فیرچایلد ریپابلیک ای-۱۰ تاندربولت ۲

A-10 / OA-10 Thunderbolt II
کاربری	هواگرد تهاجمی پشتیبانی هوایی نزدیک
کشور سازنده	ایالات متحده آمریکا
تولیدکننده	فیرچایلد ایرکرفت
نخستین پرواز	۱۰ مه ۱۹۷۲ (۱۹۷۲-۱۰}})
معرفی‌شده در	اکتبر ۱۹۷۷
وضعیت	در حال خدمت
کاربر اصلی	نیروی هوایی ایالات متحده آمریکا
ساخته‌شده	۱۹۷۲-۱۹۸۴
تعداد ساخته‌شده	۷۱۶

هواپیمای جنگی ای-۱۰ تاندربولت ۲

فیرچایلد ریپابلیک ای-۱۰ تاندربولت ۲ (به انگلیسی: Fairchild Republic A-10 Thunderbolt II) از جمله نخستین هواپیماهای نظامی فرو صوت آمریکایی است که برای حمایت نزدیک از نیروهای زمینی به هنگام نبرد طراحی و ساخته شده‌است. این هواپیما که طرحی ساده اما کارآمد دارد با دو موتور توربوفن و گنجایش یک خلبان، برای مقابله با اهداف زمینی مانند تانک، زره‌پوشهای مسلح و دیگر اهداف نظامی مسلح به‌کار می‌رود. پشتیبانی از نیروهای خودی در شب و روز از فاصله نزدیک از جمله دیگر توانایی‌های این هواپیمای نظامی است. کاربردهایی نظیر جستجو و نجات سربازان گمشده یا آنان که دچار سانحه شده‌اند نیز به سادگی با این هواپیما قابل انجام است. این هواپیمای نظامی را که به وارتاگ (Warthog گراز زگیل‌دار) مشهور است می‌توان نسل بعدی هواپیماهای پ-۴۷ تاندربولت (P-47 Thunderbolt)، مربوط به جنگ جهانی دوم، نامید. بال‌های بلند این هواپیما به آن قدرت مانور زیاد در سرعت کم و ارتفاع پایین می‌دهد. برخاست و فرود در مدت‌زمان کوتاه از دیگر ویژگی‌های این هواپیمای نظامی است که به‌کارگیری آن را در نزدیکی جبهه‌های نبرد هم ممکن می‌کند. این هواپیما می‌تواند مدت‌ها با سرعت نسبتاً کم ۳۲۰ کیلومتر در ساعت در ارتفاع پائین‌تر از ۳۰۰ متری زمین با شعاع دید حدود ۴/۲ کیلومتر، حرکت کند. با این ویژگی‌ها آ-۱۰ می‌تواند نقطه ضعف جنگنده‌های پر سرعت را -که توان زدن هدف‌های کوچک با سرعت کم را ندارند- پوشش دهد.

ای-۱۰ بر اساس توپ گاتلینگ ۳۰ میلی‌متری جی ای یو-۸ اَونجر (به انگلیسی:GAU-8 Avenger)که جنگ‌افزار اصلی این هواپیما است طراحی شده و سنگین‌ترین توپ اتوماتیکی است که تاکنون روی یک هواپیما نصب شده‌است. این توپ قادر به ذخیره ۱۱۷۴ گلوله ۳۰ میلیمتری از نوع ۱۶۳×۳۰ میلیمتری ذخیره می‌کند که توپ به همراه مهمات ۱۶ درصد از وزن جنگنده را به خود اختصاص دارد. یکی از عواملی که تابحال مانع از جایگزینی ای ۱۰ شده توپ جنگنده است که نسخه‌هایی از اف ۱۵ و اف ۱۶ جهت جایگزینی ان معرفی ولی به دلیل لگد سنگین توپ قادر به بهره بردن از چنین توپی نیستند.

این هواپیما در جنگ سال ۱۹۹۰–۱۹۹۱ ائتلاف علیه عراق به تنهایی بیش از ۵۰ درصد تانک‌های عراقی و ۳۱ درصد کل نفربرهای زرهی این کشور را نابود کرد.

