عارضه (پزشکی)

عارضه (جمع: عوارض پزشکی؛ به انگلیسی: Complication) در پزشکی پیامد نامطلوب یک بیماری، وضعیت سلامتی یا درمان است. عوارض ممکن است بر پیش‌آگهی یا نتیجهٔ یک بیماری تأثیر منفی بگذارند و معمولاً شامل بدتر شدن شدت بیماری یا پدیدار شدن علائم، نشانه‌ها و تغییرات آسیب‌شناختی تازه‌ای هستند که گاهی در سراسر بدن گسترش می‌یابند و سایر دستگاه‌های اندامی را نیز درگیر می‌کنند؛ از این رو عوارض می‌توانند به پیدایش بیماری‌های جدیدی منجر شوند که از یک بیماری قبلی نشئت می‌گیرند. همچنین ممکن است در نتیجهٔ درمان‌های گوناگون، از جمله داروها و اقدامات جراحی، عوارضی پدید آید.

پیدایش عوارض به عوامل متعددی از جمله میزان آسیب‌پذیری، حساسیت، سن، وضعیت کلی سلامتی و کارکرد سیستم ایمنی بستگی دارد. آگاهی از شایع‌ترین و شدیدترین عوارضِ یک بیماری، روش یا درمان، امکان پیشگیری و آمادگی برای مداخلهٔ به‌هنگام را در صورت لزوم فراهم می‌کند.

عارضه را نباید با بازماند (سکوئلا) اشتباه گرفت؛ بازماند اثر باقی‌مانده‌ای است که پس از مرحلهٔ حاد (مرحلهٔ اولیه یا شدیدترین مرحله) یک بیماری یا آسیب بر جای می‌ماند. علاوه بر این، عارضه با چندابتلایی نیز متفاوت است؛ چندابتلایی به بیماری‌هایی گفته می‌شود که هم‌زمان رخ می‌دهند اما رابطهٔ علّی با یکدیگر ندارند.

تعریف و واژه‌شناسی

واژهٔ complication از ریشهٔ لاتین به معنای «درهم‌پیچیدگی» است و در اصطلاح پزشکی به هر رویداد یا فرایند بیماری‌زایی اطلاق می‌شود که در جریان یک بیماری رخ می‌دهد، بی‌آنکه بخشی ذاتی از آن بیماری باشد. فرهنگ واژگان انستیتوی ملی سرطان آمریکا عارضه را «مشکل پزشکی که در جریان یک بیماری یا پس از یک روش یا درمان پدید می‌آید و ممکن است ناشی از همان بیماری، روش یا درمان باشد» تعریف می‌کند. در تعریفی دیگر، عارضه «مشکلی پیش‌بینی‌نشده است که پس از یک روش، درمان یا بیماری و در نتیجهٔ آن پدیدار می‌شود». شدت عوارض از انحراف‌های خفیف و گذرا تا نارسایی اندام‌ها و مرگ متغیر است؛ از این رو در پژوهش‌های بالینی، عوارض را بر پایهٔ نوع مداخلهٔ لازم برای درمانشان رده‌بندی می‌کنند.

تمایز از مفاهیم نزدیک

بازماند (سکوئلا)

بازماند وضعیتی بیماری‌زا است که از یک بیماری، آسیب یا درمان پیشین ناشی می‌شود؛ واژهٔ sequela در لاتین به معنای «پیامد» است. بازماند معمولاً اثر بلندمدت یک بیماری یا آسیب موقتی است که بلافاصله یا هفته‌ها تا ماه‌ها پس از آن پدیدار می‌شود؛ برای نمونه جای زخم ناشی از سوختگی یا دیسفاژی ناشی از سکته مغزی بازماند شمرده می‌شوند. بازماند با «اثر دیرهنگام» نیز تفاوت دارد؛ اثر دیرهنگام ممکن است دهه‌ها پس از بهبود بیماری اولیه ظاهر شود. نمونه‌هایی از بازماند عبارت‌اند از: بیماری کلیوی مزمن به‌دنبال دیابت، درد گردن پس از ضربهٔ شلاقی‌شکل به مهره‌های گردنی، و اختلال اضطراب پس از سانحه به‌دنبال رویدادهای آسیب‌زا.

