شماره استاندارد بین‌المللی کتاب

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو
فارسیespañol
شمارهٔ استاندارد بین‌المللی کتاب
EAN-13-ISBN-13.svg
شابک ۱۳ رقمی
مخفف شابک یا ISBN
توصیف‌شده ۱۹۷۰ (۱۹۷۰)
سازمان سرپرست سازمان بین‌المللی شابک
تعداد اعداد ۱۳ (سابقاً ۱۰)
اعداد کنترل جمع وزنی
مثال 978-3-16-148410-0
وب‌گاه www.isbn-international.org

شمارهٔ استاندارد بین‌المللی کتاب یا شابک شماره‌ای متشکل از ۱۰ یا ۱۳ رقم که به کتاب‌های منتشرشده منسوب می‌شود و هر شماره منحصر به یک کتاب (یا یک نگارش یا نوع مشخص از آن کتاب) است، اما تجدید چاپ کتاب باعث تغییر شابک نمی‌شود. شابک را در زبان‌هایی که از خط لاتین استفاده می‌کنند با سرواژهٔ ISBN (مخفف عبارت انگلیسی International Standard Book Number) نشان می‌دهند.

در سال ۱۹۶۶ استانداردی دیگر به نام شماره‌گذاری استاندارد کتاب یا اس‌بی‌ان (به انگلیسی: SBN، مخفف Standard Book Numbering) برای این منظور ایجاد شد. در سال ۱۹۶۷ استاندارد شابک برای اولین بار به صورت ده رقمی مطرح شد و نهایتاً در سال ۱۹۷۰ توسط سازمان بین‌المللی استانداردسازی (ایزو) به عنوان استاندارد ایزو ۲۱۰۸ در سال ۱۹۷۰ به چاپ رسید. از آن زمان تا پایان سال ۲۰۰۶ شابک‌ها ده‌رقمی بودند. از سال ۲۰۰۷ برای آن که تعداد بیشتری کتاب را بتوان شماره‌گذاری کرد، شابک سیزده‌رقمی شده‌است.

تاریخچه[ویرایش]

شماره شناسایی کتاب‌ها در ابتدا دارای ۹ رقم بوده که کتاب‌فروشی‌های انگلیس برای فروش کتاب‌هایشان و همچنین برای جلوگیری از گردش اضافه و کنترل راحت‌ترِ موجودی، آن را به‌کار می‌بردند. بعداً این کد زیر نظر سازمان بین‌المللی استانداردسازی به ده رقم و سپس سیزده رقم افزایش یافت تا در سطح جهانی قابل کاربرد شود. این استاندارد تحت نام ایزو ۲۱۰۸ در سال ۱۹۷۰ (نه‌رقمی)، در ۱۹۹۷ (ده‌رقمی)، و پس از سال ۲۰۰۷ به‌صورت سیزده‌رقمی عرضه شده‌است.[۱]

ساختار شابک[ویرایش]

قسمت‌های تشکیل‌دهندهٔ یک شابک ۱۰ رقمی (بالا) و ۱۳ رقمی (پایین). شابک سیزده رقمی همچنین به صورت بارکد نشان داده شده‌است. در تصویر قسمت‌هایی از دو شابک که با هم مرتبط هستند مشخص شده‌اند. کد سه‌رقمی که با نام EAN مشخص شده، یک کد جی‌اس۱ است. رقم آخر شابک، عدد کنترل آن است که برای شابک‌های ده و سیزده‌رقمی متفاوت است.

هر ویراست از یک کتاب دارای شمارهٔ شابک خاص خود است؛ مثلاً اگر کتابی هم به صورت الکترونیکی، هم با جلد نرم و هم با جلد سخت منتشر شود هر کدام از این‌ها شابک متفاوتی دارد. شابک‌هایی که تا قبل از ۱ ژانویه ۲۰۰۷ تعیین شده باشند دارای ۱۰ هستند و شابک‌های بعد از آن تاریخ دارای ۱۳ رقم. شابک‌های ده‌رقمی دارای چهار بخش هستند و شابک‌های سیزده‌رقمی دارای پنج بخش:

  1. اگر شابک سیزده‌رقمی باشد، یک پیشوند سه‌رقمی دارد که در واقع یک کد جی‌اس۱ است. پیشوندهایی که تا به حال استفاده شده‌اند عبارتند از ۹۷۸ و ۹۷۹.
  2. رقم‌های بعدی کدی هستند برای اشاره به یک منطقهٔ زبانی، یا یک کشور. به این کد «شناسهٔ گروه ثبتی» گفته می‌شود.
  3. رقم‌های بعدی کدی هستند برای انتشاراتی که کتاب را منتشر کرده‌است.
  4. رقم‌های بعدی کدی هستند برای آن ویراست به خصوص از آن کتاب خاص.
  5. رقم آخر یک عدد کنترل یا سرجمع است که به کمک آن می‌توان صحت شابک مورد نظر را بررسی کرد.

