فیض‌الله خواجه‌اف
فیض‌الله خواجه‌اف | |
|---|---|
Fayzulla Xo‘jayev Файзулла Хўжаев | |
 فیض‌الله خواجه‌اف | |
| یکی از رؤسای کمیته اجرایی مرکزی اتحاد جماهیر شوروی به نمایندگی از جمهوری شوروی سوسیالیستی ازبکستان | |
| دوره مسئولیت ۲۱ مه ۱۹۲۵ – ۱۷ ژوئن ۱۹۳۷ | |
| رئیس شورای کمیسرهای خلق جمهوری شوروی سوسیالیستی ازبکستان | |
| دوره مسئولیت ۱۷ فوریه ۱۹۲۵ – ۱۷ ژوئن ۱۹۳۷ | |
| رئیس شورای ناظران خلق جمهوری خلق شوروی بخارا | |
| دوره مسئولیت ۱۹۲۰ – ۱۹۲۴ | |
| اطلاعات شخصی | |
| زاده | ۱۸۹۶ بخارا، امارت بخارا، امپراتوری روسیه (اکنون ازبکستان) |
| درگذشته | ۱۵ مارس ۱۹۳۸ میدان تیراندازی کومونارکا، در نزدیکی مسکو، جمهوری فدراتیو سوسیالیستی روسیه شوروی، اتحاد جماهیر شوروی |
| حزب سیاسی | حزب کمونیست اتحاد شوروی (۱۹۲۰–۱۹۳۷) بخاراییان جوان (پیش از ۱۹۲۰) |
| جایزه‌ها | نشان لنین نشان پرچم سرخ |
فیض‌الله خواجه‌اف (۱۸۹۶ – ۱۵ مارس ۱۹۳۸) سیاستمدار و اصلاح‌طلب بخارایی و از چهره‌های برجستهٔ نسل رادیکال‌تر جنبش جدیدیه بود. او از رهبران بخاراییان جوان بود و پس از سقوط امارت بخارا در ۱۹۲۰، ریاست شورای ناظران خلق یا دولت جمهوری خلق شوروی بخارا را بر عهده گرفت. پس از تقسیمات ملی آسیای میانه و تشکیل جمهوری شوروی سوسیالیستی ازبکستان، از ۱۹۲۵ تا ۱۹۳۷ رئیس شورای کمیسرهای خلق این جمهوری بود.[۱][۲]
خواجه‌اف در آغاز از اصلاح‌طلبان مسلمان آسیای میانه بود، اما در سال‌های انقلاب روسیه به همکاری با بلشویک‌ها روی آورد و در شکل‌گیری نظم سیاسی تازه در بخارا و سپس ازبکستان شوروی نقش مهمی یافت. در جریان پاکسازی بزرگ از مقام‌هایش برکنار و بازداشت شد، در سومین محاکمهٔ مسکو در ۱۹۳۸ به اتهام‌های سیاسی محکوم شد و دو روز پس از صدور حکم در کومونارکا اعدام گردید. حکم او در ۱۹۶۵ لغو و از او اعادهٔ حیثیت شد.[۳]
سال‌های نخست و فعالیت در جدیدیه
[ویرایش | اشتراک‌گذاری]خواجه‌اف در سال ۱۸۹۶ در بخارا و در خانواده‌ای مرفه زاده شد. او آموزش ابتدایی سنتی دید و از نوجوانی چند سالی را برای تحصیل در مسکو گذراند. آشنایی با محیط روسیه و جریان‌های اصلاح‌طلب، همراه با دگرگونی‌های فکری در بخارا، او را به نسل تازهٔ اصلاح‌طلبان مسلمان نزدیک کرد. این نسل خواهان اصلاح آموزش، اداره و ساختار سیاسی امارت بخارا بود و از دل آن گروه بخاراییان جوان پدید آمد.[۱][۴]
منابع شوروی و بسیاری از آثار متأخر خواجه‌اف را «ازبک» معرفی کرده‌اند، اما هویت‌های ملی در بخارای اوایل سدهٔ بیستم هنوز به صورت بعدی خود تثبیت نشده بود. چیکا اوبیا در پژوهشی دربارهٔ خواجه‌اف، شکل‌گیری هویت سیاسی ازبکی او را در زمینهٔ فرایند گسترده‌تر ملت‌سازی در آسیای میانه بررسی کرده است، از این رو نسبت قومی او در منابع مختلف یکسان گزارش نشده است.[۵]
بخاراییان جوان و سقوط امارت بخارا
