شکنجه دولتی در ایران معاصر

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
(تغییرمسیر از شکنجه‌های دوره پهلوی)
پرش به: ناوبری، جستجو

در دورهٔ پهلوی، ساواک با پشتیبانی دولت آمریکا تاسیس گشت.[۱] این سازمان به ویژه در سال‌های دهه ۱۳۵۰ و قبل از پیروزی انقلاب ۵۷ و سرنگونی رژیم سلطنتی، نفرت‌انگیزترین و مخوف‌ترین نهاد حکومتی در بین مردم به‌شمار می‌آمد.[۲] ساواک نخست به منظور شناسایی و بازداشت اعضای حزب توده تاسیس شد، اما فعالیتهای خود را بسط داد و به جمع‌آوری اطلاعات و زیر نظر گرفتن هرگونه مخالفان حکومت پهلوی، دانشجویان دانشگاهها، اتحادیه‌های کارگری و همینطور روحانیون شیعه و نویسندگان، ژورنالیست‌ها و شخصیت‌های ادبی به منظور اعمال سانسور پرداخت. این سازمان همچنین عملکردهای برون مرزی خصوصاً در خبرچینی و تحت نظر قراردادن دانشجویان ایرانی مخالف حکومت در خارج از کشور هم داشت.[۳]

ساواک در سرکوبی عناصر ضد نظام سلطنتی فعالیت گسترده‌ای داشته‌است. این سازمان به عنوان عامل شکنجه و اعدام مخالفین به ویژه انقلابیون ایران شناخته می‌شود[۲][۴] چنانکه بین سالهای ۱۳۵۰ تا ۱۳۵۵، ۳۶۸ تن از چریکهای مخالف رژیم را به قتل رسانده و در بین سالهای ۱۳۵۰ تا ۱۳۵۷ (قبل از سرنگونی حکومت شاهنشاهی) حدود ۱۰۰ زندانی سیاسی را اعدام نموده‌است.[۵]

به نقل از بهمن نادری‌پور یکی از معروف‌ترین شکنجه‌گران، دربار و شخص محمدرضا پهلوی از تمام اقدامات ساواک اطلاع داشته‌اند.[۶] از شکنجه‌های ساواک می‌توان به سوزاندن نقاط مختلف بدن با میله آهنی چون دست، سینه، پا و لب متهم، انواع شلاق و آویختن اشاره کرد.[۷] ماموران ساواک روش‌های مراقبت و بازجویی از متهمان را از گروه پنج نفری اعزام شده توسط آمریکا به ایران آموخته بودند.[۸]


شکنجه دولتی در ایران در سالهای قبل و بعد از انقلاب ۱۳۵۷ برای برخورد با مخالفان سیاسی صورت می‌گرفت. پس از انقلاب بسیاری از شکنجه گزان ساواک دستگیر و محاکمه شدند و قانون اساسی جمهوری اسلامی شکنجه را صراحتاً ممنوع کرده‌است[۹] اما مواردی از نقض این قانون چه توسط ماموران و چه توسط مخالفان در زندانهای سازمان مجاهیدن خلق در عراق ایران و زندان دوله تو گزارش شده است.

در دوران حاکمیت اصلاح طلبان در مجلس و دولت تلاش‌هایی از جمله بهبود وضعیت وزارت اطلاعات و برخی قوانین ایران و تعطیلی زندان کمیته مشترک ضدخرابکاری و بازداشتگاه ۵۹ سپاه پاسداران و تصویب قانون منع شکنجه صورت گرفت. اما رد شدن تصویب قانون منع شکنجه توسط شورای نگهبان[۱۰] باعث اخلال در این روند شد.

دیدگاه حقوقی[ویرایش]

تا پیش از تصویب «قانون مجازات عمومی ایران» در سال ۱۳۰۴ مصونیت قانونی در برابر شکنجه در ایران وجود نداشت. در قانون اساسی مشروطه یا متمم آن، هیچ صحبتی از شکنجه یا مجازات عاملان آن نشده است. در چهارچوب موازین فقهی نیز آن چه بیش‌تر به «اکراه» یا «اجبار» شناخته می‌شود ناظر بر روابط مدنی افراد است. به این معنا که فرضاً معامله‌ فرد مُکره نافذ نیست و به لحاظ حقوقی اعتباری ندارد.

