سیما چیان

سیما چیان
زادهٔ	حدود ۱۴۵ یا ۱۳۵ پیش از میلاد Longmen, دودمان هان (اکنون Hejin، شانشی)
درگذشت	۸۶ پیش از میلاد
پیشه	تاریخ‌نگار
شناخته‌شده برای	شیجی
خویشاوندان	Sima Tan (پدر)

سیما چیان (چینی سنتی: 司馬遷 ) (به انگلیسی: Sima Qian)(۱۴۵–۸۶ قبل از میلاد) کاتب بزرگ دودمان هان و پدر تاریخ‌نگاری چینی بود. او نویسنده کتاب شیجی است. در این کتاب به شرح رویدادهای بیش از دو هزار سال از تاریخ چین از امپراتور زرد تا امپراتور هان وودی پرداخته شده‌است. او به دلیل نگارش کتاب شی‌جی (که به نام «گزارش‌های مورخ بزرگ» نیز شناخته می‌شود)، پدر تاریخ‌نگاری چینی به‌شمار می‌رود. این اثر، یک تاریخ عمومی از چین است که بیش از دو هزار سال، از زمان ظهور افسانه‌ای امپراتور زرد و شکل‌گیری نخستین نظام سیاسی چین تا دوران سلطنت امپراتور وو (هان) (زمانی که سیما در آن می‌زیست) را در بر می‌گیرد. شی‌جی به‌عنوان نخستین تاریخ جامع جهان از نگاه چینی‌های باستان، الگویی برای تاریخ‌های رسمی سلسله‌های بعدی در سراسر حوزه فرهنگی شرق آسیا تا قرن بیستم میلادی بود.

پدر سیما چیان، سیما تان، نخستین کسی بود که طرح جاه‌طلبانه نوشتن تاریخ کامل چین را پی‌ریزی کرد، اما تا زمان مرگش تنها بخش‌هایی از طرح‌های مقدماتی را به انجام رساند. سیما چیان پس از جانشینی پدر در مقام تاریخ‌نگار دربار امپراتوری، مصمم شد وصیت پدرش را برای تألیف و تدوین این اثر حماسی به انجام برساند. با این حال، در سال ۹۹ پیش از میلاد، او به دلیل دفاع از لی لینگ (سرداری که مسئول شکست در لشکرکشی علیه شیونگ‌نو دانسته شده بود) مورد غضب قرار گرفت. به او حق انتخاب میان اعدام یا اخته‌سازی داده شد و او برای تمام کردن اثر تاریخی خود، دومی را برگزید. اگرچه او در جهان به‌خاطر کتاب «گزارش‌ها» شناخته می‌شود، آثار باقی‌مانده نشان می‌دهند که او شاعر و نویسنده‌ای چیره‌دست نیز بود و در تدوین گاه‌شماری تای‌چو که در سال ۱۰۴ پیش از میلاد رسماً ابلاغ شد، نقشی کلیدی داشت.

سیما به‌خوبی از اهمیت کار خود برای آیندگان و پیوند آن با رنج‌های شخصی‌اش آگاه بود. او در پس‌گفتار کتاب خود، تاریخ جامعش را با آثار کلاسیک بزرگ مقایسه کرده و خاطرنشان می‌کند که نویسندگان بزرگ پیش از آنکه آثار ماندگارشان به ثمر برسد، همگی متحمل مصیبت‌های شخصی بزرگی شده بودند. چهره سیما چیان در مجموعه وو شوانگ پو اثر جین گولیانگ نیز ترسیم شده است.

اوایل زندگی و تحصیلات

سیما چیان در شیاینگ در نزدیکی هان‌چنگ امروزی (استان شاآنشی) متولد شد. او احتمالاً حدود ۱۴۵ پیش از میلاد به دنیا آمده است، هرچند برخی منابع سال ۱۳۵ پیش از میلاد را ذکر کرده‌اند. حدود سال ۱۳۶ پیش از میلاد، پدرش سیما تان به سمت «مورخ بزرگ» (Tàishǐ 太史) در دربار امپراتوری منصوب شد. مورخ بزرگ مقامی میان‌رتبه بود که وظیفه اصلی‌اش تنظیم تقویم سالانه و تعیین روزهای سعد و نحس برای مراسم‌های آیینی بود.

در سال ۱۲۶ پیش از میلاد، حدود ۲۰ سالگی، سیما چیان سفری گسترده را به سراسر قلمرو هان آغاز کرد. او سفر خود را از پایتخت، چانگ‌آن (شی‌آن امروزی) آغاز کرد و سپس به جنوب و ایالت چانگشا رفت تا از محل غرق شدن چو یوآن، شاعر عصر ایالت‌های جنگ‌طلب دیدن کند. او سپس برای یافتن آرامگاه فرمانروایان افسانه‌ای، یو بزرگ و امپراتور شون به مناطق مختلف سفر کرد و در نهایت در چوفو، زادگاه کنفوسیوس، به مطالعه آیین‌ها و موضوعات سنتی پرداخت.

