شباهنگ (ستاره)

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو

مختصات: Celestia.png ۰۶h ۴۵m ۰۸٫۹۱۷۳s٬ −۱۶° ۴۲′ ۵۸٫۰۱۷″



شعرای یمانی A / B
شباهنگ (ستاره) در 100x100 واقع شده‌است
شباهنگ (ستاره)

موقعیت ستاره شباهنگ(circled).
اطلاعات رصدی
مبدا مبدأ (ستاره‌شناسی) (ICRS)      اعتدال مبدأ (ستاره‌شناسی) (ICRS)
صورت فلکی سگ بزرگ
بعد 06h 45m 08.9173s[۱][۲]
میل ‏ 58.017″ 42′ ‎−16°[۱][۲]
قدر ظاهری (V) −1.47 (A)[۱] / 8.30 (B)[۳]
مشخصات
رده A1V (A)[۱] / DA2 (B)[۳]
راهنمای رنگ U-B −0.05 (A)[۴] / −1.04 (B)[۳]
راهنمای رنگ B-V 0.01 (A)[۱] / −0.03 (B)[۳]
اخترسنجی
حرکت مخصوص (μ) RA: −546.05[۱][۲] mas/yr
Dec.: −1223.14[۱][۲] mas/yr
اختلاف منظر (π) 379.21 ± ۱٫۵۸ mas
قدر مطلق (MV) 1.42 (A)[۵] / 11.18 (B)[۳]
مدار ستاره دوتایی بصری
همدم α CMa B
دوره (P) ۵۰٫۰۹ yr
نیم‌قطر کوچک (a) ۷٫۵۶"
خروج از مرکز (e) ۰٫۵۹۲
انحراف (i) ۱۳۶٫۵°
طول گره (Ω) ۴۴٫۶°
دور حضیض (T) ۱۸۹۴٫۱۳
آرگومان حضیض (ω) ۱۴۷٫۳°
جزئیات
جرم 2.02 (A) /
0.978 (B) M
شعاع 1.711 (A) /
۰٫۰۰۸۴ ± 3% (B) R
گرانش سطحی (لگاریتم g) 4.33 (A)/8.57 (B)
درخشندگی 25.4 (A) /
0.026[۶] (B) L
دما 9,940 (A) /
25,200 (B) K
فلزات [Fe/H] =0.50 (A)
چرخش 16 km/s (A)
سن ۲–۳ × 108 سال
نام‌گذاری‌های دیگر
System: α Canis Majoris, α CMa, 9 Canis Majoris, 9 CMa, HD 48915, HR 2491, BD -16°۱۵۹۱, GCTP 1577.00 A/B, GJ 244 A/B, LHS 219, ADS 5423, LTT 2638, HIP 32349.
B: EGGR 49, WD 0642-166.[۱][۷][۸]
هم‌سنجی سیاره‌های منظومه خورشیدی با تعدادی از ستاره‌های مشهور:
الف:
زمین (۴) > ناهید (۳) > مریخ (۲) > تیر (۱)
ب:
مشتری (۸) > زحل (۷) > اورانوس(۶) > نپتون (۵) > زمین (بدون شماره)
پ:
شباهنگ (۱۱) > خورشید (۱۰) > ولف ۳۵۹ (۹) > مشتری (بدون شماره)
ت:
دبران (۱۴) > نگهبان شمال (۱۳) > رأس پیکر پسین (۱۲) > شباهنگ (بدون شماره)
ث:
ابط‌الجوزا (۱۷) >قلب عقرب (۱۶) > پای شکارچی (۱۵) > دبران (بدون شماره)
ج:
وی‌وای سگ بزرگ (۲۰) >وی‌وی قیفاووس (۱۹) > مو قیفاووس (۱۸) > ابط‌الجوزا (بدون شماره)

شباهنگ یا شِعرای یمانی (به انگليسي: Sirius) درخشانترین ستارهٔ آسمان شب است. شباهنگ کمابیش از همهٔ نقاط مسکونی زمین دیده می‌شود و در نیمکرهٔ شمالی به عنوان یک رأس مثلّث زمستانی شناخته می‌شود. شباهنگ با ۸٫۶ سال نوری یکی از نزدیکترین ستاره‌ها به زمین است. جرم شباهنگ ۲٫۴ برابر جرم خورشید، و قدر ظاهری آن منفی ۱٫۴۷ است.

این ستاره در پیکر آسمانی (صورت فلکی) سگ بزرگ قرار دارد به همین دلیل در زبان انگلیسی به آن Dog Star هم می‌گویند. نام آن در سامانهٔ نام‌گذاری بایر «آلفا سگ بزرگ» (به انگلیسی: Alpha Canis Majoris) است.

