عین‌القضات همدانی

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به ناوبری پرش به جستجو
فارسیEnglish

عین‌القضات همدانی با نام کامل عبدالله بن محمد بن علی میانجی همدانی (۵۲۵–۴۹۲ هجری قمری) حکیم، نویسنده، شاعر، مفسر قرآن، محدث و فقیه ایرانی[۱][۲][۳] بود. او به زبان‌های فارسی، عربی و پهلوی میانه آشنایی داشت و در عین حال در عرفان و تصوف در بالاترین جایگاه قرار داشته‌است.[۴][۵]

شرح حال[ویرایش]

او در شهر میانه در یک خانوادهٔ شافعی مذهب متولد گردید و در خدمت پدرش ابوبکر محمد ابن علی علوم، معارف و عرفان و طریق علوم قضا را فرا گرفت[۶] و خود نیز به درجهٔ افتاء و منصب قاضی همدان رسید. چندی بعد در خراسان، به محضر درس استادانی مانند عمر خیام و ابو عبدالله محمد بن حمویه جوینی راه یافت و بهرهٔ علمی و معنوی بسیار گرفت و در کلام و حکمت، تصوف و عرفان و ادب پارسی و عربی به درجات عالی رسید.

عین‌القضات اگر چه در زمان حیات ابوحامد محمد غزالی (فوت ۵۰۵ هجری قمری) به دنیا آمد، هرگز توفیق دیدار او را نیافت، چه هنگام فوت ابوحامد، قاضی سیزده سال داشت ولی عین‌القضات چهار سال تمام به خواندن آثار غزالی پرداخت و با آراء و افکار و احوال او عمیقاً آشنایی پیدا کرد، به طوری که می‌توان به جرأت گفت یکی از بهترین شاگردان و تربیت‌شدگان مکتب ابوحامد غزالی در همهٔ دوران‌ها قاضی همدانی بود. اگر چه عین‌القضات پس از یک انقلاب روحی در عنفوان جوانی دست از مطالعه کتاب‌های فلاسفه و متکلمان، از جمله کتاب‌های ابوحامد، شست، اما، تا آخر عمر تحت تأثیر افکار ابوحامد باقی ماند، و در ضمن آثار خود در هر فرصتی به عقاید وی اشاره می‌کرد.

انقلاب روحی عین‌القضات تا حدودی شبیه به انقلاب روحی امام محمد غزالی است. هر دو در علوم ظاهری تبحر پیدا کرده بودند و هر دو به تصوف روی آوردند. پس از قریب یک سال از انقلاب روحی او، این بار احمد غزالی برادر کوچکتر ابوحامد، که هنوز در قید حیات بود به یاریش شتافت و از او دستگیری کرد.[۷] قاضی همدانی از آن پس در طریق وصول و عالم کشف و شهود قدم نهاد و به مطالعهٔ آثار و تألیفات احمد غزالی پرداخت.[۸] بدین ترتیب، دو برادر غزالی هر یک از جهتی بزرگترین تأثیر را در زندگی علمی و روحی عین‌القضات بخشیدند، و یکی در علوم ظاهری (من‌جمله کلام و فلسفه و حتی تصوّف و عرفانی که در کتاب‌ها بیان شده) و دیگری در علوم ذوقی راهنمای او گشتند.[۹]

علل مخالفت و عناد با عین‌القضات[ویرایش]

ذبیح‌الله صفا علت مخالفت و عناد دین‌فروشان و عوام را با عین‌القضات از چند جهت مختلف دانسته‌است:

