شطرنج۹۶۰
 | |
| قدمت | از ۱۹ ژوئن ۱۹۹۶ |
|---|---|
| ژانر | بازی‌های تخته‌ای انواع شطرنج |
| بازیکنان | ۲ |
| زمان راه‌اندازی | تقریباً ۱ دقیقه؛ an additional min. to determine starting position |
| زمان بازی | Casual games: usu. 10–60 mins. Tournament games: from 10 دقیقه (شطرنج سریع) to 6+ hrs. |
| تأثیر شانس | هیچ |
| مهارت‌ها | استراتژی، تاکتیک |
| مترادف‌ها | Fischer Random Chess (FRC) Fischerandom New Chess |
شطرنج۹۶۰ یا شطرنج بابی فیشر (به انگلیسی: Chess960 یا Fischer Random Chess یا Fischerandom) نوعی از شطرنج که بابی فیشر قهرمان سابق شطرنج جهان، آن را ابداع کرده و در سال ۱۹۹۶ آن را به دنیای شطرنج معرفی کرد. تنها تفاوت این شطرنج با شطرنج کلاسیک در نحوه قرارگیری مهره‌ها است.
صفحه بازی، تعداد مهره‌ها، نحوه بازی و محل قرار گرفتن پیاده‌ها در شطرنج۹۶۰ کاملاً مشابه شطرنج کلاسیک است اما محل قرار گرفتن هشت سوار در ردیف اول و آخر به‌طور تصادفی معین می‌شود. دو محدودیت در محل قرار دادن سوارها وجود دارد که یکی گذاشتن فیل‌ها در دو خانهٔ ناهمرنگ و دیگری قرار دادن شاه در بین دو رخ برای ممکن شدن حرکت قلعه است. همچنین ساختار مهره‌های سفید و سیاه باید دقیقاً مانند هم باشند.[۱] از آنجا که ۹۶۰ وضعیت مختلف برای قرار گرفتن سوارها ممکن است این بازی به شطرنج ۹۶۰ معروف شده است.
تفاوت اصلی این شطرنج با شطرنج کلاسیک در این است که مطالعه گشایش‌ها و به حافظه سپردن حرکات و پوزیسیون‌ها که یکی از مهم‌ترین بخش‌های شطرنج روز دنیا است بی‌معنی می‌شود و از حرکت اول تا حرکت آخر بازیکنان باید به استراتژی خود متکی باشند و نه الگوهای فکری شناخته شده. بابی فیشر در کنفرانس خبری سال ۱۹۹۶ خود در بوئنوس آیرس هنگام معرفی این شطرنج جدید دلیل خود را از ابداع آن این اعلام کرد که در این بازی خلاقیت و مهارت از حافظه و آنالیز اهمیت بیشتری پیدا می‌کند. وی مدعی شد در حال حاضر بسیاری از مسابقات حتی رقابت قهرمانی جهان میان کاسپاروف و کارپف از پیش تعیین می‌شوند در حالی که در این نوع از شطرنج تعیین بازی از قبل غیرممکن است. وی همچنین گفت بسیاری از شطرنج بازان برتر دنیا مانند آناند و کرامنیک به دلیل این که ساعت‌ها پشت کامپیوتر می‌نشینند نمره عینک بالایی دارند و بازی شطرنج امروزه به یک کار دشوار تبدیل شده است در حالی‌که او این شطرنج را انتخاب کرده تا کار نکند![۲]
تاریخچه
[ویرایش | اشتراک‌گذاری]مشارکت‌های اولیه وان زویلن فان نییه‌ولت
[ویرایش | اشتراک‌گذاری]مفهوم شطرنج تصادفی، که به نام شطرنج به‌هم‌ریخته نیز شناخته می‌شود، برای نخستین بار توسط فیلیپ یولیوس فان زویلن فان نییه‌ولت (۱۸۲۶–۱۷۴۳)، از علاقه‌مندان هلندی شطرنج، پیشنهاد شد. وان زویلن فان نییه‌ولت در اثر برجسته خود دربارهٔ شطرنج با نام «برتری در شطرنج» (La Supériorité aux Échecs)، که در سال ۱۷۹۲ منتشر شد، بیزاری خود را از الگوهای تکراریِ اغلب موجود در گشایش‌های شطرنج استاندارد ابراز کرد. او ایده تصادفی‌سازی چیدمان اولیه مهره‌های اصلی را مطرح نمود تا طیف وسیعی از موقعیت‌های متمایز ایجاد شود و امکان حفظ کردن پیش از بازی یا تئوری گسترده گشایش‌ها از بین برود. کتاب وان زویلن فان نییه‌ولت با عنوان کامل «برتری در شطرنج در دسترس همه، و به‌ویژه بانوانی که به این سرگرمی علاقه دارند»، محبوبیت چشمگیری به دست آورد و چندین بار تجدید چاپ شد. نفوذ این کتاب فراتر از جهان هلندی‌زبان رفت؛ زیرا متعاقباً به چندین زبان ترجمه شد و ایده تصادفی‌سازی موقعیت‌های اولیه مهره‌های شطرنج را به مخاطبان گسترده‌تری معرفی کرد. این ایده اولیه شطرنج تصادفی توسط وان زویلن فان نییه‌ولت، شالوده شطرنج ۹۶۰ را بنا نهاد.
