علی بن خلف اندلسی
علی بن خلف اندلسی | |
|---|---|
علی بن خلف: أبو الحسن بن عامر الصیدلانی | |
| زادهٔ | سدهٔ ۱۱ میلادی |
| درگذشت | سدهٔ ۱۱ میلادی (احتمالاً پس از ۱۰۷۵) |
| دیگر نامها | ابوالحسن علی بن خلف الصیدلانی |
| پیشه(ها) | ستارهشناس، سازندهٔ ابزارهای علمی |
| شناختهشده برای | ساخت اسطرلاب جهانی (لامینا اونیورسال) |
علی بن خلف اندلسی (علی بن خلف الأندلسی) ستارهشناس و سازندهٔ ابزارهای نجومی اندلسی در سدهٔ یازدهم میلادی بود. نام کامل او ابوالحسن علی بن خلف الصیدلانی بود و به حلقهٔ علمی صاعد اندلسی تعلق داشت. لقب «صیدلانی» نشان میدهد که خاندان او احتمالاً پیشینهای در داروسازی داشتهاند.
علی بن خلف بهویژه به سبب ابداع اسطرلاب جهانی (لامینا اونیورسال) شناخته میشود که با همکاری زرقالی ساخته شد. این ابزار نوآورانه، برخلاف اسطرلابهای پیشین که تنها برای یک عرض جغرافیایی کاربرد داشتند، در هر نقطهای از زمین قابل بهرهگیری بود. طرحهای علی بن خلف و زرقالی بعدها در کتاب «کتابهای دانش» به فرمان آلفونسوی دهم، پادشاه کاستیا و لئون به زبان کاستیلی کهن ترجمه شدند و از این راه بر ستارهشناسی اروپایی پیامدی ماندگار بر جای گذاشتند.
زندگینامه و بستر تاریخی
[ویرایش]علی بن خلف در آغاز سدهٔ یازدهم میلادی در طلیطله میزیست.[۱] طلیطله در آن دوره یکی از کانونهای برجستهٔ پیشرفت علمی در جهان اسلام بود و دانشمندان مسلمان، مسیحی و یهودی در آنجا در کنار یکدیگر به پژوهش و گسترش دانش میپرداختند. او عضو حلقهٔ علمی صاعد اندلسی بود که از مهمترین محافل دانش نجوم در اندلس بهشمار میرفت.[۲]
علی بن خلف در گروه علمیای کار میکرد که زیر نظر زرقالی «جدولهای طلیطله» (Toledo Tables) را تدوین کرده بود. تخصص اصلی او ساخت ابزارهای نجومی و افزایش دقت آنها بود.[۱]
اسطرلاب جهانی
[ویرایش]بزرگترین دستاورد علی بن خلف ابداع ابزار نجومی «لامینا اونیورسال» (Lámina Universal) بود که با یاری زرقالی ساخته شد.[۳] پیش از این ابداع، اسطرلابهایی که ستارهشناسان به کار میبردند تنها برای عرض جغرافیایی ویژهای طراحی شده بودند و مسافران و دانشمندان برای هر مکان به ابزار جداگانهای نیاز داشتند.[۳]
علی بن خلف نخستین بار ابزاری «جهانی» ساخت که بدون هیچ تغییری در هر نقطهای از کرهٔ زمین و در هر عرض جغرافیایی کاربرد داشت. به گفتهٔ دیوید ای. کینگ، این ابزار دگرگونی بزرگی در دریانوردی و نقشهنگاری سدههای میانه پدیدآورد و از جمله امکان تعیین جهت قبله را از هر نقطهای از جهان فراهم ساخت.[۳]
پیامد علمی و میراث اروپایی
[ویرایش]طرحهای علی بن خلف و زرقالی هر دو در مجموعهٔ «لیبروس دل سابر» (Libros del Saber de Astronomía) گنجانده شدند. این مجموعه در سال ۱۲۷۷ میلادی به فرمان آلفونسوی دهم، پادشاه کاستیا و لئون از عربی به زبان کاستیلی کهن ترجمه شد و سبب گسترش دانش ستارهشناسی اندلسی در سراسر اروپا گردید.[۴]
بر پایهٔ پژوهشهای امیلیا کالوو و کوینراد فان کلیمپوئل، فناوری ابزارهای علی بن خلف در سدههای بعد پایهای برای سازندگان ابزار نجومی در فلاندر و سرزمینهای ژرمنی شد.[۲][۴]
آثار
[ویرایش]- رسالهای دربارهٔ لامینا اونیورسال: که در آن روش ریاضی ساخت اسطرلاب جهانی شرح داده شده بود. ترجمهٔ کاستیلی کهن این رساله در مجموعهٔ آلفونسوی دهم برجای ماندهاست.[۲]
منابع
[ویرایش]- 1 2 Puig، Roser (۲۰۰۷). The Biographical Encyclopedia of Astronomers. Springer. ص. ۳۴–۳۵. doi:10.1007/978-0-387-30400-7_36. شابک ۹۷۸-۰-۳۸۷-۳۱۰۲۲-۰.
- 1 2 3 Emilia Calvo (۲۰۱۷). «Some Features of the Old Castilian Alfonsine Translation of ʿAlī Ibn Khalaf's Treatise on the Lámina Universal». Medieval Encounters. ۲۳ (۱–۵): ۱۰۶–۱۲۳. doi:10.1163/15700674-12342244.
- 1 2 3 King، David A. (۱۹۹۹). World-maps for finding the direction and distance to Mecca. Brill. ص. ۳۳۰.
- 1 2 Van Cleempoel، Koenraad (۲۰۱۱). Silent Messengers: The Circulation of Material Objects of Knowledge in the Early Modern Low Countries. Transaction Publishers. ص. ۷۶.
- مشارکتکنندگان ویکیپدیا. «Ali ibn Khalaf». در دانشنامهٔ ویکیپدیای انگلیسی، بازبینیشده در ۲۵ مارس ۲۰۲۶.
- مشارکتکنندگان ویکیپدیا. «علی بن خلف الأندلسی». در دانشنامهٔ ویکیپدیای عربی ، بازبینیشده در ۲۵ مارس ۲۰۲۶.
- مشارکتکنندگان ویکیپدیا. «Ali ibn Khalaf». در دانشنامهٔ ویکیپدیای هوسیایی ، بازبینیشده در ۲۵ مارس ۲۰۲۶.
- مشارکتکنندگان ویکیپدیا. «अली इब्न खलफ». در دانشنامهٔ ویکیپدیای هندی ، بازبینیشده در ۲۵ مارس ۲۰۲۶.