  • نخست اینکه جایگاه بزرگ او برای گروهی تازه به دوران رسیده و پر مدعا قابل تحمل نبود. تا بدانجا که به سعایت بدگویان ابوالقاسم قوام‌الدین درگزینی وزیر سلجوقیان به فکر آن افتاد تا او را از سر راه بردارد. ابتدا نوشته‌های او را مورد بررسی دقیق قرار دادند و برخی نکات از کتاب تمهیدات را به عنوان الحاد و کفر در دادگاه مطرح نمودند.
  • عین القضاة همدانی روش حسین بن منصور حلاج را داشته و در گفتن آنچه می‌دانسته بی‌پروائی می‌کرده‌است. او اعتقاد داشت آنچه حق است باید گفت و نباید کوتاهی کرد.
  • عین القضات بر اثر حسن بیان و نفوذ کلام خود مریدان بسیاری در میان بزرگان و گروه کثیری از مردم یافته بود که بر مقالات او شیفته شده‌بودند. از جمله عزیزالدین مستوفی اصفهانی، وزیر سلطان سنجر سلجوقی بود، به او ارادت داشت. چون وزیر سلطان بر اثر دسیسه‌های وزیر، ابوالقاسم قوام‌الدین درگزینی به حبس افتاد و در تکریت به قتل رسید؛ عین‌القضات همدانی نیز که در اثر دوستی عزیزالدین مستوفی با قوام‌الدین درگزینی مخالفت داشت، مورد مؤاخذه و غضب وزیر جدید واقع گردید. بدین صورت که قوام‌الدین مجلسی ترتیب داد و از جماعتی عالمان قشری حکم قتل عین‌القضات را گرفت. سپس دستور داد تا او را به بغداد بردند و در آنجا به زندان افکندند. عین‌القضات در این زندان به تألیف کتاب شکوی الغریب عن الاوطان الی علماءالبلدان، پرداخت.[۱۰]
  • اختلاف دیدگاه او با حکومت ترکان و مسائل سیاسی اجتماعی آن روز. قاضی همدانی یک ایرانی میهن‌پرست بود. در زمان او زادگاهش جایگزین غاصبان جایگاه علویان، و پایتخت سلجوقیان بود. حکومت ترکان تازه از راه رسیده که از طرف دارالخلافهٔ بغداد حمایت می‌شدند، برای او در حکم بیگانگان بودند.

عین‌القضات همدانی در ابراز میهن‌دوستی و عشق به زادگاهش مطالبی بس زیبا در نخستین اوراق دفاعیات خود آورده‌است. او در شکوی الغریب عن الاوطان الی علماء البلدان در فراق وطن و زادگاهش نوشته‌است،

ای کاش می‌دانستم که چشمانم بار دیگر دو قلهٔ شکوهمند الوند همدان را خواهد دید. ای همدان! باران از میان شهرها تو را زنده دارد؛ و ای اقلیم ماوشان از میان دشت‌ها تو را سیراب گرداند.

چگونه برادرانم را فراموش کنم و برای وطنم ننالم؟ در حالیکه رسول خدا فرمود، حب الوطن من الایمان (وطن دوستی از ایمان است)[۱۱]

قتل عین‌القضات[ویرایش]

در بغداد مشابهٔ همدان به مرگ محکوم گردید. قاضی را به همدان عودت دادند تا حکم در زادگاهش اجرا شود. حکم در ششم جمادی‌الثانی سال ۵۲۵ هجری اجرا شد.

قاضی را در پاسی از شب گذشته به دار آویختند تا شهر در خواب باشد و کسی از اجرای حکم آگاهی نداشته باشد. بی‌شک این اقدام جلوگیری از خشم مردمی بود که دنباله روی دیدگاه‌های اجتماعی، سیاسی قاضی همدان بودند. به قول هفت اقلیم عین‌القضات در سن سی و سه سالگی در مدرسه‌ای که در همدان در آن به تربیت و ارشاد مریدان و وعظ می‌پرداخت، به دار کشیده شد. به گفته برخی منابع شایدشمع آجینش کرده باشند. فردای آن شب بدن بی‌جان او را از دار پایین آوردند، پوست بدنش را کندند و سپس جسدش در بوریایی آلوده به نفت پیچیده، سوزانیدند.[۱۲]

گویند وی در زمان حیات از قتل خود به دست دشمنان و چگونگی اجرای آن باخبر بوده و رباعی زیر را درین مورد سروده‌است، اما ذبیح‌الله صفا متذکر شده‌است که احتمالاً این رباعی را یکی از مریدان وی پس از مرگ او سروده، و بعدها به او نسبت داده‌اند.

