ملا محسن فیض کاشانی

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
(تغییرمسیر از فیض کاشانی)
پرش به: ناوبری، جستجو
ملا محسن فیض کاشانی
زادروز ۴ مهر ۹۷۷
کاشان، ایران
درگذشت ۲ خرداد ۱۰۵۹ (۸۲ سالگی)
کاشان
آرامگاه کاشان
محل زندگی کاشان
نام‌های دیگر ملا محمد محسن فیض کاشانی
لقب فیض
دوره دولت صفویه
مذهب تصوف

ملا محمدمحسن فیض کاشانی (زادهٔ ۱۰۰۷ در کاشان – درگذشتهٔ ۱۰۹۰ هجری قمری در کاشان) (۹۷۷–۱۰۵۸ هجری شمسی)، حکیم، محدث و عارف دوره صفوی و از بزرگترین دانشمندان شیعه است. نام او محمدمحسن مشهور به ملا محسن و تخلص وی فیض بوده‌است.

ملا محمدمحسن داماد بزرگ ملاصدرای شیرازی بوده‌است. در فقه و اصول و فلسفه و کلام و حدیث و تفسیر قرآن و شعر و ادب توانا و در تمامی این‌ها و رشته‌های دیگر آثاری از خود به یادگار گذارده‌است. البته در پایان عمر، از آنچه به غیر از قرآن و کلام اهل‌بیت(ع) نقل و استفاده نموده، پشیمان گشته و آن را بر سبیل تمرین و نقل مطلب و تحرّی حقیقت معرفی نموده است.[۱]

زندگی[ویرایش]

فیض کاشانی در شهر کاشان زاده شد. خاندان او عموماً از علما و دانشمندان خوشنام کاشان بودند، به ویژه جدش شاه محمود، پدرش شاه مرتضی و برادرانش مولی محمد معروف به نورالدین و مولی عبدالغفور و فرزندان آنها محمدهادی بن نورالدین و محمد مؤمن عبدالغفور و فرزند خود فیض مولی محمد ملقب به علم‌الهدی همگی دارای مقام عالی دینی بودند که تالیفات و تصنیفات نفیسی داشته‌اند.

فیض در قم زندگی می‌کرد اما وقتی که شنید سید ماجد بحرانی وارد شیراز شده به قصد کسب فیض به آنجا رفت و در آن شهر با دختر ملاصدرا معروف ازدواج نموده و لقب فیض را نیز از او گرفت.

وفات فیض به سال ۱۰۹۰ هجری قمری اتفاق افتاده و مدفن او در کاشان در مقبره‌ای به نام کرامت یا کرامات واقع است.

حیات علمی فیض[ویرایش]

فیض بخشی از عمر خود را به مطالعه، تحقیق، پژوهش و نگارش در حوزه فلسفه، کلام، عرفان، اصول و... صرف نمود، اما در سال ۱۰۸۳ در رساله الإنصاف ضمن نگاهی نقد گونه بر برخى از نوشته‏‌هاى پيشين خود، به انتقاد از متكلّمين، فلاسفه، متصوّفه و من‏ عنديين‏ پرداخت.[۲] وی در آغاز رساله مذكور در این باره می‌گوید:

«چنين مى‌‏گويد مهتدى به شاهراه مصطفى محسن بن مرتضى كه در عنفوان شباب چون از نفقه در دين و تحصيل بصيرت در اعتقادات و كيفيت عبادات به تعليم ائمه معصومين(ع) آسودم، چنانچه (چنانكه) در هيچ مسئله‏اى محتاج به تقليد غير معصوم نبودم! به خاطر رسيد كه در تحصيل معرفت اسرار دين و علوم راسخين نيز سعى مى‏نمايم، شايد نفس را كمال يابد. ليكن چون عقل را راهى به آن نبود، نفس را در آن پايه ايمان كه بود، درى نمى‏‌گشود، و صبر بر جهالت هم نداشت، و على الدوام مرا رنجه مى‌‏داشت. بنابراين چندى در مطالعه مجادلات متكلمين خوض نمودم، و به آلت جهل در ازالت جهل ساعى بودم! طريق مكالمات متفلسفين (مدّعيان فلسفه‏‌دانى) را نيز پيمودم، و يك يا چند بلندپروازى‌‏هاى متصوفه را در اقاويل ايشان ديدم، و يك چند در رعونت (حماقت)هاى «من‏ عندييّن‏» گرديدم! تا آنكه گاهى در تلخيص سخنان طوائف اربع (متکلمین، متفلسفین، متصوفه، من عندیین)، كتب و رسائل مى‌‏نوشتم (چند سطر بعد عربى است كه خلاصه آن چنين است): بدون اين كه همه را تصديق كرده باشم، يا همه را تأييد كنم، بلكه مطالب آنها را نقل كردم، و بر سبيل تمرين مطالبى نوشتم! از مجموع گفتار آنها چيزى كه عطش مرا فرو نشاند، يا بيماريم را درمان كند نيافتم، تا جايى كه بر خويشتن ترسيدم! پس به خدا پناه بردم تا مرا به حقيقت نائل گرداند، و به گفته اميرمؤمنان(ع) كه مى‌‏فرمايد: خدايا مرا از اين كه نظرم را در آنچه نهايت آن ديده نمى‌‏شود، و فكر به آن نمى‌‏رسد، نگاه دار به درگاه خداوند ناليدم و سرنوشت خود را به ذات مقدّسش سپردم. خداى مهربان نيز به بركت دين پايدارش مرا رهنمون گرديد تا در اسرار قرآن مجيد و احاديث سرور انبياء صلوات اللَّه عليهم اجمعين، درست بيانديشم، و بقدر حوصله و درجه ايمانم از قرآن و حديث چيزها به من آموخت. دلم اطمينان يافت، و وسوسه شيطان را از من دور كرد خدا را شكر كه به حقيقت نائل گرديدم.»[۳]

اساتید[ویرایش]

شاگردان[ویرایش]

فیض در طول زندگی خود شاگردان متعددی داشته که گروهی از آنان، خود از علما و دانشمندان بزرگ محسوب می‌شوند و از آن دست می‌توان مولی ابوالحسن شریف فتونی عاملی اصفهانی نویسنده تفسیر مرآت الانوار و علامه مجلسی صاحب بحارالانوار و سید نعمت‌الله جزایری نویسنده انوارالنعمانیه را نام برد که از او اجازه روایت داشته‌اند.[۴] فهرست شاگردان وی در ذیل آمده است:[۵][۶]

  1. محمدباقر مجلسی
  2. سید نعمت‌الله جزایری
  3. ابوالحسن شریف فتونی عاملی اصفهانی
  4. محمدمحسن عرفان شیرازی
  5. قاضی سعید قمی
  6. ملا محمدصادق خضری
  7. شمس‌الدین قمی
  8. محمد علم‌الهدی (زاده ۱۰۲۹ درگذشته ۱۱۱۵ ق)، فرزند فیض که دارای آثار علمی از جمله «معادن الحکمه فی مکاتیب الائمه» است.
  9. احمد معین‌الدین (زاده ۱۰۵۶ درگذشته ۱۱۰۷ ق)، فرزند دیگر فیض که او نیز در فقه و حدیث متبحر و دارای تالیفاتی است.
  10. محمد مؤمن، پسر برادر فیض از فقیهان و مدرسان دوران خود بوده است.
  11. شاه مرتضی دوم، پسر برادر فیض
  12. محمدهادی، فرزند شاه مرتضی دوم
  13. نورالدین محمد، فرزند دیگر شاه مرتضی دوم
  14. ضیاالدین محمد، فرزند حکیم نورالدین، دایی فیض (درگذشته ۱۰۴۷ ق)
  15. ملا شاه فضل‌الله، خواهرزاده فیض و فرزند ملامحمد شریف که حدود چهل تألیف در موضوعهای فقه، تفسیر و کلام داشته است.
  16. ملا علامی، خواهرزاده فیض و فرزند دیگر ملامحمد شریف