در نگارش شابک‌ها متداول است که بخش‌های بالا را با خط تیره از هم جدا کنند. مثلاً شابک ۹۷۸۸۱۷۵۲۵۷۶۶۵ به صورت ‎۹۷۸-۸۱-۷۵۲۵-۷۶۶-۵ نوشته می‌شود. تعیین محل خط تیره کار آسانی نیست چرا که بخش‌های مختلف شابک (به جز پیشوند سه‌رقمی در ابتدا و عدد کنترل تک‌رقمی در انتها) تعداد ارقامشان ثابت نیست.

تعیین شابک[ویرایش]

تعیین شابک برای هر کتاب، توسط نمایندهٔ سازمان شابک در کشور یا منطقه‌ای که کتاب در آن منتشر شده انجام می‌شود. شمارهٔ شابک بر اساس محل چاپ مشخص می‌شود، نه بر اساس زبانی که کتاب در آن منتشر شده‌است. در برخی کشورها نظیر ایالات متحده و انگلستان، سازمانی که شابک‌ها را تعیین می‌کند دولتی نیست، در نتیجه تعیین شابک برای ناشر هزینه دارد.

شناسه گروه ثبتی[ویرایش]

شناسهٔ گروه ثبتی، عددی است یک تا پنج‌رقمی که مشخص‌کنندهٔ یک کشور یا یک منطقهٔ زبانی است. در شابک‌هایی که پیشوند ۹۷۸ دارند، چند شناسهٔ گروه ثبتی یک‌رقمی وجود دارند: صفر یا یک برای کشورهای انگلیسی‌زبان، ۲ برای کشورهای فرانسوی‌زبان، ۳ برای کشورهای آلمانی‌زبان، ۴ برای ژاپن، ۵ برای کشورهای روسزبان، و ۷ برای چین به کار می‌روند.

مثالی از یک شناسهٔ گروه ثبتی پنج‌رقمی عبارت است از ۹۹۹۳۶ که برای کشور بوتان به کار می‌رود. معمولاً هر چه زبانی رواج کمتری در جهان داشته باشد، شناسهٔ مربوط به آن منطقهٔ زبان تعداد ارقام بیشتری دارد.

کد ناشر[ویرایش]

هر منطقهٔ زبانی، برای هر ناشر یک کد تعیین می‌کند و این ناشر در زیر مجموعه‌های آن کد کتاب‌هایش را شماره‌گذاری می‌کند. در اکثر کشورها، تعیین شابک برای کتاب‌ها الزامی نیست اما بیشتر ناشران فقط کتاب‌هایی که شابک دارند را به فروش می‌رسانند. در کل مجموعهٔ شابک‌ها، بیش از ۹۰۰٬۰۰۰ ناشر تا کنون پوشش داده شده‌اند.

عدد کنترل[ویرایش]

عدد کنترل در انتهای شابک قرار دارد و با استفاده از آن می‌توان از درستی شابک اطمینان حاصل کرد. روش محاسبهٔ عدد کنترل برای شابک ده‌رقمی و سیزده‌رقمی تفاوت دارد. در شابک ده‌رقمی، عدد کنترل در مبنای ۱۱ است و بین ۰ تا ۹ یا X (معادل ۱۰) تغییر می‌کند. در شابک سیزده‌رقمی این رقم بر مبنای ۱۰ است و فقط بین ۰ تا ۹ تغییر می‌کند.

عدد کنترل شابک ده‌رقمی[ویرایش]

این عدد بین ۰ تا ۱۰ تغییر می‌کند (۱۰ با X نشان داده می‌شود). این عدد چنان انتخاب می‌شود که اگر هر یک از ارقام شابک از چپ به راست در وزنی که از ۱۰ تا ۱ به‌ترتیب برای هریک از آنها در نظر گرفته می‌شود ضرب شوند، حاصل جمع این مضرب‌ها به ۱۱ بخش‌پذیر باشد. برای نمونه، شابک ‎۰-۳۰۶-۴۰۶۱۵-۲ یک شابک معتبر است چرا که حاصل جمعی که به روش یادشده محاسبه می‌شود برابر است با ۱۳۲، که به ۱۱ بخش‌پذیر است:

رایج‌ترین اشتباه در وارد کردن شابک‌ها آن است که یک رقم پس و پیش شود یا یکی از ارقام کلاً اشتباه نوشته شود. اثبات ریاضی وجود دارد که نشان می‌دهد که در مجموعهٔ تمام شابک‌های ده‌رقمی معتبر، هیچ کدامشان کمتر از دو رقم متفاوت با هم ندارند. بنابراین اگر اشتباه در یکی از ارقام رخ بدهد، محصول کار قطعاً یک شابک نامعتبر خواهد بود و این امر با استفاده از عدد کنترل قابل تشخیص خواهد بود.

