فراداستان

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو

فَراداستان/فراروایت (Metanarrative) گونه‌ای از داستان است که خودآگاهانه توجه خواننده را به داستانی‌بودن متن جلب می‌کند، مانند قصه‌درقصه (مانند هزار و یک شب و قصه‌های کانتربری) یا داستانی دربارهٔ خواننده‌ای که داستانی را می‌خواند (مانند اگر شبی از شب‌های زمستان مسافری …).

در دانش‌ روایت‌شناسی نیز، فراروایت روایتی است که به خودش اشاره دارد یا به اصطلاح نظری خودارجاع (Self-referential) است؛ روایتی دربارۀ ماهیت روایت. اگر روایتی توجه خواننده را به  داستانی بودن متن جلب کند یا به عمل آفرینش داستان اشاره کند، متنی فراروایی به وجود می‌آید. فراروایت به روش‌های گوناگون خواننده را از دنیای داستان جدا می‌کند. گاهی ماهیت خیالی یا ساختگی متن را به خواننده یادآور می‌شود و گاهی پشت صحنۀ متن را وارد روایت می‌کند تا توجه مخاطب به کنش روایتگری (Narration) معطوف شود. فراروایت ممکن است به مراحل شکل‌گیری خود اثر اشاره کند یا به طورکلی به شیوه‌های داستان گفتن و روایتگری بپردازد.

مخاطبان ایرانی با آثار فراروایی معروفی مانند سلاخ خانۀ‌ شمارۀ پنج اثر کورت ونه گات و اگر شبی از شب‌های زمستان مسافری اثر ایتالو کالوینو آشنا هستند. اما پژوهشگران حوزۀ نقد به رمان ارباب حلقه‌ها اثر جان رانلد روئل تالکین که از رمان‌های برجستۀ ادبی با ویژگی‌‌های فراروایی متعدد و متنوع است، کمتر پرداخته‌اند. در رمان ارباب حلقه‌ها با استفاده از شگرد قاب‌بندی که از شگردهای ساخت فراروایت است،  یک شبکۀ داستانی ایجاد شده که در آن داستان‌های مختلف به هم زنجیر می‌شوند. مواجهۀ دنیاهای داستانی مرتبط و متفاوتی که در قاب یک داستان بزرگ‌تر به هم زنجیر شده‌اند، فضای مناسبی را برای بحث دربارۀ ماهیت و فرم روایت در اختیار شخصیت‌های رمان تالکین می‌گذارد. ساختار فراروایی اجازه می‌دهد که وجود گفتارهای خودارجاع در لابه‌لای صحبت‌های شخصیت‌‌های رمان طبیعی، منطقی و ضروری باشد. [۱]

یک رمان را زمانی فراداستان می‌نامیم که تصنعی بودن آن کاملاً روشن و مشخص باشد. طبق تعریف پاتیریشیا وو، فراداستان عمدتاً قواعد و قراردادهای داستان را آشکارا در معرض دید قرار می‌دهد و توجه مخاطب را به زبان و سبک به کار رفته جلب می‌کند. خلاصه این که فراداستان داستانی است دربارهٔ داستان. نمونه‌هایی که وو نام می‌برد عبارتند از: کتاب‌های جان والز، کرت وانه‌گت، و جان اروینگ. هدف این نویسندگان خلق داستان، و همزمان اظهار نظر در مورد خلق آن هاست.

تمهیدات چنین کاری عبارتند از:

  • ترکیب چند سبک یا ژانر در نوشتار
  • اظهار نظر (مثلاً از طریق هجو) در مورد آثار دیگر داستانی
  • نشان دادن صدای مزاحمی که جریان طبیعی رمان را از بیرون چارچوب داستانی قطع می‌کند
  • استفاده عمدی از زمان پریشی
  • شروع کردن و پایان دادن به داستان با بحث در مورد قواعد و مشکلات نحوه شروع و اتمام داستان
  • شخصیت‌ها در مورد زندگی داستانی خود مطالعه می‌کنند
  • مخاطب قرار دادن مستقیم خوانند در حین خواندن داستان.

با استفاده از چنین تکنیک‌هایی، خواننده از یک طرف میان وارد شدن تخیلی به دنیای شخصیت‌ها (باور کردن و نگران شدن) و از طرف دیگر آگاهی از چگونگی شکل گرفتن تصور خیالیِ آن دنیا، معلق باقی می‌ماند. به عنوان مثال، وو از کتاب اگر شبی از شب‌های زمستان مسافری نوشته ایتالو کالوینو نقل می‌کند: «رمان از یک ایستگاه قطار شروع می‌شود… دود زیادی قسمت اول این پاراگراف را می‌پوشاند.»

با این جمله، رمان بودن رمان به ما یادآوری می‌شود. «پاراگراف» مورد نظر هم در دنیای «واقعی» ما (بخشی از متن واقعی که می‌خوانیم) وجود دارد و هم بخشی از داستان است. چند سطح یا روایت مختلف از «واقعیت» بر روی هم سوار می‌شوند و در آخر همه آن‌ها طوری به نظر می‌رسند که گویی خیالی هستند.

بدین ترتیب فراداستانِ پست مدرنیستی، رئالیسم را از درون زیر سؤال می‌برد، به این صورت که تظاهر نمی‌کند پنجره‌های روشنی را رو به جهان باز کرده و «برش‌هایی از زندگی» تصویری از «واقعیت» را ارائه می‌دهد، بلکه با جلب توجه به جنبه ساختگی بودن خودش، اذعان می‌کند که نمی‌تواند هیچ بازنمایی عینی، کامل یا کلاً معتبر ارائه دهد.[۲]

در بحث‌های نظری معمولاً فراداستان یا فراروایت را از گونه‌های ادبیات پسامدرن می‌دانند. اما بسیاری از پژوهشگران مانند لیندا هاچن، ورنر ولف و رابرت آلتر در پژوهش‌های خود نشان می‌دهند که حتی نخستین نمونه‌های داستانی غربی مثل آثار هومر نیز عناصر فراروایی دارند. ژان فرانسوا لیوتار فیلسوف و نظریه‌پرداز فرانسوی، در مباحث خود فراروایت را به معنای ابر‌روایت (Grand Narrative) به‌کار برده است.[۱]

منابع[ویرایش]

  1. ۱٫۰ ۱٫۱ ر. بومن، مری. فراروایت در ارباب حلقه‌ها. ترجمهٔ نیما م. اشرفی. تهران: نشر اطراف، 1396. ص. 14. شابک ‎۹۷۸-۶۰۰-۹۶۸۸۴-۳-۲. 
  2. وارد، گلن، پست مدرنیسم، قادر فخر رنجبری، ابوذر کرمی، نشر ماهی
  • Waugh, Patricia, Metafiction. The Theory and Practice of Self-conscious Fiction, Routledge 1988, ISBN: 0-415-03006-4