ما مرگ و شهادت از خدا خواسته‌ایم وان هم به سه چیز کم‌بها خواسته‌ایم
گر دوست چنین کند که ما خواسته‌ایم ما آتش و نفت و بوریا خواسته‌ایم

[۱۳]

آثار[ویرایش]

تألیفات عین‌القضات همدانی به شرح زیر است:

غیر از آنچه ذکر شد عین‌القضات را آثار و رسائل دیگری نیز بوده‌است که خود در رسالهٔ شکوی الغریب از آن‌ها نام برده‌است ولی در جاهای دیگر اثری تاکنون به دست نیامده‌است.[۱۶]

پانویس[ویرایش]

  1. Hamid Dabashi, "Theology of discontent", Published by Transaction Publishers, 2006. pg 104: "..Ayn al-Qudat Hamadani, a twelfth century Persian mystic"
  2. Nadia Eboo Jamal, "Surviving the Mongols", I B Tauris & Co Ltd (May 23, 2003). pg 91: "At the same time, there was an opposite, more diffused, movement of some Ismaili ideas entering into Persian Sufism, as is evident, for instance, in the work of the mystical philosopher 'Ayn al-Qudat Hamadani, who was executed in 525/1131 by the Saljuqs
  3. Hellmut Ritter, John O'Kane, Bernd Radtke, "The ocean of the soul", Brill Academic Publishers (June 2003). excerpt from page 719: "'Ayn al-Qudat al-Hamadhani (Abu'l Ma'aali 'Abda Allah b. Muhammad Mayanji, Persian mystic, executed in Hamadan
  4. درخشان، بزرگان و سخن سرایان همدان، جلد اول، بعد از اسلام تا ظهور سلسلهٔ قاجار، ۹۲.
  5. جهان پور، همدان دروازهٔ تمدن، ۱۲۸.
  6. جهان پور، همدان دروازهٔ تمدن، ۱۲۹.
  7. پورجوادی، معارف، ۶۴.
  8. درخشان، بزرگان و سخن سرایان همدان، جلد اول، بعد از اسلام تا ظهور سلسلهٔ قاجار، ۹۲.
  9. پورجوادی، معارف، ۳۵.
  10. درخشان، بزرگان و سخن سرایان همدان، جلد اول، بعد از اسلام تا ظهور سلسلهٔ قاجار، ۹۵ تا ۹۳.
  11. جهان پور، همدان دروازهٔ تمدن، ۱۳۵ تا ۱۳۳.
  12. جهان پور، همدان دروازهٔ تمدن، ۱۳۰.
  13. درخشان، بزرگان و سخن سرایان همدان، جلد اول، بعد از اسلام تا ظهور سلسلهٔ قاجار، ۹۵ تا ۹۳.
  14. درخشان، بزرگان و سخن‌سرایان همدان، جلد اول، بعد از اسلام تا ظهور سلسلهٔ قاجار، ۹۶.
  15. Aḥmad Tafażżolī,"FAHLAVĪYĀT" in Encyclopaedia Iranica. [۱] A ḡazal and fourteen quatrains under the title of fahlavīyāt by Maḡrebī (d. 809/1406-7; Dīvān, pp. 255-63; Adīb Ṭūsī, 1956).
  16. درخشان، بزرگان و سخن سرایان همدان، جلد اول، بعد از اسلام تا ظهور سلسلهٔ قاجار، ۹۶.

جستارهای وابسته[ویرایش]

منابع[ویرایش]

  • جهان‌پور، علی (۱۳۸۷همدان دروازهٔ تمدن، تهران: سپهر دانش، شابک ۹۷۸-۹۶۴-۸۹۶۶-۱۷-۶
  • درخشان، مهدی (۱۳۷۴بزرگان و سخن سرایان همدان، جلد اول، بعد از اسلام تا ظهور سلسلهٔ قاجار، تهران: انتشارات اطلاعات
  • پورجوادی، نصرالله (۱۳۶۳). «عین القضاة و امام محمد غزالی». معارف (۳).

پیوند به بیرون[ویرایش]

نوشتاری از عباس منصوران درباره عین‌القضات همدانی

Ayn-al-Qużāt Hamadānī, also spelled Ain-al Quzat Hamedani or ʿAyn-al Qudat Hamadhani (1098–1131) (Persian: عین‌ القضات همدانی‎), full name: Abu’l-maʿālī ʿabdallāh Bin Abībakr Mohammad Mayānejī (Persian: ابوالمعالی عبدالله بن ابی‌بکر محمد میانجی‎), was a Persian[1][2][3] jurisconsult, mystic, philosopher, poet and mathematician who was executed at the age of 33.[4][5]

Title

Ayn-al-Qużat in Arabic means "the pearl of the judges": Ayn means the eye, implying something very valuable, and Qozat is the plural of Qadi, which means judge.