چندابتلایی

چندابتلایی هم‌زمانی دو یا چند بیماری در یک فرد است که میان آن‌ها رابطهٔ علّی برقرار نیست؛ در حالی که عارضه پیامد مستقیم بیماری یا درمانِ بیماریِ اولیه است. شناخت این تمایز در مدیریت بیماران مزمن و سالمندان اهمیت ویژه دارد.

اثر نامطلوب و عارضه جانبی

مفهوم عارضه به اثر نامطلوب نزدیک است، اما اصطلاح اثر نامطلوب (و «عارضه جانبی») بیشتر در بافت داروشناسی به کار می‌رود یا زمانی استفاده می‌شود که پیامد منفی، مورد انتظار یا شایع باشد.

درجه‌بندی شدت عوارض

برای گزارش یکپارچهٔ عوارض، به‌ویژه عوارض جراحی، سامانه‌های رده‌بندی متعددی وجود دارد که شناخته‌شده‌ترین آن‌ها رده‌بندی کلاوین–دیندو است. این سامانه که نخست در سال ۱۹۹۲ پیشنهاد و در سال‌های ۲۰۰۴ و ۲۰۰۹ به‌روزرسانی شد، عوارض را بر پایهٔ نوع درمان لازم برای اصلاح آن‌ها در هفت درجه (از انحراف خفیف از سیر عادی پس از عمل تا مرگ بیمار) طبقه‌بندی می‌کند و به‌دلیل سادگی و تکرارپذیری در سراسر جهان به کار رفته است.

عوامل خطر

بروز عوارض به ویژگی‌های بیمار و ویژگی‌های نظام مراقبت بستگی دارد. در سطح بیمار، آسیب‌پذیری فردی، سن بالا، سوءتغذیه، وضعیت ایمنی، بیماری‌های زمینه‌ای و سبک زندگی (مانند مصرف دخانیات و چاقی) احتمال بروز عارضه را افزایش می‌دهند. در سطح نظام درمان، پیچیدگی فرایندها، ارتباطات ناکافی میان اعضای تیم درمان، طراحی نامناسب تجهیزات و کمبود فرهنگ ایمنی از مهم‌ترین زمینه‌سازهای عوارض درمان‌زاد هستند.

همه‌گیرشناسی

بر پایهٔ گزارش سازمان جهانی بهداشت، حدود یک‌دهم بیماران در جریان دریافت مراقبت دچار آسیب می‌شوند و سالانه بیش از سه میلیون مرگ‌ومیر در جهان به مراقبت ناایمن نسبت داده می‌شود؛ بیش از نیمی از این آسیب‌ها قابل پیشگیری است. عفونت‌های مرتبط با مراقبت بهداشتی از شایع‌ترین عوارض بستری هستند: در پیمایش سال ۲۰۲۳ مراکز کنترل و پیشگیری بیماری‌های آمریکا، ۲٫۶٪ از بیماران بستری (حدود یک نفر از هر ۳۸ نفر) دست‌کم یک عفونت مرتبط با مراقبت داشتند و سالانه حدود ۵۱۸ هزار مورد عفونت در بیمارستان‌های این کشور برآورد شد که نسبت به سال‌های ۲۰۱۵ (یک از ۳۱) و ۲۰۱۱ (یک از ۲۵) کاهش نسبی نشان می‌دهد.

در برآوردی بحث‌برانگیز، ماکاری و دانیل در سال ۲۰۱۶ خطاهای پزشکی را سومین عامل مرگ‌ومیر در آمریکا دانستند؛ برآوردی که اگرچه از سوی برخی پژوهشگران بیش‌ازحد بزرگ تلقی شده، اما توجه گسترده‌ای را به ایمنی بیمار جلب کرد. در حوزهٔ جراحی نیز، یک پژوهش بین‌المللی برآورد کرد سالانه حدود ۵۰ میلیون بیمار در سراسر جهان دچار عارضهٔ پس از عمل می‌شوند و در مطالعه‌ای بزرگ، یک‌پنجم مرگ‌های تا ۳۰ روز پس از جراحی با یک عارضه مرتبط بود.