با تصویب قانون مجازات عمومی در سال ۱۳۰۴، برای نخستین بار شکنجه در معنای تقریبا امروزی آن وارد بحث‌های حقوقی ایران شد. بر پایه‌ ماده‌ ۱۰۳ این قانون: "هرگاه یکی از مستخدمین قضایی و یا غیرقضایی دولت، برای این که متهمی را مجبور به اقرار کند او را اذیت و آزار بدنی کرده و یا در این باب امری دهد؛ به حبس با اعمال شاقه از سه الی شش سال محکوم خواهد شد." بر همین اساس، تمامی ماموران یا رهبران «سازمان اطلاعات و امنیت کشور» (ساواک) بر پایه‌ خود قوانین دودمان پهلوی ملزم بوده‌اند که از آزار و اذیت یا شکنجه‌ متهمان سیاسی خودداری کنند. مضاف بر این که این عمل به موجب همان قوانین«جرم» محسوب می‌شده و مجرم (عامل یا آمر آن) می‌توانسته تا شش سال زندان با اعمال شاقه محکوم شود. مسئولیت‌های حقوقی ماموران ساواک در این رابطه کاملاً روشن است و هنوز هم امکان پیگیری‌های حقوقی در این زمینه وجود دارد. نکته مهم دیگر اینکه، مانند امضای میثاق بین‌المللی حقوق مدنی و سیاسی در اردیبهشت ۱۳۵۴ توسط دولت ایران، تعهدات بین‌المللی رژیم پهلوی هم در این باره صراحت دارند.[۱۱]

قانون اساسی جمهوری اسلامی به این موضوع پرداخته و در اصل ۳۸ خود "هرگونه شکنجه، برای گرفتن اقرار یا کسب اطلاع" را ممنوع کرده.

سوزاندن با سیگار[ویرایش]

این روش معمول‌ترین وساده‌ترین روش شکنجه‌است که بارها از جمله برای شکنجه دانشجویان چپ گرای بازداشت شده در سال ۱۳۸۶ بکار رفته‌است:"دستهای بهروز کریمی زاده تا آنجا که از آستین بیرون بوده مملو از اثر خاموش کردن سیگار بر بدن بوده‌است..."[۱۲]

سلول انفرادی[ویرایش]

این روش به دلیل جلوگیری از ارتباط زندانی با دنیای بیرون و ایزوله کردن کامل او و همچنین مانع از دستیابی به امکان تحرک بدنی، نور و... توامان شکنجه‌ای جسمی و روحی بر زندانی وارد می‌کند بی آنکه اثر خاصی بر بدن وی برجا گذارد. استفاده از لامپ مهتابی که در تمام ۲۴ ساعت روشن است و برقراری سکوت مطلق در محل بازداشتگاه، ساعت بیولوژیک بدن و امکان تشخیص زمان (ساعت، روز، هفته و...) را از زندانی می‌گیرد. استفاه از رنگ سفید برای دیوار و تمام قسمت‌های سلول و حتی بشقاب سفید برای غذا بیش از پیش بر مغز زندانی فشار وارد می‌کند. تحمل این شکنجه برای زندانیان جوان که محفوظات ذهنی کمتری نسبت به کهنسالان (برای مشغول کردن خود در سلول) دارند بسیار مشکل می‌شود. در برخی موارد زندانی با آسیب رساندن به خود یا کوبیدن خود به در و دیوار و مجروح کردن خویش، تلاش می‌کند بهانه‌ای برای خروج از سلول ایجاد کند. استفاده از سلول‌های انفرادی بسیار کوچک (۵۰×۵۰ سانتیمتر) که زندانی حتی امکان دراز کردن پایش را هم ندارد، برای فشار مضاعف استفاده می‌شود. (ر.ک. پرونده نشریات جعلی امیرکبیر)

عمادالدین باقی در این باره می‌گوید:

استفاده از سلول انفرادی دقیقاً یک روش آگاهانه و هدفدار برای به زانو در آوردن افراد است؛ یعنی (با این روش) افراد را در این شرایط دچار فلج ذهنی و روانی می‌کنند... این مثال به یک زندانی مربوط می‌شود که در سلول انفرادی بوده و تنها برای بازجویی ظاهراً توأم با شکنجه از سلول بیرون آورده می‌شده‌است. این زندانی پس از خروج از انفرادی به آقای باقی گفته‌است بهترین زمان برای وی زمانی بود که او را برای کتک زدن از سلول خارج می‌کردند!


کشته شدگان زیر شکنجه[ویرایش]

کاوه عزیز پور[ویرایش]

وی که به دلیل عضویت در یکی از احزاب کرد مخالف جمهوری اسلامی به ۳ سال حبس محکوم شده بود و دو سال از دوران حبس خود را طی کرده بوده‌است، به دلیل شکنجه‌های الکتریکی دچار سکتهٔ مغزی شده و تحت دو عمل جراحی قرار می‌گیرد. وی بلافاصله پس از عمل دوم مجدد به زندان مهاباد منتقل و با تداوم فشارها توسط بازجویان کشته می‌شود.[۱۳]

عوامل شکنجه دولتی در ایران[ویرایش]

سردار نقدی[ویرایش]

پرونده شکنجه شهرداران تهران (غلامحسین کرباسچی و مدیرانش) یکی از معدود مواردی بود که در دستگاه قضایی، دولت و مجلس پیگیری شد و نهایتاً دادگاه سردار محمد رضا نقدی فرمانده وقت حفاظت اطلاعات نیروی انتظامی (عامل بازداشت شکنجه شهرداران در بازداشتگاه وصال نیروی انتظامی) را به ۸ ماه حبس قطعی محکوم کرد. (وکیل مدافع وی الهام بود که بعدها به پست معاون اولی محمود احمدی‌نژاد رسید و سردار نقدی نیز بعنوان رئیس ستاد مبارزه با قاچاق کالا و ارز در دولت احمدی‌نژاد منصوب شد).[۱۴]