رویکرد نوآورانه وان زویلن فان نییه‌ولت به شطرنج، نه تنها راه حلی برای ماهیت تکراری گشایش‌های سنتی ارائه داد، بلکه راه را برای کاوش در گونه‌های مختلف شطرنج که از موقعیت شروع مرسوم فاصله می‌گیرند، هموار کرد. نقل‌قول او در کتاب «برتری در شطرنج» بر اصل اساسی شطرنج تصادفی تأکید می‌کند و می‌گوید: «این امر تعداد بسیار زیادی از موقعیت‌های مختلف را ایجاد می‌کند، به‌طوری‌که هیچ‌کس نمی‌تواند از قبل آن‌ها را مطالعه کند»، که بیانگر اشتیاق او برای وارد کردن عنصر غیرقابل پیش‌بینی بودن و اصالت به بازی شطرنج است. میراث مشارکت‌های وان زویلن فان نییه‌ولت در تکامل شطرنج همچنان قابل توجه است، به طوری که بینش‌های اولیه او به عنوان سنگ بنای توسعه گونه‌های مختلف شطرنج تصادفی، از جمله شطرنج ۹۶۰، عمل می‌کند.[۳][۴][۵]
توسعه و تکامل بیشتر
[ویرایش | اشتراک‌گذاری]کار پیشگامانه وان زویلن فان نییه‌ولت توسط خواهرزاده‌اش، یونکهر الیاس فان در هوون (۱۸۵۴–۱۷۷۸)، دیپلمات هلندی، پی گرفته شد. فان در هوون ایده شطرنج به‌هم‌ریخته را جلوتر برد و احتمالاً بینش‌های خود را با آرون الکساندر به اشتراک گذاشت؛ این موضوع از گنجانده شدن این تئوری توسط الکساندر در «دائرةالمعارف شطرنج» خود در سال ۱۸۳۷ مشهود است.
نخستین بازی‌های مستند شطرنج به‌هم‌ریخته در سال ۱۸۴۲ در مانهایم بین فان در هوون و الکساندر انجام شد و الکساندر با نتیجه ۳ بر صفر پیروز میدان شد. یکی از این بازی‌ها در «سیسا»، نخستین مجله قدیمی شطرنج در هلند، حفظ شده است که موقعیت اولیه را با دو پیاده جلوآمده در هر طرف نشان می‌دهد. بازی دیگری که بعدها توسط فان در هوون انجام شد، در برابر بارون فون در لاسا (۱۸۹۹–۱۸۱۸) بود که با رعایت دقیق‌تر قوانین معاصر شطرنج تصادفی، به جز جفت‌فیل‌های هم‌رنگ، انجام گرفت.
در سال ۱۸۵۱، فان در هوون با ویلم فرمیک، سردبیر مجله سیسا، دیدار کرد. فرمیک و هنکاک، همدم شطرنجی فرمیک در آمستردام طی دهه ۱۸۵۰، به بررسی شطرنج به‌هم‌ریخته پرداختند و یافته‌های اولیه آن‌ها در صفحات مجله سیسا ثبت شد.
تغییرات فان در هوون در مفهوم اصلی شطرنج تصادفی در دائرةالمعارف الکساندر در سال ۱۸۳۷ منتشر شد و بعدها توسط شخصی به نام تی. شایدیوس در سیسا بازنشر گردید. این گونه از شطرنج با عنوان «بازی شطرنج به سبک یونکهر فان در هوون» یا «شطرنج به سبک فان در هوون» شناخته شد.