بیماری‌ها و عوارض شایع

عوارض درمان‌زاد (یاتروژنیک)

خطاهای پزشکی را می‌توان در دسته‌های زیر طبقه‌بندی کرد:

• دارویی: شامل تجویز اشتباه، خطا در رساندن دارو و عدم پیگیری صحیح درمان است. تجویز دارو فرایندی پیچیده است که به انتقال دقیق اطلاعات میان افراد مختلف متکی است؛ از روش‌های پیشگیری می‌توان به گسترش نسخه‌نویسی الکترونیک و ارتقای سواد سلامت بیماران اشاره کرد.
• جراحی: می‌تواند مربوط به بیهوشی باشد، اما بیشتر شامل خطاهای رویه‌ای مانند جراحی در محل اشتباه یا عمل روی بیمار اشتباه است. اقدامات پیشگیرانه شامل پیروی از پروتکل‌های استاندارد و بازبینی مضاعف پیش از عمل، حین آن و پس از آن، تأیید هویت بیمار و علامت‌گذاری محل جراحی است.
• تشخیصی: شامل تشخیص اشتباه، تشخیص افتراقی نادرست و بیش‌تشخیصی است و اغلب ناشی از ویژگی‌های بیمار و سوگیری‌های شناختی پزشک است.
• رابط انسان–ماشین: به خطاهای تعامل انسان با ابزار و دستگاه‌ها اشاره دارد و با استانداردسازی و تمایز واضح در طراحی محصولات کاهش می‌یابد.
• انتقال و تحویل بیمار: می‌تواند هنگام جابه‌جایی بیمار میان افراد یا بخش‌ها رخ دهد و با پیروی از پروتکل‌های صحیح تحویل قابل مدیریت است.
• عوامل انسانی، کار تیمی و ارتباطات: بر تأثیر فرهنگ سازمانی و روابط بر ارتباطات تأکید دارد؛ راهکار پیشگیری، پرورش «فرهنگ ایمنی» است؛ محیطی که در آن افراد بدون ترس از تنبیه دربارهٔ نگرانی‌ها، بازخوردها و خطاها گفت‌وگو کنند.

کاتتر ادراری؛ یکی از علل شایع عفونت‌های مرتبط با مراقبت‌های بهداشتی

• عفونت‌های مرتبط با مراقبت‌های بهداشتی: شامل عفونت‌های میکروبی و ویروسی هستند که معمولاً با دستگاه‌های ماندگار (سوند ادراری، کاتتر سیاهرگ مرکزی) یا روش‌های جراحی قبلی مرتبط‌اند. میکروب‌های شایع در این عفونت‌ها عبارت‌اند از: Escherichia coli، Proteus mirabilis و Clostridioides difficile. مؤثرترین اقدام پیشگیرانه، بهداشت دست است.

عوارض قلبی‌عروقی

فیبریلاسیون دهلیزی

فیبریلاسیون دهلیزی نوعی آریتمی با ضربان نامنظم و اغلب سریع است که ناشی از فعال‌شدگی نامنظم دهلیزهاست. در این وضعیت انقباض مؤثر دهلیزها مختل می‌شود، بطن‌ها به‌درستی پر نمی‌شوند و خون در حفرات قلب راکد می‌ماند؛ این راکد ماندن خون خطر تشکیل لختهٔ خون (ترومبوز) را افزایش می‌دهد. لخته ممکن است به صورت آمبولی وارد گردش خون سیستمیک شود و در صورت رسیدن به مغز، سکته مغزی ایجاد کند؛ از این رو پیشگیری از سکته در این بیماران اهمیت محوری دارد. بیمار ممکن است خستگی، سرگیجه، تپش قلب، درد قفسهٔ سینه و تنگی نفس را تجربه کند.

سایر نمونه‌ها

ترومبوز در قلب یا مغز که به سکتهٔ مغزی یا سکتهٔ میوکارد منجر می‌شود، می‌تواند از عوارض اختلالات انعقادی، فلبیت (التهاب سیاهرگ‌ها)، اندوکاردیت و دریچه‌های مصنوعی قلب باشد.