شکنجه گاه‌ها[ویرایش]

از این زندانها می‌توان بند ۲۰۹ اوین، بازداشتگاه ۵۹ سپاه پاسداران، زندان توحید، بازداشتگاه منفی چهار وزارت کشور، بازداشتگاه کهریزک، زندان اوین، سوله پاسارگاد، بازداشتگاه افسریه (قصر فیروزه)، بازداشتگاه ۶۶ سپاه رانام برد

زندان کمیته مشترک ضد خرابکاری (بازداشتگاه توحید)[ویرایش]

این شکنجه گاه که در بدو تأسیس «زندان زنان» و پس از انقلاب «زندان توحید» هم نامیده شده، در خیابان فردوسی تهران، کوچه شاهچراغی و مقابل ساختمان مؤسسه کیهان واقع شده‌است. ساخت این زندان به دوران رضا شاه باز می‌گردد؛ و نهایتاً در سال ۱۳۸۱ تعطیل و به موزه تبدیل شد. این زندان درسه طبقه و هر یک از طبقات دارای سه راهرو ویک زیرزمین برای ساختمان وجود دارد. عموماً زندانیهای سیاسی اعم از روحانیون وغیر روحانیون دراین ساختمان زندان بودند.

زندان اوین[ویرایش]

بخش‌هایی از زندان اوین از جمله بند ۲۰۹ اوین برای بازجویی و شکنجه زندانیان مورد استفاده قرار می‌گیرد.

سوله کهریزک[ویرایش]

نوشتار اصلی: سوله کهریزک

این بازداشتگاه ابتدا برای نگهداری معتادان استفاده می‌شد، اما پس از آغاز طرح ارتقای امنیت اجتماعی توسط پلیس ایران، عده کثیری از بازداشت شدگان بدون محکومیت توسط دادگاه و پس از شکنجه علنی در سطح شهر به این بازداشتگاه منتقل و تحت شکنجه قرار گرفتند. برخی از این افراد پس از مدتها بازداشت، بیگناه تشخیص داده شده و آزاد شدند.[۱۵]

گزارشهای نهادهای بین‌المللی[ویرایش]

  • سازمان نظارت بر حقوق بشر (سال ۲۰۰۴): این سازمان در گزارشی مفصل به بازداشت‌های خودسرانه، شکنجه در ایران پرداخته‌است.[۱۶]

جستارهای وابسته[ویرایش]

پانویس[ویرایش]

  1. سازمان اطلاعاتی آمریکا (سیا) در ایران، دانشنامه ایرانیکا
  2. ۲٫۰ ۲٫۱ SAVAK: "Like the CIA" at Time.com
  3. Iran (SAVAK), Library of Congress Country Studies
  4. اداره اطلاعات (در ایران)، دانشنامه بریتانیکا (آنلاین) بازیابی در ۲ ژوئیه ۲۰۰۸ میلادی
  5. Abrahamian, Ervand, Tortured Confessions, University of California Press, ۱۹۹۹ p.۱۰۳, ۱۶۹
  6. فرهنگ توسعه - از شکنجه‌های ساواک، انتشار خاطرات و اعترافات دو شکنجه گر معروف ساواک شاه
  7. خبرگزاری آفتاب-شکنجه در عصر پهلوی
  8. سیاست خارجی آمریکا و شاه، نوشتهٔ گاز یوروسکی، ترجمهٔ فریدون فاطمی، صفحهٔ ۲۰۳
  9. اصل 38 قانون اساسی:هرگونه شکنجه برای گرفتن اقرار و یا کسب اطلاع ممنوع است.
  10. http://www.bbc.com/persian/iran/030812_a-iran-guardian.shtml
  11. «شرحی حقوقی بر شکنجه در ایران - بی‌بی‌سی فارسی، ۶ مرداد ۱۳۹۴». 
  12. اخبار تکان دهنده از شکنجه دانشجویان چپ (روزآنلاین، ۲۶اسفند۱۳۸۶)
  13. فشار اطلاعات تا لحظه مرگ زندانی (روزآنلاین، ۲خرداد۱۳۸۷)
  14. براساس رای‌ صادره از شعبه هشتم دادگاه نظامی تهران سردار نقدی به ۸ ماه حبس قطعی محکوم شد (روزنامه همشهری، ۸ اسفند ۱۳۷۸)
  15. گزارش تکان دهنده از برخوردهای صورت گرفته با متهمین با عنوان " اراذل و اوباش" (کمیته گزارشگران حقوق بشر، ۲۹ مرداد۱۳۸۶)
  16. گزارش سازمان نظارت بر حقوق بشر درباره 'اعمال شکنجه' در ایران (بی‌بی‌سی فارسی)

منبع[ویرایش]

پیوند به بیرون[ویرایش]