عدد کنترل شابک سیزده‌رقمی[ویرایش]

این عدد بین ۰ تا ۹ تغییر می‌کند و چنان انتخاب می‌شود که اگر هر یک از ارقام شابک از چپ به راست، در وزنی که به طور یک‌درمیان ۱ یا ۳ است ضرب‌شوند، حاصل جمع این مضرب‌ها به ۱۰ بخش‌پذیر است. مضرب اولین رقم از سمت چپ و اولین رقم از سمت راست همواره ۱ است. برای نمونه، شابک ‎۹۷۸-۰-۳۰۶-۴۰۶۱۵-۷ یک شابک معتبر است چرا که حاصل جمعی که به روش یادشده محاسبه می‌شود برابر است با ۱۰۰ که به ۱۰ بخش‌پذیر است:

تبدیل شابک ده‌رقمی به سیزده‌رقمی[ویرایش]

این تبدیل به راحتی قابل انجام است. کافی است که پیشوند ۹۷۸ قبل از نه رقم ابتدایی شابک ده‌رقمی اضافه شود، سپس عدد کنترل برای شابک سیزده‌رقمی از نو محاسبه شود.

پانویس[ویرایش]

منابع[ویرایش]

جستارهای وابسته[ویرایش]

پیوند به بیرون[ویرایش]

Un código de barras ISBN-13 representado según el European Article Number (ISBN 978-3-16-148410-0).

El International Standard Book Number (en español, Número Estándar Internacional de Libros o Número Internacional Normalizado del Libro),[1]​ abreviado ISBN, es un identificador único[2]​ para libros, previsto para uso comercial. Fue creado en el Reino Unido en 1966 por las librerías y papelerías británicas W. H. Smith y llamado originalmente Standard Book Numbering (en español, ‘numeración estándar de libros’), abreviado SBN. Fue adoptado como estándar internacional ISO 2108 en 1970.

Para publicaciones periódicas (revistas, periódicos) se usa el Número Internacional Normalizado de Publicaciones Seriadas (ISSN, International Standard Serial Number, en español Número Internacional Normalizado de Publicaciones Periódicas).[1]

Este sistema permite:

  • Identificar cada libro, como si fuera su cédula de identidad, al registrar el título, edición, editor, tiraje, extensión, materia, país, lengua original, etc.;
  • Sistematizar la producción editorial de cada país, al proveer los elementos que hacen posibles las estadísticas

Descripción

El ISBN de diez dígitos

Hasta la reforma que entró en vigor en 2007, cada edición y variación (excepto las reimpresiones) de un libro recibía un ISBN compuesto por 10 dígitos de longitud, y dividido en cuatro partes:

  1. el código de país o lengua de origen,
  2. el editor,
  3. el número del artículo y
  4. un dígito de control.

Estas partes tienen distintas longitudes y, para mejorar su legibilidad (lectura humana), es conveniente, aunque no obligatorio, que se separen con espacios en blanco o con guiones. Además, se utilizan prefijos para asegurarse de que dos códigos no puedan comenzar de la misma forma.

En caso de usarse, tiene que estar situado correctamente (pueden consultarse las instrucciones en inglés aquí); no obstante no son suficientes ya que hay distintas agencias responsables de la asignación de subrangos ISBN, y no hay ninguna lista actualizada disponible en isbn.org.

El código de país es 0 o 1 para países de habla inglesa, 2 para países de habla francesa, 3 para países de habla alemana, etc. El sistema original ISBN carecía del código de país, pero anteponiendo un 0 a un número SBN de 9 dígitos se creaba un ISBN válido. El código de país puede tener hasta 5 dígitos de longitud; por ejemplo, el 99936 se usa para Bután. Se puede consultar la lista de ISBN por países.

El número del editor es asignado por la agencia nacional del ISBN, y el número del artículo es elegido por el editor.

Los editores reciben bloques de ISBN más grandes de los que se espera que necesiten; un editor pequeño puede recibir ISBN que consistan en un dígito para el idioma, siete dígitos para el editor y un solo dígito para los artículos individuales. Una vez que termine ese bloque puede recibir otro, con un número de editor diferente. Por tanto, a veces diferentes números de editor corresponden en realidad al mismo.