آثار فیض[ویرایش]

از فيض ۱۱۶ عنوان كتاب و رساله به يادگار مانده است.[۷] البته برخی از این آثار، مربوط به فلسفه، تصوف، فقه، اصول، کلام و ... می‌باشد و فیض از آنچه در این زمینه خوانده و نوشته، اظهار پشیمانی و برائت نموده و آن را بر سبیل تمرین و صرفاً نقل مطلب معرفی نموده است.[۸]

  • صافی

تفسیر صافی

  • شوق مهدی

شوق مهدی اثری منظوم از فیض کاشانی و در خطاب به امام زمان است. خود می‌گوید:

«چنین گوید مؤلف این کلمات و ناظم این ابیات محسن بن مرتضی الملقب به فیض که مرا در عنفوان شباب، شور محبت امام زمان و بقیهٔ خلفای رحمان، قائم عترت و مهدی امت سلام الله علیه و علی آبائه در سر افتاد و شوقی عظیم به لقای کریم او در دل پدید آمد. نه تن را به مقصود راهی و نه جان را از صبر پناهی. به خاطر رسید که کاش کلمه‌ای چند موزون در وصف اشتیاق بودی و مضمونی چند منظوم در شرح فراق رو نمودی تا گاهی به انشاد{=خواندن} آن زنگ غبار از دل زدودی.»

دیوان «شوق مهدی» توسط انتشارات انصاریان قم به تصحیح علی دوانی چندین بار منتشر شده است.

  • سفینة النجاة[۹]

این کتاب یکی از مهمترین نوشته‌های فیض کاشانی است که توسط محمدرضا دورودیان تفرشی ترجمه شده است و موضوع آن در رد مجتهدان و اصولیین می‌باشد و با استدلال و با شواهد از روایت‌های اهلبیت اجتهاد و اجماع را بدعت و ضلالت و خلاف روش فکری شیعیان می‌داند.

در بخش خطبه این کتاب می‌نویسد:[نیازمند منبع]

«اجتهاد در احکام شرعیه یعنی استعمال اصول و امارات ظنیه در استنباط آنها و همچنین اخذ باتفاق آرا بدعت نهادن است در دین و از اختراعات اهل سنت است»

و در فصل سوم کتاب می‌نویسد:

«و لیت شعری ما حملهم علی ان ترکوا السبیل الذی هدیهم الیه ائمة الهدی و اخذوا سبلا شتی و اتبعوا الآراء و الاهواء کل یدعو الی طریقه و یذود عن الاخری» و کاش می‌دانستم من که چه چیز واداشت ایشانرا (مجتهدین شیعه را) اینکه واگذارند راهی را که نموده بودند بایشان آنرا ائمه هدی و بگیرند راه‌های مختلف را و پیروی کنند رأیها و خواهشها را، همگی ایشان (مجتهدین) می‌خواند مردم را بطریقه خود و بازمی‌دارد از طریقه دیگر. «ثمّ ما الذی حمل مقلدیهم علی تقلید هم فی الآراء دون تقلید الائمة علی الطریقة المثلی» سپس کاش می‌دانستم که چه چیز واداشت مقلدین ایشان را که تقلید ایشان کنند در رأیهای ایشان و تقلید نکنند از امامان بر طریقه که درستترین طریقه است.

  • علم الیقین
  • عین الیقین
  • دیوان اشعار (مجموعه اشعار)

آثار دیگرش[ویرایش]