[ویرایش | اشتراک‌گذاری]پس از انقلاب فوریهٔ ۱۹۱۷، بخاراییان جوان فشار برای اصلاح امارت را افزایش دادند. با شکست تلاش‌های اصلاحی و سرکوب آنان، بخش رادیکال‌تر جنبش به همکاری با نیروهای شوروی گرایش پیدا کرد. در مارس ۱۹۱۸، نیروهای شوروی تاشکند به رهبری فیودور کولسوف همراه با بخاراییان جوان کوشیدند امیر را وادار به پذیرش نظم سیاسی تازه کنند. به نوشتهٔ ادیب خالد، طرح بخاراییان جوان در آن مقطع همچنان حفظ امیر در قالب سلطنتی محدودشده را در نظر داشت، اما عملیات نظامی شکست خورد و سرکوب پس از آن بسیاری از فعالان را به تبعید واداشت. خواجه‌اف به تاشکند و سپس روسیه رفت و در میان بخاراییان جوانِ تبعیدی به سازمان‌دهی و گسترش رابطه با بلشویک‌ها پرداخت.[۴]
در اواخر اوت ۱۹۲۰، ارتش سرخ به امارت بخارا حمله کرد. شهر بخارا در ۲ سپتامبر پس از نبرد و بمباران به تصرف درآمد و امیر گریخت. پس از آن، بخاراییان جوان همراه با نیروهای کمونیست دولت جمهوری خلق شوروی بخارا را تشکیل دادند و خواجه‌اف در رأس شورای ناظران خلق، یعنی دولت جمهوری، قرار گرفت.[۱][۴]
ریاست دولت بخارا و ازبکستان شوروی
[ویرایش | اشتراک‌گذاری]جمهوری بخارا از نظر حقوقی دولتی جدا از جمهوری روسیه شوروی بود، اما حضور نظامی و سیاسی شوروی و وابستگی دولت تازه به پشتیبانی مسکو دامنهٔ استقلال عملی آن را محدود می‌کرد. خواجه‌اف و دیگر اصلاح‌طلبان بخارایی در سال‌های نخست کوشیدند برنامه‌های آموزشی و اداری خود را پیش ببرند، در حالی که هم‌زمان فشار برای ادغام بیشتر ساختارهای محلی در نظام شوروی افزایش می‌یافت.[۴] الکساندر بارمین، دیپلمات شوروی که در آن دوره در آسیای میانه فعالیت داشت، بعدها خواجه‌اف را سیاستمداری پرانرژی و سخنوری محبوب توصیف کرد و نوشت که لقب «لنین ازبک‌ها» دربارهٔ او به کار می‌رفت.[۶] در جریان تقسیمات ملی آسیای میانه در ۱۹۲۴، جمهوری بخارا منحل و بخش عمدهٔ قلمرو آن در جمهوری تازهٔ ازبکستان ادغام شد. خواجه‌اف ابتدا در کمیتهٔ انقلابی جمهوری تازه نقش داشت و در ۱۷ فوریهٔ ۱۹۲۵ رئیس شورای کمیسرهای خلق ازبکستان شد. در ۲۱ مه همان سال نیز به عنوان یکی از رؤسای کمیته اجرایی مرکزی اتحاد جماهیر شوروی به نمایندگی از جمهوری ازبکستان انتخاب شد و تا ژوئن ۱۹۳۷ این مناصب را حفظ کرد.[۲]
رابطهٔ خواجه‌اف با سیاست‌های مسکو پایدار نبود. در برخی روایت‌های قدیمی‌تر، او به‌عنوان مخالف سیاست‌های اقتصادی مرکز معرفی شده است، اما پژوهش‌های بعدی نشان داده‌اند که مواضع او را باید بر حسب موضوع و مقطع بررسی کرد. جیمز کریچلو به‌طور مشخص ادعای مخالفت خواجه‌اف با اصلاحات ارضی ازبکستان را با بازخوانی سندی از ۱۹۲۵ دوباره بررسی کرده است؛ از این رو اختلاف‌های او با مرکز را نمی‌توان به مخالفت کلی و پیوسته با سیاست کشاورزی شوروی فروکاست.[۷]
برکناری، محاکمه و اعدام