El dígito de control de un ISBN de diez cifras se halla mediante un cálculo basado en el módulo 11: Se multiplica cada uno de los nueve primeros dígitos por la posición que ocupan en la secuencia numérica, es decir, el primero por 1, el segundo por dos y así sucesivamente hasta el noveno que se multiplica por 9. Luego se suman estas multiplicaciones y el resultado se divide entre 11. Dicha división dejará un resto entre 0 y 10. Si el resto está entre 0 y 9, este mismo valor es el del dígito de control. Pero si el resto es 10, entonces se establece como dígito de control la letra X.

El ISBN de trece dígitos

Debido a la escasez existente en ciertas categorías del ISBN, la organización internacional de estándares adoptó implantar un ISBN de trece dígitos desde el 1 de enero de 2007. Esta actualización pone a la par el sistema del ISBN con el sistema de códigos de barras EAN. Hay un documento de preguntas frecuentes (en inglés) acerca de este cambio. Los ISBN existentes se prefijan con «978» (y el dígito de control será recalculado); cuando se agoten los ISBN «978», se introducirá el prefijo 979. Cabe señalar la poca probabilidad de que coincidan los números de identificación del editor asignados en los ISBN «978» y «979».

El dígito de control de un ISBN de trece cifras se calcula de un modo diferente al del ISBN de 10 cifras, con un cálculo basado en el módulo 10: multiplicando el primero de los 12 números iniciales por 1, el segundo por 3, el tercero por 1, el cuarto por 3, y así sucesivamente hasta llegar al número 12; el dígito de control es el valor que se debe añadir a la suma de todos estos productos para hacerla divisible por 10. (Por ejemplo si la suma es 97, el dígito de control es 3, porque 97 + 3 = 100, que es divisible por 10; si la suma es 86, el dígito de control será 4; si suman 120, será 0; y así en cualquier otro caso).

Muchos editores, incluida la editorial Barnes & Noble, han optado por utilizar los ISBN. Pero muchos detallistas prefieren el estándar más universal EAN, puesto que este se aplica a todos los soportes y no solo a los libros.

Formato EAN usado en códigos de barras

Actualmente, el código de barras que se encuentra en la contraportada de los libros (o tras la cubierta en las ediciones de bolsillo) es de formato EAN13; pueden ser «Bookland», es decir, con un código de barras aparte, que codifica cinco dígitos para la moneda y el precio de venta recomendado. Hay una descripción detallada del formato EAN13 (en inglés) aquí. El código «978» para libros se antepone al ISBN en los datos del código de barras, y el dígito de control se recalcula según la fórmula EAN13 (módulo 10, 1x y 3x aplicado en dígitos alternos).

Sistemas similares

  • ASIN: Amazon Standard Identification Number o Número de Identificación Estándar de Amazon.
  • ISMN: International Standard Music Number o Número Musical Estándar Internacional.
  • ISAN: International Standard Audiovisual Number o Número Audiovisual Estándar Internacional.
  • ISSN: International Standard Serial Number o Número Internacional Normalizado de Publicaciones Periódicas,[3]​ que se utiliza en publicación periódica, como revistas y periódicos.
  • IBSN: Internet Blog Serial Number o Número Serie de Blogs de Internet.

Véase también

Notas

  1. a b Última reforma (23 de julio de 2003) de la Ley Federal del Derecho de Autor de los Estados Unidos Mexicanos (publicada por el Diario Oficial de la Federación el 24 de diciembre de 1996).
  2. No siempre se ha mantenido este criterio; por ejemplo, la primera edición de The Ultimate Alphabet y The Ultimate Alphabet Answerbook tienen el mismo ISBN, y se ha publicado al menos un libro con cuatro números ISBN impresos, dependiendo el uso de uno de ellos de las consideraciones que los múltiples editores vean oportunas para una copia en particular.
  3. Última reforma (23 de julio de 2003) de la Ley Federal del Derecho de Autor de los Estados Unidos Mexicanos (publicada por el Diario Oficial de la Federación el 24 de diciembre de 1996)

Enlaces externos

Agencias nacionales e internacionales

Herramientas en línea

  • Kimba Kano Add-on de Internet Explorer y Firefox para añadir capacidades de búsqueda mediante ISBN y ASIN (en inglés).
  • ISBNdb.com Busca libros por ISBN, autor, título, tema, etc.; corrige automáticamente el dígito de control del ISBN si fuera necesario (en inglés).
  • ISBN.nu Ofrece búsquedas gratuitas en una base de datos de títulos (en inglés).
  • RFC 3187 Using International Standard Book Numbers as Uniform resource names (URN) (en inglés).
  • BarcodeRobot Permite generar códigos de barras a partir de números ISBN format pdf (en inglés).
  • Guía de Implementación Para el código ISBN de 13 dígitos (documento pdf en inglés).