علویان طبرستان

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
(تغییرمسیر از علویان (طبرستان))
پرش به ناوبری پرش به جستجو
فارسیEnglish
علویان طبرستان و گیلان
علویان

 

 

۱۴ آبان ۲۴۳–۹۲۸
 

 

 

پرچم

گسترهٔ فرمانروایی علویان طبرستان و گیلان
پایتخت آمل
پایتخت تغییر یافته ساری و استرآباد
زبان‌(ها) عربی (زبان اداری)
طبری (زبان عوام)
دین اسلام شیعه‌های زیدیه و امامیه
دولت نامشخص
داعی داعی کبیر
محمد بن زید
داعی صغیر
ناصر کبیر
تاریخچه
 - تأسیس ۱۴ آبان ۲۴۳
 - فروپاشی ۹۲۸

علویان طبرستان یا همان سادات فاطمی در دورهٔ اموی و عباسی به دلیل عدم وجود امنیت در عراق و حجاز راهی ایران شدند و ایران را مکان مناسبی برای حضور خود دیدند. آنها در زندگی خود انسان‌های پرهیزکاری بودند و از این جهت مورد احترام مردم بودند. یکی از ویژگی‌های علویان ادعای خلافت در برابر عباسیان بود در صورتی که سایر گروه‌های عرب چنین ادعایی نداشتند. این امر باعث می‌شد تا مخالفان عباسیان که به دنبال گروهی برای حمایت از آنها و رهبری خود می‌گشتند همواره به علویان توجه داشته باشند.

حسن بن زید[ویرایش]

ملقب به داعی اول یا داعی کبیر در سال ۲۵۰ هجری در اولین اقدام خود شهر آمل را تصرف کرد و عامل طاهریان محمدبن اوس بلخی را از آنجا فراری داد. در گام بعدی شهر ساری را هدف داشت و در این راه با سلیمان بن عبدالله طاهری و ارتش او پیکار کرد و توانست همراه لشکرش وارد شهر شوند و سلیمان به سوی گرگان گریخت. حسن بن زید سپس سپاهی به سمت ری فرستاد و آن شهر را نیز تصرف کرد و محمدبن جعفر علوی را بر آن شهر حاکم کرد. مستعین خلیفهٔ وقت عباسی که سخت از علویان وحشت کرده بود و آنها را خطری برای خلافت می‌دانست از محمدبن عبدالله بن طاهر خواست که حسن بن زید را متوقف کند و همچنین خود نیز سپاهی به غرب ایران برای جلوگیری از گسترش قلمرو حسن بن زید فرستاد. در سال ۲۵۵ مفلح ترکی سردار عباسی توانست طبرستان را تصرف کند و سپاه علویان را شکست دهد اما نتوانست در طبرستان بماند و به عراق بازگشت. حسن بن زید در سال ۲۵۷ به گرگان حمله کرد و آنجا را از تصرف طاهریان خارج کرد. سه سال بعد یعقوب لیث پس از شکست طاهریان و به بهانه دنبال کردن دشمن خود عبدالله سگزی راهی طبرستان شد و در سال ۲۶۰ با علویان درگیر شد و پس از شکست آنها وارد ساری و آمل شد. او پس از آن به مدت یک سال از مردم خراج گرفت و سپس به دنبال حسن رفت که با باران‌های چهل روزه رو به رو شد و بسیاری از نیروهایش را از دست داد و مجبور به بازگشت شد. در سال‌های ۲۶۲ و ۲۶۶ نیز احمد بن عبدالله خجستانی به جنگ حسن بن زید آمد اما کمک و حمایت مردم گرگان از حسن باعث پیروزی وی شد.[۱][۲]

محمد بن زید[ویرایش]

برادر حسن بن زید و جانشین او ملقب به داعی کوچک بود. در ابتدا با داماد حسن به نام ابوالحسین درگیر شد و به سختی شکستش داد. در سال ۲۷۱ اذکوتگین فرمانده ترک به علویان حمله کرد و شکست سختی به آنها وارد کرد و ری را از او گرفت. در سال ۲۷۵ رافع بن هرثمه نیز به طبرستان حمله کرد و محمد را شکست داد. محمد بن زید از طبرستان گریخت و به دیلم در پناه قارن بن رستم امیر آنجا رفت. وقتی عمرو بن لیث صفار علیه رافع بن هرثمه برخاست محمد نیز با او متحد شد و توانستند رافع را شکست دهند. چند مدتی بر اثر درگیری‌های سامانیان و صفاریان، طبرستان را برای محمد آرام گذاشت و چندین سال در آنجا حکومت کرد ولی پس از پیروزی سامانیان آنها با لشکری به طبرستان حمله کردند که در آن محمد کشته شد و دولت علویان شکست خورد.[۳][۴]