خصوصیات

چهار هواگرد تهاجمی فیرچایلد ریپابلیک ای-۱۰ تاندربولت ۲ در حین مأموریت، ۲۵ می ۲۰۰۵-تاندربولت برای پشتیبانی نزدیک هوایی از نیروهای زمینی طراحی شده و می‌تواند علیه همه اهداف زمینی از جمله تانک و سایر خودروهای زرهی مورد استفاده قرار گیرد.

• موتورهای توربوفن این هواپیما از نوع TF-34-100/A شرکت جنرال الکتریک است که در بالای دو بال کوچک پشت هواپیما نصب شده‌اند. به منظور پایدارسازی سازه نگهدارنده موتور، دو استابلایزر به صورت عمودی در دو انتهای بال‌های پشتی قرار داده شده‌است.
• مسلسل گاتلینگ ۳۰ میلیمتری که بر روی این هواپیما تعبیه شده‌است ۳۹۰۰ گلوله در دقیقه شلیک می‌کند و توسط سامانه‌های کنترل الکترونیکی مرتبط با سامانه‌های ناوبری به سادگی قابلیت آتش روی اهداف متحرک را مهیا می‌کند.
• سیستم دید در شب این هواپیما به خلبان امکان می‌دهد به‌هنگام شب اطراف را به‌وضوح مشاهده کند. اطراف محوطه‌ای که خلبان می‌نشیند توسط بدنه محکم از جنس تیتانیوم محافظت می‌شود.
• برخلاف نسل قبلی، این هواپیما می‌تواند حتی در صورت انفجار، خلبان را به بیرون پرتاب کند و او را نجات دهد. وجود سامانه‌های موازی کنترل جنگ در این هواپیما به خلبان اجازه می‌دهد تا در مواردی که سامانه خودکار صدمه دیده‌است و حتی امکان کنترل‌های هیدرولیک وجود ندارد، به صورت دستی هواپیما را تا مقصد هدایت کند.
• قابلیت تعمیر و تعویض سریع قطعات به نیروهای نظامی امکان می‌دهد تا بتوانند این هواپیما را در صورت صدمه دیدن در جبهه جنگ، حتی بدون بردن به آشیانه، برای پرواز بعدی آماده کنند.

پیدایش

اولین نوع از این هواپیما در سال ۱۹۷۵ ساخته شد و تحویل یکی از پایگاه‌های نیروی هوایی آمریکا گردید. در جنگ‌های دهه ۱۹۸۰ در اروپای شرقی از این هواپیما برای مقابله با تانک‌های روسی استفاده شد. در جنگ خلیج فارس سال ۱۹۹۱ نیروهای آمریکایی بیش از ۸۱۰۰ سورتی پرواز با این هواپیمای نظامی داشتند. بیش از ۹۰ درصد از موشکهای هوا به زمین AGM-۶۵ شلیک شده در جنگ خلیج فارس، توسط این هواپیماها شلیک شد. طی این نبردها حدود ۱۰۰۰ تانک، ۲۰۰۰ نفربر و بیش از ۱۲۰۰ سلاح سنگین توپخانه از بین رفتند. اما برخلاف انتظار فقط ۵ فروند از این هواپیما در این جنگ سقوط کرد.

ویژگی‌ها

هواپیمای جنگی ای-۱۰ تاندربولت ۲

وزن هواپیما بدون متعلقات ۱۱٫۳۲۱ تن، در حالت عادی ۱۳٫۷۸۲ تن است. این هواپیما می‌تواند تا ۴/۸۵۳ تن سوخت و ۷ تن مهمات جنگی با خود حمل کند.