به دنبال بازدید فان در هوون، انجمن شطرنج سیسا دعوتی را از سوی انجمن شطرنج فیلیدور در آمستردام و با همکاری فان در هوون برای برگزاری یک تورنمنت شطرنج به‌هم‌ریخته دریافت کرد. هدف، ترویج انتشار و محبوبیت این گونه از شطرنج منتسب به فان در هوون بود. این رویداد که در ابتدا قرار بود مسابقه‌ای میان هشت برنده جایزه رویداد سازماندهی‌شده توسط فیلیدور در سال ۱۸۵۱ باشد، به دلیل چالش‌های لجستیکی منجر به دعوت از سایر انجمن‌های شطرنج شد. در نهایت، تورنمنتی با حضور هفت بازیکن از آمستردام به همراه فان در هوون ۷۴ ساله برگزار گردید. از شرکت‌کنندگان برجسته می‌توان به مارتن فان ت‌کرایس (فیلیدور)، جی. سلیگمن (فیلیدور)، اچ. کلوس (لا بوردونه)، ام.ام. کوپمن و اف.جی. هایمانس / اس. هییمانس به همراه مور و جی. فان پراگ اشاره کرد. فان ت‌کرایس به عنوان برنده تورنمنت ظاهر شد و این احساس رو به رشد را تقویت کرد که حذف تئوری گشایش به استعداد واقعی شطرنج اجازه بروز می‌دهد.
نفوذ و محبوب‌سازی فیشر
[ویرایش | اشتراک‌گذاری]تغییرات فیشر «محدودیت‌های خاصی را اعمال می‌کند که می‌توان آن را به عنوان بهبودی نسبت به بی‌نظمی بازی کاملاً تصادفی در نظر گرفت که در آن یک بازیکن تقریباً به‌طور قطع با برتری شروع می‌کند». فیشر توسعه نسخه جدید شطرنج خود را پس از مسابقه مجدد سال ۱۹۹۲ با بوریس اسپاسکی آغاز کرد. نتیجه این کار، تدوین قوانین شطرنج تصادفی فیشر در سپتامبر ۱۹۹۳ بود که به‌طور رسمی در تاریخ ۱۹ ژوئن ۱۹۹۶ در بوئنوس آیرس آرژانتین با نام «فیشرراندوم چس» به عموم معرفی شد.
هدف فیشر از بین بردن چیزی بود که او تسلط کامل آماده‌سازی گشایش در شطرنج کلاسیک می‌دانست و جایگزین کردن آن با خلاقیت و استعداد. در شرایطی که موقعیت شروع تصادفی باشد، حفظ کردن هر حرکت بازی غیرممکن خواهد بود. از آنجا که «کتاب گشایش» برای ۹۶۰ سیستم گشایش احتمالی برای اختصاص دادن به حافظه بسیار دشوار است، بازیکنان باید هر حرکت را از نو خلق کنند. از همان نخستین حرکت، هر دو بازیکن باید استراتژی‌های بدیعی ابداع کنند و نمی‌توانند از الگوهای تثبیت‌شده استفاده کنند. فیشر معتقد بود که حذف حرکات حفظ‌شده کتاب، میدان بازی را مساوی می‌کند.[۶][۷]
در تابستان ۱۹۹۳، بابی فیشر به دیدار لاشلو پولگار و خانواده‌اش در مجارستان رفت. همه خواهران پولگار (جودیت پولگار، سوزان پولگار و صوفیا پولگار) بازی‌های زیادی از شطرنج تصادفی فیشر را با او انجام دادند. در مقطعی، سوفیا سه بازی متوالی فیشر را شکست داد. فیشر زمانی که پدرش، لاسلو، کتاب شطرنج قدیمی‌ای را به او نشان داد که پیش‌نظری ظاهری از شطرنج تصادفی فیشر را توصیف می‌کرد، خوشحال نشد. این کتاب توسط ایزیدور گروس نوشته شده و در سال ۱۹۱۰ منتشر شده بود. فیشر سپس قوانین نوع بازی خود را تغییر داد تا با آن متفاوت شود.[۸] بازی‌های شطرنج به‌هم‌ریخته‌ای از سال ۱۸۵۲ ثبت شده‌اند، اما فیشر به‌طور کلی به خاطر بهبودهایی چون ثابت کردن رنگ فیل‌ها، قرار دادن شاه میان رخ‌ها و تعریف روند قلعه رفتن اعتبار می‌یابد. فیشر در یک مصاحبه رادیویی بعدی، استدلال خود را برای پیشنهاد بازنگری در شطرنج به‌هم‌ریخته، به جای بازی با مهره‌های جدید (و صفحه بزرگ‌تر) به عنوان «شطرنج جدید»، چنین توضیح داد:
| « | من عاشق شطرنج هستم و شطرنج فیشرراندوم را اختراع نکردم تا شطرنج را نابود کنم. من شطرنج فیشرراندوم را اختراع کردم تا شطرنج را زنده نگه دارم؛ زیرا من معتقدم شطرنج قدیمی در حال مردن است، واقعاً مرده است. افراد زیادی با قوانین دیگری برای بازی‌های شطرنج‌مانند، با صفحات ۱۰ در ۸، مهره‌های جدید و انواع و اقسام چیزها می‌آیند. من واقعاً به آن علاقه‌ای ندارم. من می‌خواهم طعم شطرنج قدیمی را حفظ کنم. من می‌خواهم بازی شطرنج قدیمی را حفظ کنم. اما فقط تغییری ایجاد کنم تا موقعیت‌های شروع مخلوط شوند، تا مانند امروز به حفظ کردن و برنامه‌ریزی قبلی نزول نکند.[۹] | » |
قهرمانی جهان
[ویرایش | اشتراک‌گذاری]در سال ۲۰۰۹ هیکارو ناکامورا شطرنج‌باز ژاپنی‌الاصل آمریکایی است با پیروزی ۳٫۵ بر ۱٫۵ در مقابل لئون آرونیان قهرمان سابق جهان به این عنوان رسید.