ناصر کبیر[ویرایش]

حسن بن علی ملقب به اطروش و الناصرللحق که ناشنوا بود. ناصر با دعوت مردم به قیام در سال ۳۰۱ و شکست ابوالعباس سعلوک امیر سامانی بر طبرستان مسلط شد. احمد بن اسماعیل سامانی در جواب، آماده لشکرکشی به طبرستان بود، در لشکرگاه خود توسط چند تن از غلامان کشته شد. چندی بعد یکی از فرماندهان ناصر به نام حسن بن قاسم بر وی شورید و او را به قلعه‌ای در لاریجان تبعید کرد. اما پس از مدتی ناصر کنترل اوضاع را به دست گرفت و حسن بن قاسم را بخشید. ناصر سرانجام در سال ۳۰۵ هجری درگذشت.[۵][۶]

زوال علویان[ویرایش]

پس از مرگ ناصر فرزندش ابوالقاسم جعفر با حسن بن قاسم درگیر بود و او را از حاکمیت آمل بر کنار کرد. اما حسن قدرت را طبرستان در پس از مدتی کوتاه به دست گرفت. در همین زمان فرزند دیگر ناصر ابوالحسین احمد در گرگان بود. حسن بن قاسم با این دو برادر گاه در جنگ و گاه در صلح بود. در آخر ابوالحسین احمد به حکومت رسید و حسن بن قاسم از آنجا گریخت. ابوالحسین در سال ۳۱۱ درگذشت و برادرش جانشین وی شد که او هم یکسال بعد فوت کرد. بعد از آنها میان مردم دو دستگی ایجاد شد که با فرزند کدام امیر بیعت کنند. عده‌ای با فرزند ابوالقاسم جعفر که کودکی بود و عده‌ای با فرزند ابوالحسین احمد بیعت کردند. در انتها ابوعلی فرزند ابوالحسین به حکومت طبرستان رسید. سپس حسن بن قاسم دوباره شورید و طبرستان را در دست گرفت و لشکر امیر نصربن احمد سامانی را نیز شکست داد. در انتها داعی توسط مرداویج کشته شد و بعد از آن امیران علوی زیادی بر مناطق مسلط می‌شدند که قدرت هیچ‌کدام دوام زیادی نداشت و می‌توان دلیل آن را نفوذ آل زیار و آل بویه در آن مناطق دانست.[۷][۸]

پانویس[ویرایش]

  1. جعفریان، رسول. تاریخ ایران اسلامی از طلوع طاهریان تا غروب خوارزمشاهیان. صص. صص ۹۷_۱۰۷.
  2. قدیانی، عباس. تاریخ فرهنگ و تمدن ایرانیان از ظهور اسلام تا پایان سامانیان. صص. صص ۲۷۶_۲۹۰.
  3. جعفریان، رسول. تاریخ ایران اسلامی از طلوع طاهریان تا غروب خوارزمشاهیان. صص. صص ۹۷_۱۰۷.
  4. قدیانی، عباس. تاریخ فرهنگ و تمدن ایرانیان از ظهور اسلام تا پایان سامانیان. صص. صص ۲۷۶_۲۹۰.
  5. جعفریان، رسول. تاریخ ایران اسلامی از طلوع طاهریان تا غروب خوارزمشاهیان. صص. صص ۹۷_۱۰۷.
  6. قدیانی، عباس. تاریخ فرهنگ و تمدن ایرانیان از ظهور اسلام تا پایان سامانیان. صص. صص ۲۷۶_۲۹۰.
  7. جعفریان، رسول. تاریخ ایران اسلامی از طلوع طاهریان تا غروب خوارزمشاهیان. صص. صص ۹۷_۱۰۷.
  8. قدیانی، عباس. تاریخ فرهنگ و تمدن ایرانیان از ظهور اسلام تا پایان سامانیان. صص. صص ۲۷۶_۲۹۰.

منابع[ویرایش]

Zaydi Alid dynasties of northern Iran

علویون طبرستان
تبرسّون ِعلویون
864–900
914–928
White flag of the Alavids
Flag
Map of the Alid Emirate
Map of the Alid Emirate
CapitalAmol
Common languagesArabic, Mazandarani
Religion
Zaydi Islam
GovernmentTheocratic monarchy
Imam/Emir 
• 864–884 (first)
Hasan ibn Zayd al-Da'i ila'l-Haqq
• 927–928 (last)
Hasan ibn Qasim al-Da'i ila'l-Haqq
Historical eraMiddle Ages
• Established
864
• Disestablished
928
Preceded by
Succeeded by
Abbasid Caliphate
Samanid dynasty
Samanid dynasty
Late-9th or early-10th century bowl with white slip, incised design, colored, and glazed. Excavated at Sabz Pushan, Nishapur, Iran.