قیمت این هواپیما حدود ۱۱٫۸ میلیون دلار است. (دلار سال ۱۹۹۸)

پیش‌بینی می‌شود این گونه از هواپیماهای جنگی تا سال ۲۰۲۸ در خدمت باشند و پس از آن با گونه هواپیمای اف۳۵ جنگنده تهاجمی مشترک (F35 Joint Strike Fighter) جایگزین شوند. جنگنده تهاجمی مشترک هواپیمایی است که آمریکا با مشارکت هم‌پیمانان اروپایی خود به‌خصوص انگلیس در حال ساخت آن است.

مشخصات پروازی

مشخصات عمومی

• سرنشین: یک نفر
• وزن خالی: ۱۱٬۳۲۱ کیلوگرم
• فاصله بین ۲ نوک بال: ۱۷٫۵۳ متر
• طول کلی بدنه: ۱۶٫۲۶ متر
• ارتفاع هواپیما: ۴٫۴۷ متر
• مساحت بال: ۴۷٫۰ متر مربع
• وزن بارگیری: ۱۳٬۷۶۲ کیلوگرم

1. مأموریت پشتیبانی نزدیک هوایی:۲۱٬۳۶۱ کیلوگرم
2. مأموریت ضد زرهی:۱۹٬۰۸۳ کیلوگرم

• حداکثر وزن برخاست:۲۳ تن
• موتور هواگرد:۲× توربوفن جنرال الکتریک تی اف۳۴-جی ای-۱۰۰اِی (به انگلیسی: General Electric TF34-GE-100A)، هر کدام ۴۰٫۳۲ کیلو نیوتون
• ظرفیت سوخت داخلی:۴٬۹۹۰ کیلوگرم

سوانح و حوادث

بر اساس گزارش‌ها، تا سال ۲۰۰۱، ۴۷ خلبان در جریان ۹۴ سانحهٔ A-10 کشته شده بودند. از این تعداد، ۳۰ کشته مربوط به سال‌های ۱۹۷۶ تا ۱۹۸۷ بوده و ۱۷ کشته نیز بین سال‌های ۱۹۸۸ تا ۲۰۰۱ رخ داده است. نیروی هوایی آمریکا در گزارشی اعلام کرده که از سال ۱۹۸۳، بیش از نیمی از سوانح کلاس A این هواپیما و ۸۰ درصد مرگ‌و‌میرهای آن، ناشی از برخورد با زمین بوده است.

حوادث

• ۷ ژوئیه ۱۹۷۹: سقوط در نمایش هوایی بریتانیا

یک فروند A-10A به شمارهٔ 77-0253 از بال ۸۱ شکاری، در حین اجرای نمایش هوایی در پایگاه نیروی هوایی سلطنتی چیکسندز (RAF Chicksands) سقوط کرد. خلبان، سرهنگ تامی تامپسون، در این حادثه جان باخت. تحقیقات بعدی وجود اشیای خارجی در بخش «ناحیه سفید» کابین خلبان را عامل این حادثه و چند سانحهٔ مشابه دیگر شناسایی کرد. این موضوع منجر به زمین‌گیر کردن تمام ناوگان A-10 و بازرسی مجدد این بخش‌ها شد که در تعدادی از هواپیماها اشیای خارجی دیگری نیز یافت شد. بیوه‌های تعدادی از خلبانان سانحه‌دیده از شرکت فیرچایلد به دلیل نقص در ساخت شکایت کردند.

• ۱۸ نوامبر ۱۹۸۰: برخورد هوایی بر فراز نورفولک

دو فروند A-10 از بال ۸۱ شکاری مستقر در پایگاه بنتووترز (RAF Bentwaters) در جریان پرواز به سمت محدوده تمرینی وینفلیت، در ارتفاع ۴۵۰ تا ۶۰۰ متری با یکدیگر برخورد کردند. خلبان یکی از هواپیماها (میجر استیو کاتز) پس از از دست دادن کنترل، با صندلی پرتاب نجات یافت. هواپیمای وی در نزدیکی روستای ایترینگهام سقوط کرد و یک افسر کنترل ترافیک هوایی که در حال استراحت بود، بر اثر پرتاب قطعات از ناحیه سر به‌طور سطحی مجروح شد. خلبان هواپیمای دیگر، سرهنگ ویلیام اولسون، ابتدا تلاش کرد هواپیما را به پایگاه بازگرداند، اما کنترل خود را از دست داد. وی پس از پرتاب در دریا غرق شد؛ همچنین امدادگر سرویس نجات هوایی سلطنتی که برای نجات وی اقدام کرده بود نیز جان باخت.