اسطوره ستاره‌شناسی[ویرایش]

نوشتار اصلی: تیشتر

در اسطوره‌های ایرانی و زرتشتی، ستاره شباهنگ، ستاره روزآهنگ، تیشتر یا تیر (با سیاره تیر یا عطارد اشتباه نشود) نامیده می‌شود، و نماد تیشتر، ایزد و ستاره باران و باروری خاک شناخته می‌شود. تیشتر ایزدی نیرومند است که به صورت مردی شکوهمند بر گردونهٔ خود آشکار می‌شود که هزار تیر و هزار کمان زرّین و هزار نیزه و هزار خنجر و هزار گرز فلزین دارد و زمانی به شکل گاوی بزرگ درمی‌آید و گاهی، به شکل اسبی سفید با سم‌های بلند، و بر اپوش، دیو خشکی می‌تازد. ستاره نماد اپوش‌دیو، قلب عقرب است که درخشان‌ترین ستاره صورت فلکی کژدم است.[۹]

همچنین در فرهنگ عرب پیش از اسلام این ستاره مورد ستایش بوده است، در قرآن در آیه ۴۹ سوره نجم این باور را تخطئه کرده است: «و اوست (خداوند یکتا) پروردگار ستاره شِعری (شباهنگ)» که اشاره به این است که باید آفریننده ستاره را پرستید نه ستاره را.[۱۰]

شباهنگ، تیشتر پهلوی یا روزآهنگ ایزدی است که یشت هشتم اوستا از آنِ او است. بنابراین یشت، تیشتر ستاره‌ای است سپید، درخشنده و دورپیدا. او سرشت آب دارد، توانا است و نژادش از آپم نپات است. او سرور همه‌ی ستاره‌ها است. در شایسته‌ی ستایش و نیایش بودن همسنگ هرمزد آفریده شده است. اگر چنین نمی‌بود، پری خشکسالی همه‌جا را از میان می‌برد. اگر او را بستایند، دشمن و گردونه‌ها و درفش‌های ایشان به سرزمین ‌های آریایی وارد نخواهد شد و بیماری‌ها وارد نخواهند شد.[۱۱]

طلوع او همزمان با تازش دوباره‌ی چشمه‌های آب است. برای برآمدن و طلوع او باید گوسپندی یکرنگ را قربانی و بریان کرد؛ آنگاه او طلوع خواهد کرد. در ده شب نخستین به پیکر مردی جوان و پانزده‌ساله در آسمان خواهد درخشید. در ده شب دوم به پیکر گاوی زرین‌شاخ خواهد درخشید. در ده شب سوم به پیکر اسبی سپید با گوش‌های زرین و لگام زرین خواهد درخشید و آنگاه به دریای فراخکرد خواهد رفت، با اپوش دیو خواهد جنگید و نخست از او شکست خواهد خورد و سپس به یاری هرمز بر او پیروز خواهد شد. آنگاه دریا را به موج، جنبش، خروش و طغیان در خواهد آورد و ابر از دریا برخواهد خاست و باد آن ابر را به بوم‌ها خواهد راند و باران خواهد بارید.[۱۲]

نام های مختلف[ویرایش]

این ستاره در پارسی با نام‌های کاروان‌کش، وَراهَنگ، روزآهنگ، شب‌کش، خُنُک، تیر و تیشتَر نیز نامیده می‌شود. زبان های اروپایی نیز ستاره سیروس (به انگلیسی: Sirius) خوانده می‌شود، ستاره آلفای صورت فلکی سگ بزرگ، کلب اکبر است. [۱۳]

جستارهای وابسته[ویرایش]

منابع[ویرایش]

  • منبع اطلاعات جدول: Bright Star Catalogue (برگرفته از ویکی‌پدیای هلندی).
  1. ۱٫۰ ۱٫۱ ۱٫۲ ۱٫۳ ۱٫۴ ۱٫۵ ۱٫۶ ۱٫۷ Database entry for Sirius A, سیمباد. Accessed online ۲۰ اکتبر، 2007.
  2. ۲٫۰ ۲٫۱ ۲٫۲ ۲٫۳ Astrometric data, mirrored by SIMBAD from the هیپارکوس (ماهواره) catalogue, pertains to the center of mass of the Sirius system. See §2.3.4, Volume 1, The Hipparcos and Tycho Catalogues, European Space Agency, 1997, and the entry for Sirius in the کاتالوگ ابرخس (CDS ID I/239.)
  3. ۳٫۰ ۳٫۱ ۳٫۲ ۳٫۳ ۳٫۴ Entry for WD 0642-166, A Catalogue of Spectroscopically Identified White Dwarfs (August 2006 version), G. P. McCook and E. M. Sion (CDS ID III/235A.)
  4. Entry for HR 2491, Bright Star Catalogue, 5th Revised Ed. (Preliminary Version), D. Hoffleit and W. H. Warren, Jr. , 1991. (CDS ID V/50.)
  5. For apparent magnitude m and parallax π, the absolute magnitude Mv of Sirius A is given by:
    See: Tayler, ‎Roger John. The Stars: Their Structure and Evolution. Cambridge University Press, 1994. 16. ISBN 0-521-45885-4. 
  6. From L=4πR2σTeff4. See: Tayler, ‎Roger John. The Stars: Their Structure and Evolution. Cambridge University Press, 1994. 16. ISBN 0-521-45885-4. 
  7. Database entry for Sirius B, سیمباد. Accessed on line ۲۳ اکتبر، 2007.
  8. General Catalogue of Trigonometric Stellar Parallaxes, Fourth Edition, W. F. van Altena, J. T. Lee, and E. D. Hoffleit, Yale University Observatory, 1995. (CDS ID I/238A.)
  9. رستگار فسایی، منصور: پیکرگردانی در اساطیر. در نشریه: «مطالعات ایرانی»، پاییز ۱۳۸۱ - شماره ۲. ص۹۷.
  10. تفسیر نمونه، ذیل آیه ۴۹ سوره نجم
  11. محمدتقی بهار، کتاب پژوهشی در اساطیر ایران، صص 61 و 62
  12. محمدتقی بهار، کتاب پژوهشی در اساطیر ایران، صص 62
  13. محمدتقی بهار، کتاب پژوهشی در اساطیر ایران، پانویس صفحه 62