شافی، نخبه، ندبه، مکاتیب، مفاتیح، تفاسیر، سفینة البحار، منهاج النجاة، ابواب الجنان، علم الیقین، عین الیقین، حق‌الیقین، جلاء العیون، جلاء القلوب، قرة الاصول، شراب طهور، اصول عقاید، اصول اصلیه، بشارة الشیعه، معتصم الشیعه، توحید، تنویر، تشریح، شرائط الایمان، خلاصة الاذکار، اخوان الصفا، دهر آشوب، دفع بلیات، رفع آفات، معیار ساعات، موارد مختلف، لب حسنات، وسیله ابتهال، منتخب فتوحات، منتخب غزلیات، منتخب اوراد، ترجمه طهارة، ترجمه صلاة، ترجمه زکوة، ترجمه حج…، شهاب ثاقب، فهرست علوم، معارف اصول، تعیین حقوق، حقایق و اسرار دین، ثنای معصومین، حقیقت علم و علما، شرح صحیفه سجادیه، رساله ثبوت ولایت، اختلاف مذاهب، تعیین حق، غزلیات، مسمیات، مثنویات، جبر و تفویض، جبر و اختیار، عوامل ملا محسن، اجوبه مسائل، لئآلی، حواشی و ده‌ها کتاب دیگر.

نمونه شعر[ویرایش]

بیا تا مونس هم، یار هم، غمخوار هم باشیم انیس جان غم‌فرسوده بیمار هم باشیم
شب آید، شمع هم گردیم و بهر یکدگر سوزیم شود چون روز، دست و پای هم، در کار هم باشیم
یکی گردیم، در گفتار و در کردار و در رفتار زبان و دست و پا یک کرده، خدمتگار هم باشیم
نمی‌بینم به‌جز تو همدمی، ای «فیض»، در عالم بیا، دمساز هم، گنجینه اسرار هم باشیم

دیوان اشعار «ملامحسن فیض کاشانی» پس از پیروزی انقلاب اسلامی با نشر سروده‌های منتشر نشده وی توسط یکی از نوادگان خلفش «مصطفی فیضی» که ادیبی فرهیخته و محققی توانا بود به دوسه برابر قبل افزایش یافت. مرحوم مصطفی فیضی در سالهای منتهی به پیروزی انقلاب اسلامی سالها ریاست اداره فرهنگ و هنر کاشان و همچنین مدیریت انجمن ادبی صبای این شهر را بر عهده داشت.

در منزل ایشان کتابهایی مخطوط از ملاصدرا و ملا محسن فیض وجود داشت. همچنین عصایی آبنوس جزو عتیقه جات منزلش وجود داشت که از آن ملا محسن فیض بود. مصطفی فیضی در سال ۱۳۸۰ شمسی دیده از جهان فروبست و در جوار جدش در مقبره فیض به خاک سپرده شد. (عباس خوش عمل کاشانی).

منابع[ویرایش]

پانویس[ویرایش]

  1. فيض كاشانى، محمد بن شاه مرتضى‏. ده رساله‏. اصفهان: مركز تحقيقات علمي و ديني امير المومنين(ع)، ۱۳۷۱ ه. ش.. ۱۹۶. 
  2. ناجي نصرآبادى‏، محسن‏. كتابشناسى فيض كاشانى. تهران: كنگره فيض كاشانى، ۱۳۷۸. ۱۴۸. 
  3. ناجي نصرآبادى‏، محسن. فيض‌‏نامه‏. كنگره فيض كاشانى‏. ۲۴-۲۵. 
  4. علامه ملا محسن فیض کاشانی(ره)، مرکز آموزش عالی امام خمینی (ره) کاشان
  5. «گذر و نظری بر زندگی و شخصیت فیض کاشانی»، خادم حسین فاضلی، مجله معرفت، سال نوزدهم، آذر ۱۳۸۹، شماره ۱۵۶، صفحهٔ ۸۵
  6. معادن الحکمه فی مکاتیب الائمه، نوشته محمد علم‌الهدی فیض کاشانی، جلد ۱، صفحه‌های ۹ و ۱۶
  7. فيض كاشانى‏، محمد بن شاه مرتضى‏. ده رساله‏. اصفهان: مركز تحقيقات علمي و ديني امير المومنين(ع)، ۱۳۷۱ ه. ش.. ۱۸-۲۸. 
  8. ناجي نصرآبادى‏، محسن. فيض‌‏نامه‏. كنگره فيض كاشانى‏. ۲۴-۲۵. 
  9. سفینه النجاه

پیوند به بیرون[ویرایش]