| سال | قهرمانی شطرنج۹۶۰ جهان | تورنمنت اوپن ماینس | قهرمانی شطرنج۹۶۰ جهان | قهرمانی کامپیوترها |
|---|---|---|---|---|
| ۲۰۰۱ | پیتر لکو (۴½–۳½ مقابل مایکل آدامز) | - | - | - |
| ۲۰۰۲ | - | پتر سویدلر | - | - |
| ۲۰۰۳ | پتر سویدلر (۴½–۳½ مقابل پتر لکو) | لئون آرونیان | - | - |
| ۲۰۰۴ | پتر سویدلر (۴½–۳½ مقابل لئون آرونیان) | زلتان الماسی | - | - |
| ۲۰۰۵ | پتر سویدلر (۵–۳ مقابل زلتان الماسی) | لئون آرونیان | - | اسپایک |
| ۲۰۰۶ | لئون آرونیان (۵–۳ مقابل پتر سویدلر) | اتین باکرو | آلکساندرا کوستنیوک (۵½–۲½ vs الیزابت پاتز) | شردر |
| ۲۰۰۷ | لئون آرونیان (۲–۲، ۱½–½ مقابل ویسواناتان آناند) | ویکتور بولوگان | - | ریبکا |
| ۲۰۰۸ | - | هیکارو ناکامورا | آلکساندرا کوستنیوک (۲½–۱½ مقابل کاترینا لاهنو) | ریبکا |
| ۲۰۰۹ | هیکارو ناکامورا (۳½–½ مقابل لئون آرونیان) | الکساندر گریچوک | - | ریبکا |
قهرمانی جهان
[ویرایش | اشتراک‌گذاری]اولین دوره مسابقات قهرمانی جهان در شطرنج تصادفی فیشر که به صورت رسمی توسط فیده به رسمیت شناخته شد در تاریخ ۲۰ آوریل ۲۰۱۹ اعلام و در در ۲ نوامبر ۲۰۱۹ به پایان رسید. وسلی سو با غلبه بر ماگنوس کارلسن با نتیجه ۱۳٫۵–۲٫۵ اولین قهرمان جهان در شطرنج تصادفی فیشر شد.
منابع
[ویرایش | اشتراک‌گذاری]- ↑ «شطرنج 960 چیست و چرا به آن شطرنج بابی فیشر می‌گویند ؟». آموزشگاه شطرنج ویچس. ۲۰۱۸-۱۲-۰۲. بایگانی‌شده از اصلی در ۶ مارس ۲۰۲۳. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۵-۱۹.
{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ The birth of Fischer Random Chess Chess Variants
- ↑ Gligorić (2002), p. 36.
- ↑ "Open chess diary 121-140". xs4all.nl.
- ↑ La Régence: journal des échecs, Volume 3, La partie aux pièces déplacées (year 1851 page 299-301)
- ↑ "In Fischerandom Chess the normal patterns that a grandmaster has been trained to recognise are missing." —Matthias Wuellenweber (Gligorić 2002:96); "I cannot use my vast experience to reach middlegame positions where I already know the typical plans." — Artur Yusupov (Gligorić 2002:97).
- ↑ "Preparation is practically impossible and players will give it up as a bad job. Devotees of fianchettoes will seldom obtain their favourite opening position. A competitor's preference for the king or queen's pawn opening has to be put aside and he must, like a born again chessplayer, orient himself without established opening knowledge." — Gligorić (Gligorić 2002:94)
- ↑ Brady, Frank. Endgame: Bobby Fischer's Remarkable Rise and Fall—from America's Brightest Prodigy to the Edge of Madness. Broadway Paperbacks, 2012. pp. 260–262.
- ↑ "9LX creator Bobby Fischer says 'I want to keep the old chess flavor.'", YouTube, May 10, 2022
- ↑ «winners PDF» (PDF). بایگانی‌شده از اصلی (PDF) در ۱۳ اوت ۲۰۱۲. دریافت‌شده در ۹ سپتامبر ۲۰۱۲.
{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