Alid dynasties of northern Iran or Alâvids. In the 9th–14th centuries, the northern Iranian regions of Tabaristan, Daylam and Gilan, sandwiched between the Caspian Sea and the Alborz range, came under the rule of a number of Alid dynasties, espousing the Zaydi branch of Shia Islam.

The first and most powerful Zaydi emirate was established in Tabaristan in 864 and lasted until 928. It was interrupted by Samanid occupation in 900, but restored in 914 by another Alid branch.

The second period of the Alid emirate was plagued by internal dissensions and power struggles between the two branches, and ended in the second conquest of the region by the Samanids in 928. Subsequently, some of the soldiers and generals of the Alavids joined the Samanids, among them Mardavij, founder of the Ziyarid dynasty, and the three sons of Buya (Ali, Hassan and Ahmad), founders of the Buyid dynasty.

Local Zaydi rulers survived in Daylam and Gilan until the 16th century.

List of Zaydi emirs and imams of Tabaristan

  • Hasan ibn Zayd, adopted the regnal name al-Da'i ila'l-Haqq (864–884). He was forced to abandon Tabaristan briefly for Daylam in 869 and 874 due to invasions
  • Muhammad ibn Zayd, also adopted the regnal name al-Da'i ila'l-Haqq (884–900). Rule in Tabaristan proper was usurped by Abu'l-Husayn Ahmad ibn Muhammad for a few months as Muhammad was in Gurgan at the time of Hasan's death. Tabaristan was overrun briefly by Rafi ibn Harthama in 891–893, and in 900 Muhammad tried to conquer Khurasan, but was defeated and killed by the Samanids. The Samanids captured Tabaristan, and the Alavids fled to Daylam in exile (900-913).
  • Hasan ibn Ali al-Utrush, adopted the regnal name al-Nasir li'l-Haqq (914–917). A Husaynid from Medina, he converted the Gilites and Daylamites to the Zaydi doctrine, recovered Tabaristan.
  • Abu Muhammad Hasan ibn Qasim, also adopted the regnal name al-Da'i ila'l-haq (917–919, 919–923, 927–928). A Hasanid, he was the commander of the army under al-Utrush and named by the latter as his heir. His rule was challenged by al-Utrush's sons and their numerous supporters (the "Nasiris"), who seized power twice, briefly in 919 and again in 923. Regained the throne with the help of Makan ibn Kaki, ruled until he was killed in battle with Asfar ibn Shiruya.
  • Abu 'l-Husayn Ahmad ibn Hasan, surnamed Nasir (919, 923). Reigned jointly with his brother in 919, thereafter reconciled himself with Abu Muhammad Hasan al-Da'i until 923, when he reigned briefly until his death.
  • Abu 'l-Qasim Ja'far ibn Hasan, surnamed Nasir (919, 923–925). Reigned jointly with his brother in 919 and from 923 until his death.
  • Abu Ali Muhammad ibn Abu 'l-Husayn Ahmad, surnamed Nasir (925–927). Son of Ahmad ibn Hasan, he was chosen as emir after Ja'far died. Deposed briefly by Makan ibn Kaki, who installed Isma'il ibn Ja'far as a puppet ruler, regained the throne with the aid of Asfar ibn Shiruya.
  • Abu Ja'far Husayn ibn Abu 'l-Husayn Ahmad, surnamed Nasir (927). Brother of Abu Ali Muhammad, he was deposed by Makan ibn Kaki, who brought back Abu Muhammad Hasan al-Da'i. Installed once more as imam briefly by Asfar ibn Shiruya under Samanid suzerainty, but later removed to the Samanid court at Bukhara. Tried to recover Tabaristan in 931 with the help of Mardavij, but failed.

See also

References

  • Madelung, W. (1975). "The Minor Dynasties of Northern Iran". In Frye, R.N. (ed.). The Cambridge History of Iran, Volume 4: From the Arab Invasion to the Saljuqs. Cambridge: Cambridge University Press. pp. 198–249. ISBN 978-0-521-20093-6.
  • Madelung, W. (1985). "ʿALIDS OF ṬABARESTĀN, DAYLAMĀN, AND GĪLĀN". Encyclopaedia Iranica, Vol. I, Fasc. 8. London u.a.: Routledge & Kegan Paul. pp. 881–886. ISBN 0710090994.