[ویرایش | اشتراک‌گذاری]در ژوئن ۱۹۳۷، هم‌زمان با گسترش پاکسازی‌های استالینی در آسیای میانه، موقعیت خواجه‌اف به سرعت فروپاشید. او در ۱۷ ژوئن از مناصب دولتی و حزبی خود برکنار و در ۹ ژوئیه بازداشت شد.[۳] در مارس ۱۹۳۸ خواجه‌اف همراه با شماری از مقام‌های بلندپایهٔ شوروی، از جمله نیکلای بوخارین، آلکسی رایکوف و اکمل اکرامف، در سومین محاکمهٔ مسکو محاکمه شد. دادستانی او را به عضویت در یک توطئهٔ «راست‌گرا و تروتسکیستی» و فعالیت‌های ضدشوروی متهم کرد. دادگاه در ۱۳ مارس حکم اعدام او را صادر کرد و خواجه‌اف در ۱۵ مارس ۱۹۳۸ در میدان تیراندازی کومونارکا در نزدیکی مسکو تیرباران شد.[۳] در ۶ مارس ۱۹۶۵، کالج نظامی دیوان عالی اتحاد شوروی حکم پیشین را لغو و از خواجه‌اف اعادهٔ حیثیت کرد.[۳] پس از آن، نام و بخشی از آثار او بار دیگر در فضای رسمی شوروی منتشر شد. خانهٔ خانوادگی او در بخارا نیز حفظ شده و در دورهٔ پساشوروی به عنوان مکانی مرتبط با تاریخ خانوادهٔ خواجه‌اف و بخارای اوایل سدهٔ بیستم مورد بازدید قرار گرفته است.[۸]
منابع
[ویرایش | اشتراک‌گذاری]- 1 2 3 Hitchins, Keith (2008). "Jadidism". Encyclopaedia Iranica (in English). Vol. 14. pp. 339–346.
- 1 2 Ивкин, В. И., ed. (1999). Государственная власть СССР. Высшие органы власти и управления и их руководители. 1923–1991 гг (in Russian). Москва: РОССПЭН. pp. 574–575.
- 1 2 3 4 "Ходжаев Файзулла Губайдулаевич (1896)". Открытый список (in Russian). Retrieved 5 September 2026.
- 1 2 3 4 Khalid, Adeeb (2015). Making Uzbekistan: Nation, Empire, and Revolution in the Early USSR (in English). Cornell University Press. ISBN 978-0-8014-5409-7.
- ↑ Obiya, Chika (2001). "When Faizulla Khojaev Decided to Be an Uzbek". In Dudoignon, Stéphane A.; Komatsu, Hisao (eds.). Islam in Politics in Russia and Central Asia: Early Eighteenth to Late Twentieth Centuries (in English). Kegan Paul International. pp. 99–118.
- ↑ Barmine, Alexander (1945). One Who Survived: The Life Story of a Russian under the Soviets (in English). New York: G. P. Putnam's Sons. pp. 103–104.
- ↑ Critchlow, James (1990). "Did Faizulla Khojaev Really Oppose Uzbekistan's Land Reform? (An Old Document Surfaces)". Central Asian Survey (in English). 9 (3): 29–41. doi:10.1080/02634939008400713.
- ↑ Putz, Catherine (29 January 2020). "The Rich Merchant and the Young Bukharans". The Diplomat (in English). Retrieved 5 September 2026.
- انقلابیون اهل ازبکستان
- اهالی ازبکستان در سده ۲۰ (میلادی)
- اهالی بخارا
- پانترکیستها
- جدیدیه
- جمهوری خلق شوروی بخارا
- حاکمان کمونیست
- دادگاههای نمایشی اتحاد شوروی
- درگذشتگان ۱۹۳۸ (میلادی)
- دریافتکنندگان نشان پرچم سرخ
- دریافتکنندگان نشان لنین
- زادگان ۱۸۹۶ (میلادی)
- سوسیالیستهای مسلمان
- سیاستمداران حزب کمونیست ازبکستان
- کمونیسم در ازبکستان