• ۲۶ اوت ۱۹۸۳: سقوط در حین رزمایش رَد فلگ

یک فروند A-10A به شمارهٔ 78-0602 از بال ۳۵۴ شکاری که در پایگاه نیروی هوایی میرتل (Myrtle AFB) در کارولینای جنوبی مستقر بود، در جریان رزمایش «رَد فلگ» (Red Flag) در محدوده تیر هوایی نلیس (Nellis Gunnery Range) در ۱۰۵ کیلومتری شمال لاس‌وگاس سقوط کرد. خلبان، کاپیتان لونی آر. لیدت، در این سانحه کشته شد.

• ۱۳ اوت ۱۹۸۵: برخورد با گلایدر

یک فروند A-10A به شمارهٔ 79-0220 در ارتفاع ۵۰۰ متری با یک گلایدر از نوع گروب G-102 آستیر باشگاهی (Grob G-102 Astir Club) بر فراز هلند برخورد کرد. گلایدر دچار صدمه شدید شد، اما از این حادثه تلفات جانی گزارش نشده است.

• ۸ دسامبر ۱۹۸۸: فاجعه رمشاید

در یکی از مرگبارترین حوادث A-10، یک فروند از این هواپیما به شمارهٔ 81-0957 متعلق به نیروهای هوایی ایالات متحده در اروپا، در حین تمرین ارتفاع پایین در شهر رمشاید آلمان غربی، به دلیل سرگردانی فضایی خلبان (کاپیتان مایکل پی. فاستر) در شرایط نامساعد جوی، با یک مجتمع آپارتمانی برخورد کرد. خلبان و شش نفر از ساکنان ساختمان جان باختند و ۵۰ تن دیگر زخمی شدند. خلبان دیگر حاضر در پرواز (کاپیتان مارک اف. گیبسون) موفق شد هواپیما را به سلامت به زمین بنشاند.

• ۲۲ فوریه ۱۹۹۱: سرنگونی در جنگ خلیج فارس

در جریان عملیات «توفان صحرا» (جنگ خلیج فارس)، یک فروند A-10A به شمارهٔ 79-0181 در حین مأموریت بر فراز مرز کویت و عراق هدف موشک سطح‌به‌هوا قرار گرفت. خلبان هواپیما را در پایگاه هوایی شاهزاده خالد در عربستان سعودی به زمین نشاند، اما هواپیما به‌طور کامل منهدم شد.

• ۲۳ سپتامبر ۱۹۹۱: برخورد هوایی در لوئیزیانا

دو فروند A-10A از اسکادران ۷۶ شکاری تاکتیکی (هفتم شکاری) متعلق به پایگاه نیروی هوایی انگلند در لوئیزیانا، در حین یک پرواز آموزشی بر فراز جنگل‌های نزدیک این پایگاه با یکدیگر برخورد کردند. هر دو خلبان، سرگرد جفری جی. واتربرگ و ستوان یکم اریک ام. میلر، که از کهنه‌سربازان عملیات توفان صحرا بودند، در این حادثه جان باختند. در این سانحه، مهمات تمرینی حمل‌شده منفجر شد و آتش‌سوزی گسترده‌ای در جنگل به وجود آورد.

۱۸ ژوئیه ۱۹۹۵: بمب خطا در تمرین فورت سیل یک فروند OA-10A از بال ۹۱۷ ذخیره نیروی هوایی در پایگاه بارکسدیل، در جریان تمرین پشتیبانی نزدیک هوایی در پایگاه ارتش فورت سیل در اکلاهمای آمریکا، به‌اشتباه یک بمب ۵۰۰ پوندی را بر روی مواضع نیروهای خودی انداخت. در این حادثه، کاپیتان کریستوفر ویلیامز، فرمانده گروهان A توپخانه صحرایی، کشته شد و ۹ نظامی دیگر (۵ سرباز ارتش و ۴ تفنگدار دریایی) زخمی شدند. علت این حادثه نقص فنی یا خطای انسانی اعلام شد.