عوارض متابولیک

دیابت ملیتوس نمونهٔ بارز بیماری‌ای است که در مراحل پیشرفته یا در صورت کنترل ناکافی، زنجیره‌ای از عوارض را پدید می‌آورد:

• بیماری قلبی‌عروقی: بزرگسالان مبتلا به دیابت به‌طور معناداری بیشتر از افراد غیردیابتی در اثر بیماری‌های قلبی جان می‌بازند؛ چاقی، مقاومت به انسولین، اختلال چربی‌ها و پرفشاری خون خطر آترواسکلروز، ترومبوز و سکتهٔ میوکارد را افزایش می‌دهند.
• نوروپاتی دیابتی: قند خون بالا به‌مرور به اعصاب اندام‌های انتهایی (نوروپاتی محیطی)، ران و لگن، اعصاب صورت و اعصاب خودمختار آسیب می‌زند و با گزگز، بی‌حسی، درد و ضعف عضلانی ظاهر می‌شود.
• نفروپاتی دیابتی: دفع غیرطبیعی آلبومین در ادرار از نشانه‌های آسیب کلیوی است که حدود ۴۰٪ بیماران دیابتی را درگیر می‌کند و می‌تواند تا نارسایی کلیه پیش رود.
• رتینوپاتی دیابتی: آسیب عروق شبکیه بر اثر قند خون مزمن بالا که با تاری دید آغاز و می‌تواند به نابینایی، گلوکوم و جداشدگی شبکیه منجر شود.
• آسیب پا («پای دیابتی»): کاهش جریان خون و بی‌حسی عصبی باعث می‌شود زخم‌های پا بی‌توجه مانده، عفونی شوند و در موارد شدید به گانگرن و قطع عضو بینجامند.
• عوارض پوستی: مانند آکانتوزیس نیگریکانس (ضخیم‌شدن و تیرگی پوست نواحی چین‌دار) که با مقاومت به انسولین مرتبط است، و درموپاتی دیابتی.

عوارض عصبی و روان‌پزشکی

• آنسفالوپاتی کبدی می‌تواند از عوارض سیروز کبدی باشد.
• ناتوانی‌های شناختی، جسمی و تکاملی از عوارض شایع هیدروسفالی درمان‌نشده است.
• خودکشی از عوارض جدی اختلالاتی است که زندگی فرد را به‌طور پایدار تحت تأثیر قرار می‌دهند؛ مانند اختلال افسردگی اساسی، اختلال اضطراب پس از سانحه، اسکیزوفرنی و سوءمصرف مواد.
• عوارض داروهای سرپایی بسیار شایع‌اند و بخش قابل توجهی از مراجعات پیگیری را به خود اختصاص می‌دهند.
• واکنش متناقض دارویی؛ یعنی پاسخی برخلاف اثر درمانی مورد نظر؛ برای نمونه بنزودیازپین‌ها ممکن است در افراد مستعد به‌جای آرام‌بخشی، بی‌قراری، اضطراب و تشنج ایجاد کنند.

عوارض عفونی و تنفسی

فارنژیت استرپتوکوکی (گلودرد استرپتوکوکی) در صورت درمان‌نشدن یا پاسخ ایمنی نامتناسب می‌تواند به عوارض زیر بینجامد:

• مخملک: بثورات قرمز همراه با زبان توت‌فرنگی که معمولاً پس از چند روز محو می‌شود.
• تب روماتیسمی: چند هفته پس از گلودرد پدیدار می‌شود و با درمان به‌موقع آنتی‌بیوتیکی قابل پیشگیری است؛ این واکنش خودایمنی می‌تواند به بیماری قلبی روماتیسمی بینجامد.
• گلومرولونفریت پس از استرپتوکوک: آسیب کلیوی ناشی از پاسخ ایمنی بیش‌فعال که با خون یا پروتئین در ادرار و پرفشاری خون ظاهر می‌شود.
• اوتیت میانی، مننژیت و سندرم شوک سمی: از عوارض کمتر شایع اما جدی عفونت استرپتوکوکی.