Life

He was born in Meyaneh and his ancestors were of Hamedan judges. He was a disciple of Ahmad Ghazali and devoted of Hallaj. He became a famous scholar at early ages, and by the time he was thirty he was chosen judge. Along with Abu Hamed Al-Ghazali, he is one of the founders of doctrinal Sufism. According to some accounts, he was briefly a pupil of Omar Khayyam. Upon his return from pilgrimage, Khayyam likely stayed in Hamadan for some time. It is possible that during his stay he became tutor to the young Ain al-Quzat.[6]:351 However, Aminrazavi (2007) believes that from the figures who may have studied with Khayyam Ain al-Quzat is the least likely and that arguing their association is wishful thinking by those who like to view Khayyam as a Sufi.[6]:23 Unlike most of the Sufis who have lived as respected and revered members of their communities, he fell afoul of the Seljuk rulers and was accused of heresy and executed, either by crucifixion or burning.[7]:70

Ayn al-Quzat along with Mansur al-Hallaj and Shahab al-Din Suhrawardi are known as the three martyrs of Sufism.

Work

The most significant works of Ayn al-Qożāt are Tamhīdāt (Preludes) and Zubdat al-ḥaqāʾiq fī kašf al-ḵalāʾeq (The Essence of Truth). Both books are masterpieces of Sufi literature and have mystical and philosophical significance.[8] Ayn al-Qożāt Hamadānī quoted a few verses apparently in his own Iranian dialect (where it is called fahlavī; bayt-e pahlavī in a manuscript variant).[9]

Poetry

A famous quatrain is said to be his:

ما مرگ وشهادت از خدا خواسته ايم
وآن هم به سه چيزکم بهاخواسته ايم
گردوست چنين کندکه ماخواسته ايم
مـا آتـش و نفـت و بـوريا خــواسـته ايم

I want death and martyrdom from God
I want it in three low-priced things
If the friend (i.e. God) grant my wishes
I want fire and oil and straw

This quatrain refers to his execution by Caliph's order.

See also

Notes

  1. ^ Hamid Dabashi, "Theology of discontent", Published by Transaction Publishers, 2006. pg 104: "..Ayn al-Qudat Hamadani, a twelfth century Persian mystic"
  2. ^ Nadia Eboo Jamal, "Surviving the Mongols", I B Tauris & Co Ltd (May 23, 2003). pg 91: "At the same time, there was an opposite, more diffused, movement of some Ismaili ideas entering into Persian Sufism, as is evident, for instance, in the work of the mystical philosopher 'Ayn al-Qudat Hamadani, who was executed in 525/1131 by the Saljuqs
  3. ^ Hellmut Ritter, John O'Kane, Bernd Radtke, "The ocean of the soul", Brill Academic Publishers (June 2003). excerpt from page 719: "'Ayn al-Qudat al-Hamadhani (Abu'l Ma'aali 'Abda Allah b. Muhammad Mayanji, Persian mystic, executed in Hamadan
  4. ^ David Cook, Martyrdom in Islam. 2007. pg. 69
  5. ^ AYN-AL-QOŻĀT HAMADĀNĪ in Encyclopedia Iranica by G. Böwering[permanent dead link]
  6. ^ a b Mehdi Aminrazavi, The Wine of Wisdom: The Life, Poetry and Philosophy of Omar Khayyam, Oneworld Publications (2007)
  7. ^ J. C. E. Bowen. (1973). The Rubāՙiyyāt of Omar Khayyam: A Critical Assessment of Robert Graves' and Omar Ali Shah's Translation. Iran, 11, 63-73.
  8. ^ Hossein Nasr (2008), The Garden of Truth, New York, HarperOne
  9. ^ Fahlaviyat in Encyclopedia Iranica by Dr. Ahmad Taffazoli Archived March 17, 2008, at the Wayback Machine

External links