متر و ارتفاع سه متر ساخته شده و در ساخت این بنا از مصالحی چون خشت، آجر (قرمز و بزرگ)، سنگ و ملات به کار رفته است. پلان بنای این قلعهٔ تاریخی به‌صورت هشت‌ضلعی نامنظم است.

حیاط اول

ابعاد این حیاط که در جهت شمالی–جنوبی طراحی شده ۲۲/۵×۳۱ متر است. پیرامون آن متشکل از چهار برج که دو برج آن در شمال و شمال غربی و دو برج دیگر در جنوب و جنوب غربی جای دارد.

حیاط اول قلعه

حمام قدیمی

حمام قلعه در ضلع شمالی حیاط اول و در نزدیکی چاه قلعه جای داشته است. این حمام تا پایان دورهٔ قاجار، قابل استفاده بوده و اکنون آثاری از آن مانند تنبوشه‌های سفالی، نقش‌های آهکی و کانال‌های زیرزمینی، قابل مشاهده است.

چاه قلعه

در شمال شرقی حیاط اول و در پشت یک طاق‌نمای بلند، چاه آب قلعه جای دارد. ژرفای این چاه که بیشتر آن با برش صخره به سرچشمهٔ آب گلستان راه یافته نزدیک به ۴۰ متر است. در گذشته آب مورد نیاز ساکنان دژ از همین چاه فراهم می‌شده و اکنون نیز قابل بهره‌برداری است.

حیاط دوم

ابعاد این حیاط در جهت شرقی–غربی، ۲۱×۲۹ متر است و همانند حیاط اول از چهار برج تشکیل می‌گردد. در چهار جهت این حیاط، تالارهای بزرگی جای داشته که به یکدیگر راه دارند و اکنون به موزه تغییر کاربری یافته‌اند. از نکات قابل تأمل در معماری بنا، وجود گریزگاهی مخفی در ضلع جنوبی و فضاهای زیرزمینی در ضلع شمالی و شرقی آن است.

رطوبت‌گیر

به‌نظر می‌رسد که قلعهٔ فلک‌الافلاک با سامانه‌ای از کانال‌های رطوبت‌گیر ساخته شده است. پیش از این، کارشناسان باور داشتند این کانال‌های رطوبت‌گیر با بلندای بیش از ۱ متر که تمام محوطهٔ زیر قلعه را پوشانده است، مخفیگاهی برای ساکنان است. اما در واقع مهندسان ساسانی به‌دلیل آگاهی از دگرگونی اقلیم منطقه و وضعیت آب‌های زیرزمینی، قلعه را به سامانه‌ای رطوبت‌گیر مجهز کرده‌اند. قلعهٔ فلک‌الافلاک با مصالح گوناگونی مانند سنگ و چوب که در برابر رطوبت، آسیب‌پذیر هستند، ساخته شده است. به‌همین دلیل، این قلعه در بلندترین نقطهٔ شهر خرم‌آباد ساخته شد تا باد به داخل بنا نفوذ کند و پایه‌های آن را خشک کند.

بازسازی

در نیمهٔ آغازین سال ۱۳۸۹ مرحلهٔ نخست از مرمت و بازسازی این یادمان باستانی از سوی سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری استان لرستان به پایان رسید. در این طرح، مرمت آب‌روهای کف حیاط با سنگ تراشیده‌ شده به پهنای ۶ سانتی‌متر، بندکشی و تعویض آجرها، دوباره‌چینی کنگره‌های ویران شده و قوس طاق‌های قلعه و همچنین بازسازی در و پنجره‌های ورودی قلعه به پایان رسید.

زمین‌لرزهٔ اردیبهشت ۱۳۹۹

بر اثر زمین‌لرزه‌ای ۵٫۱ ریشتری در لرستان خساراتی به چند کنگره وارد شده و برخی از آن‌ها ریزش کردند.

پویش حامیان فلک‌الافلاک

پس از زمین‌لرزه ۱۳۹۶ ازگله که تکان‌های آن در خرم‌آباد نیز احساس شد، کمپینی با عنوان «پویش ملی حامیان فلک‌الافلاک» راه‌اندازی شد و چهره‌های سرشناسی همچون باران کوثری، تهمینه میلانی و پرستو گلستانی به آن پیوستند و با انتشار متن و پوسترهایی، خواستار نگرش بیشتر به این دژ شدند و بابت آسیب‌پذیری این سازه، اعلام نگرانی کردند.

مهرداد دهقانی (روزنامه‌نگار) از گردانندگان پویش به خبرنگار جام جم گفته است:

«مسئولان هم مثل مردم لرستان می‌اندیشند که قلعه آن‌قدر باشکوه و باصلابت است که با هیچ نم و شکاف و زمین‌لرزه‌ای فرو نریزد و ویران نشود، حال آن‌که مروری در تاریخ بنا نشان می‌دهد که طی صد سال اخیر، دو برج از برج‌های آن فروریخته است؛ در سال‌های ۱۳۲۸ برج شمال غربی و در سال ۱۳۶۲ برج و دیوارهای جنوب غربی که البته هر دو بازسازی می‌شوند، هرچند با اسکلت‌بندی فلزی!»

رسانه‌های داخلی و خارجی همچون روزنامه قانون، رادیو جوان، روزنامه جام جم، خبرگزاری ایسنا و خبرگزاری صدا و سیما، اخبار این پویش را پوشش دادند.

غلامرضا سلیمانی، مدیرکل میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری لرستان هرگونه خطری برای قلعه را تکذیب کرد و در رابطه با این پویش گفت:

«متأسفانه برخی با بزرگ‌نمایی مشکلات قلعهٔ فلک‌الافلاک و سوءاستفاده از این بنای ارزشمند، با ارسال گزارشی کذب از تخریب قلعه به شبکه‌های معاند و انتشار آن در فضاهای مجازی، قصد برهم‌زدن آرامش مردم و تخریب مسئولان را دارند که در این خصوص، قطعاً از طریق مراجع قضایی با آن‌ها برخورد قانونی خواهد شد.»

نگارخانه

• 
  فلک‌الافلاک
• 
  فلک‌الافلاک (موزه مردم‌شناسی داخل قلعه)
• 
  فلک‌الافلاک یا دژ شاپوری
• 
  قلعه فلک‌الافلاک در شب
• 
  فلک‌الافلاک نماد شهر خرم‌آباد
• 
  ^{راه دسترسی به قلعه}
• 
  ^{در ورودی}
• 
  دور نمای خرم‌آباد بر فراز قلعه
• 
  خرم‌آباد از درون پنجره قلعه
• 
  نمایی از قلعه فلک‌الافلاک
• 
  نمایی از قلعه فلک‌الافلاک
• 
  نمایی از قلعه فلک‌الافلاک
• 
  نمایی از قلعه فلک‌الافلاک

جستارهای وابسته

• فهرست جای‌های تاریخی و فرهنگی استان لرستان

منابع

• راهنمای قلعه فلک‌الافلاک، دژ شاپورخواست، انتشار یافته توسط سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری استان لرستان
• لوح فشرده خرم‌آباد، بخش بناهای تاریخی، انتشار یافته توسط سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری استان لرستان

پیوند به بیرون

• «گزارش تصویری / سرزمین مهر: قلعه فلک‌الافلاک». خبرگزاری مهر. دریافت‌شده در ۵ آوریل ۲۰۰۸.
• فلک الافلاک، قلعه ای با شکوه که حس قدرت می‌دهد. ایروتایم.