فرش بهارستان

فرش بهارستان فرشی متعلق به دوره ساسانی است که با نام‌های بهارخسرو، بهارکسرا و مهستان نیز شناخته می‌شود، فرش بهارستان یکی از مهم‌ترین آثار هنری ایران است که بر اثر حمله اعراب به ایران و انتقال آن به مدینه توسط اعراب، به دستور امام اول شیعیان، خلیفه چهارم راشدین، علی ابن ابی طالب تکه‌تکه شد. این فرش در طاق کسری قرار داشته و دارای ۱۴۰ متر طول و ۲۷ متر پهنا بوده است، در بافت این فرش از ابریشم، طلا، نقره و جواهراتی چون زمرد و مروارید استفاده شده است و طرح آن یکی از باغ‌های بهشت را نشان می‌دهد.

بهارستان علاوه بر آنکه نمونه ای شگفت‌انگیز از هنر ایرانی بود، شاهدی است بر شکوه کاخ تیسفون که در یکی از سالنهای آن این فرش افکنده می‌شد. مسلماً اعراب با دیدن این فرش به اعجاب و شگفتی و این فرش نفیس و گرانبها را جلوه ای از بهشت یا جنات تجری من تحت الانهاره که در قرآن کریم بارها وعده داده شده است در نظر آوردند. گویا به همین دلیل که سعد و یارانش از تکه‌تکه کردن فرش در آنجا منصرف شدند و تصمیم‌گیری دربارهٔ آن فرش را به خلیفه واگذار کردند اگرچه سنگینی و بزرگی فرش بهارستان، حمل آن را به مدینه دشوار می‌کرد ولی سعد مجموع غنایم و فرش را با نهصد اشتر جهت حمل مهیا ساخت

سرنوشت فرش بهارستان بعد از نبرد قادسیه

فرش را همین که به نزد عمر در مدینه آوردند. او در جمع مردم با آنان سخن گفت. و ارزش فرش را به آنان گفت و نظر آنان را دربارهٔ فرش بهارستان پرسید، اعراب دانشگاه خوارزمی مسلمان در این باره هم عقیده نبودند. برخی گفتند عمر خود بگیرد و از آن خویش ۱۳ کند. برخی به رأی عمر واگذاشتند برخی تباه گفتند و آشوب کردند. پس علی (ع) به سخن ایستاد و به عمر گفت چرا نادانی می‌کنی و از باور به گمان روی می‌آوری اگر امروز تو این فرش را این چنین بپذیری فردا کسانی نیز هستند که به این روش روی می‌آورند و چیزی که متعلق به آنان نیست مال خود می‌دانند. عمر گفت: راست گفتی و اندرز دادی بنابرین فرش بهارستان را تکه‌تکه کرد و در میان یاران خود تقسیم کرد. ابن مسکویه ۱۳۷۶ (۳۲۶/۱ با این حال بعد از اظهار نظر کردن علی بن ابی طالب (ع) نسبت به فرش بهارستان و تکه‌تکه شدن آن توسط عمر، به علی بن ابیطالب هم مانند افراد دیگر از اصحاب رسول خدا (ص) مقداری از آن فرش داد که آن حضرت پول آن را میان فقرا و مستمندان اتفاق کردند. عده ایی ارزش آن تکه فرش را بیست هزار درهم یا دینار آورده‌اند. در حالی که آن تکه نسبت به تکه‌های دیگر از برتری چندانی برخوردار نبود. طبری، ۱۳۷۵: ۱۸۲۵/۵ ابن مسکویه ۱۳۷۶ ۳۲۶/۱؛ نیز رک کریستن سن، ۱۳۸۶ ۱۶۷)

به هر حال فرش بهارستان را باید یکی از بزرگ‌ترین فرشهای جهان و جزء با ارزش‌ترین فرشهای جهان باستان بشمار آورد.

قطعه قطعه شدن فرش بهارستان توسط اعراب را باید ناشی از عدم وجود بینش زیباشناسانه و درک هنری این فرش در نزد آنان دانست. با توجه به موقعیت جغرافیایی منطقه عربستان که دارای آب و هوای خشک و خشن بود، در نتیجه مردم عرب نیز کمتر به اشیاء هنری از دید زیباشناسانه برخورد می‌کردند.

در تاریخ طبری

در کتاب تاریخ طبری که توسط ابوجعفر محمد جریر طبری (۳۱۱ – ۲۵۵هجری قمری) نوشته شده است این فرش ذکر شده و نویسنده ابعاد آن را به طول ۴۵۰ قدم و عرض ۹۰ قدم در قصر تیسفون توصیف کرده است و همچنین روبرت بامبان نویسنده و پژوهشگر ایرانی مقیم آمریکا در کتابی با نام «آیا می‌دانید که» ابعاد فرش را ۲۶x۲۴ متر ذکر کرده است و همچنین آن را مزین به جواهرات گران‌بها توصیف کرده است.

در تاریخ ابن اثیر

خسروان این فرش گرانبها را برای زمستان خویش نگهداری می‌کردند. چونکه که گل و سربزی داشت و بر آن باده می‌نوشیدند، گویی که ایشان در بوستان به سر می‌بردند. در آن راه‌ها به سان رود بود و رشته گوهرها به سان جویبارها، زمینه آن زر بافت بود و لابه لای آن دانه‌های درشت مروارید، کناره‌هایش به زمین کشت شده می‌مانست و پهنه‌ای را فرا می‌گرفت که آراسته به‌گل و گیاه و سبزی بهاری باشد. برگ‌ها از ابریشم بودند و بر شاخه‌های زرین جای داشتند. گل‌های آن زرین و سیمین بودند و میوه‌های آن گوهر و مانند آن. عربان آن را قطف می‌خواندند. فرش را به سوی عمر فرستادند وی آن فرش گرانبها را تکه‌تکه ساخت و میان ایشان بخش کرد، علی را تکه‌ای رسید که بیست هزار دینار بفروخت و این بهترین تکه‌اش نبود.

جستارهای وابسته

• درفش کاویان
• هفت گنج خسرو پرویز