همچنین سپسیس (عفونت خون) می‌تواند به‌عنوان عارضهٔ انواع عفونت‌های باکتریایی، ویروسی و قارچی رخ دهد.

عوارض جراحی و رویه‌ای

• تب نفاسی پیش از رواج گندزدایی و آنتی‌بیوتیک، از عوارض شایع زایمان و عامل مهم مرگ‌ومیر مادران بود.
• اختلال نعوظ و بی‌اختیاری ادرار ممکن است پس از برداشتن پروستات رخ دهد.
• هایپرترمی بدخیم واکنشی نادر اما کشنده به بیهوشی عمومی است.
• شکستگی دنده‌ها و جناغ سینه می‌تواند از عوارض تلاش‌های احیای قلبی–ریوی باشد.

عوارض بارداری

در جریان بارداری ممکن است عوارضی برای مادر، جنین یا هر دو پدید آید:

• پرفشاری خون و پره‌اکلامپسی: پرفشاری خون پس از هفتهٔ ۲۰ بارداری (پرفشاری خون بارداری) در صورت همراهی با آسیب اندامی به پره‌اکلامپسی می‌انجامد که برای مادر و جنین خطرناک است.
• دیابت بارداری: هورمون‌های جفت می‌توانند اثر انسولین را مختل کنند؛ این وضعیت با وزن تولد بیش‌ازحد، زایمان زودرس و افزایش خطر دیابت نوع دو در فرزند مرتبط است.
• زایمان زودرس: تولد پیش از هفتهٔ ۳۷ که با نارسایی اندام‌ها، وزن کم تولد و مشکلات تنفسی نوزاد همراه است.
• سقط جنین و مرده‌زایی: به‌ترتیب از دست رفتن جنین پیش از هفتهٔ ۲۰ و پس از آن؛ سقط جنین شایع‌ترین عارضهٔ اوایل بارداری است.
• هایپرامزیس گراویداروم: تهوع و استفراغ شدید و پایدار بارداری که با تهوع معمولی صبحگاهی متفاوت است.

سایر نمونه‌ها

• اگزما واکسیناتوم عارضه‌ای نادر اما شدیدِ واکسن آبله در افراد مبتلا به اگزما است.

پیشگیری و ایمنی بیمار

شناخت عوارضِ محتمل، پایهٔ ایمنی بیمار است. مؤثرترین راهبردها عبارت‌اند از:

• بهداشت دست: ساده‌ترین و مؤثرترین اقدام برای پیشگیری از عفونت‌های مرتبط با مراقبت.
• چک‌لیست ایمنی جراحی: استفاده از چک‌لیست ایمنی جراحی سازمان جهانی بهداشت، به‌طور معناداری عوارض و مرگ‌ومیر پس از عمل را کاهش می‌دهد.
• استانداردسازی فرایندها: نسخه‌نویسی الکترونیک، بسته‌بندی تک‌دوز داروها، تأیید هویت بیمار و علامت‌گذاری محل جراحی.
• فرهنگ ایمنی و ارتباط مؤثر: گزارش‌دهی بدون ترس خطاها و پروتکل‌های استاندارد تحویل بیمار.
• پایش و آمادگی: غربالگری و پایش بیماران پرخطر برای عوارض شناخته‌شده، امکان مداخلهٔ پیش از وخامت وضعیت را فراهم می‌کند.

جستارهای وابسته

• اثر نامطلوب
• خطای پزشکی
• ایمنی بیمار
• مشکلات درمان‌زاد
• بازماند
• چندابتلایی
• نوسیبو
• پلاسیبو
• پیش‌آگهی

برای مطالعهٔ بیشتر

• Coventry BJ (2014). Surgery: Complications, Risks and Consequences. Springer.
• Mulholland MW, Doherty GM (2006). Complications in Surgery. Lippincott Williams & Wilkins. ISBN 978-0-7817-5316-6.
• Gawande A (2002). Complications: A Surgeon's Notes on an Imperfect Science. Macmillan.