• ۲ آوریل ۱۹۹۷: ناپدید شدن کاپیتان باتن

کاپیتان کریگ دی. باتن از پایگاه دیویس-مونتن در آریزونا، در یک مأموریت آموزشی با دو فروند A-10 دیگر پرواز می‌کرد. هواپیمای او مسلح به چهار بمب مارک ۸۲، فلر، چف و مهمات توپ ۳۰ میلی‌متری بود. پس از سوخت‌گیری هوایی، او به‌طور ناگهانی از گروه جدا شد و مسیر خود را به سمت شمال‌شرقی به سمت کوه‌های راکی تغییر داد. هواپیمای او سرانجام در نزدیکی قله گلد داست (Gold Dust Peak) در کلرادو سقوط کرد و باتن کشته شد. علت این انحراف مشخص نشد. برخی شواهد نشان می‌داد که او عمداً این مسیر را برای تماشای مناظر طبیعی طی کرده بود، اما تحقیقات بعدی نتوانست به نتیجه قطعی برسد.

• ۲۲ مه ۲۰۱۳: برخورد با کابل برق

یک فروند A-10C از بال ۴۴۲ شکاری (ذخیره) در پایگاه ویتمن، هنگام یک مأموریت آموزشی ناوبری در ارتفاع پایین بر فراز دریاچه استاکتون در میسوری، با کابل‌های انتقال برق برخورد کرد. هواپیما به‌طور قابل توجهی آسیب دید ولی خلبان موفق به فرود شد.

• ۴ آوریل ۲۰۲۶: سرنگونی در نزدیکی تنگه هرمز

یک فروند A-10C از نیروی هوایی ایالات متحده در نزدیکی تنگه هرمز سقوط کرد. بر اساس گزارش نیویورک تایمز به نقل از دو مقام آمریکایی، خلبان با موفقیت از هواپیما خارج شد و نجات یافت. رسانه‌های دولتی ایران مدعی شدند که این هواپیما توسط پدافند هوایی ایران هدف قرار گرفته است، اما مقامات آمریکایی این ادعا را تأیید نکرده و علت سقوط را اعلام نکرده‌اند. این حادثه تقریباً همزمان با سرنگونی یک فروند F-15E Strike Eagle آمریکایی بر فراز ایران رخ داد.

آمار تلفات و خسارات

تا میانه دهه ۲۰۲۰، بیش از ۱۰۰ فروند A-10 در سوانح مختلف از دست رفته است. نرخ تلفات این هواپیما در طول جنگ‌های عراق و افغانستان نیز قابل توجه بود. گزارشی از نهادهای نظامی آمریکا نشان می‌دهد که در افغانستان، A-10 بیش از هر هواپیمای دیگری در نیروهای ائتلاف موجب تلفات دوست‌کشی (friendly fire) شده است.

بزرگ‌ترین خسارت مالی ثبت‌شده برای از دست دادن یک فروند A-10 در یک سانحه غیرجنگی، مربوط به سقوط یک فروند A-10C در پایگاه نیروی هوایی مودی در سال ۲۰۱۰ با خسارت ۱۷٫۳ میلیون دلاری بود. همچنین ارزش یک فروند A-10 که در سال ۲۰۱۲ در جریان نقص فنی موتور سقوط کرد، حدود ۱۴٫۷ میلیون دلار برآورد شد.

جستارهای وابسته

• نورتروپ وای‌ای-۹
• سوخو-۲۵

منابع

• مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «Fairchild Republic A-10 Thunderbolt II». در دانشنامهٔ ویکی‌پدیای انگلیسی، بازبینی‌شده در ۲۳ اوت ۲۰۲۵.