به‌عنوان مقام دربار هان

• 
  پرتره سیما چیان در موزه کاخ ملی

پس از سفرهایش، سیما به‌عنوان ملازم دربار انتخاب شد که وظیفه‌اش بازرسی بخش‌های مختلف کشور به همراه امپراتور وو بود. در سال ۱۱۰ پیش از میلاد، او به یک مأموریت نظامی در غرب فرستاده شد. در همان سال پدرش بیمار شد و در بستر مرگ از پسرش خواست تا کار نیمه‌تمام او در نگارش تاریخ را به پایان برساند. سیما چیان یک دهه بعد را صرف تألیف و تدوین کتاب شی‌جی کرد و آن را پیش از سال ۹۱ پیش از میلاد به اتمام رساند. در سال ۱۰۵ پیش از میلاد، او در میان دانشمندانی بود که برای اصلاح تقویم برگزیده شدند.

واقعه لی لینگ

• 
  پرتره‌ای از سیما چیان متعلق به دوره سلسله مینگ

در سال ۹۹ پیش از میلاد، سیما درگیر ماجرای لی لینگ شد؛ سرداری که در نبرد با شیونگ‌نو شکست خورده و اسیر شده بود. در حالی که همه مقامات دربار لی لینگ را محکوم می‌کردند، سیما تنها کسی بود که از او دفاع کرد. امپراتور وو این دفاع را توهینی به برادر همسر خود دانست و سیما را به مرگ محکوم کرد. طبق قوانین آن زمان، مجازات اعدام می‌توانست با پرداخت جریمه مالی یا اخته‌سازی تخفیف یابد. سیما که پول کافی نداشت، اخته‌سازی را پذیرفت تا بتواند زنده بماند و کتابش را تمام کند. او این مجازات را «بدترینِ مجازات‌ها» خواند.

پس از آزادی از زندان در سال ۹۶ پیش از میلاد، سیما ترجیح داد به‌عنوان یک خواجه در دربار زندگی کند تا تاریخ خود را به پایان برساند، در حالی که از یک ادیب نجیب‌زاده انتظار می‌رفت پس از چنین ننگی خودکشی کند. او در «نامه به رن آن» توضیح می‌دهد که رنج زنده ماندن در خواری را تنها به این دلیل پذیرفت که نمی‌خواست نوشته‌هایش پیش از اتمام، با او به گور بروند.

سال‌های پایانی و مرگ

سیما چیان پس از آزادی از زندان در سال ۹۶/۹۷ پیش از میلاد، به خدمت در دربار هان در مقام جونگ‌شولینگ (中書令) ادامه داد؛ این مقام که مخصوص خواجگان بود، جایگاهی بایگانی در دربار با منزلت بالا و حقوقی بیشتر از شغل قبلی او (مورخ) محسوب می‌شد.

«نامه به رن آن» توسط سیما چیان در پاسخ به رن آن و دخالت او در شورش ولیعهد لیو جو در سال ۹۱ پیش از میلاد نوشته شد. این آخرین گزارش از حضور سیما چیان در اسناد معاصر است. این نامه پاسخی به نامه مفقود شده رن آن به سیما چیان بود که احتمالاً از او خواسته بود برایش میانجیگری کند، زیرا رن آن به اتهام فرصت‌طلبی و وفاداری مشکوک به امپراتور در طول شورش، با اعدام روبرو بود. سیما چیان در پاسخ خود تصریح کرد که او مردی آسیب‌دیده (اخته شده) است که هیچ نفوذی در دربار ندارد. برخی از مورخان بعدی ادعا کردند که خود سیما چیان نیز در نتیجه دوستی با رن آن در شورش دخیل و در جریان پاکسازی حامیان ولیعهد اعدام شد؛ با این حال، نخستین گزارش مکتوب از این روایت متعلق به قرن چهارم میلادی است.

وانگ گوووی، محقق اوایل قرن بیستم، بیان کرده است که هیچ سندی معتبری برای تعیین زمان مرگ سیما چیان وجود ندارد. او و اکثر مورخان مدرن معتقدند که سیما چیان آخرین روزهای خود را پس از ترک دربار هان به عنوان یک ادیب در انزوا (隱士) گذراند و احتمالاً همزمان با امپراتور وو در حدود سال ۸۶/۸۷ پیش از میلاد درگذشته است.

شی‌جی

• 
  نخستین صفحه از کتاب شی‌جی

مقالهٔ اصلی: شی‌جی

قالب

کتاب شی‌جی در مجموع بیش از ۵۰۰٬۰۰۰ نویسه چینی طول دارد و در ۱۳۰ فصل تنظیم شده است. در حالی که سبک و فرم تاریخ‌نگاری چینی در طول زمان ایستا نبود، شی‌جی یک استاندارد دائمی برای کیفیت و سبک برای محققان بعدی ایجاد کرد. پیش از سیما، تاریخ‌ها بر بازگو کردن رویدادهای خاص یا امور یک منطقه متمرکز بودند؛ ایده او برای یک تاریخ عمومی، راهنمای تاریخ‌نگاران بعدی مانند سیما گوانگ نویسنده کتاب زیژی تونگ‌جیان (۱۰۸۴) شد.

قالب «جی‌ژوان‌تی» (紀傳體) اثر را به چندین نوع فصل تقسیم می‌کند که برجسته‌ترین آن‌ها «سالنامه‌های پایه» (本紀؛ benji) و «زندگی‌نامه‌های ردیف‌شده» (列傳؛ liezhuan) هستند. «بن‌جی» شامل زندگی‌نامه هر حاکم است که بر اساس سلسله مراتب تاریخی تنظیم شده است؛ «لی‌ژوان» شامل زندگی‌نامه افراد تأثیرگذار خارج از اشراف‌زادگان است. علاوه بر این‌ها، دسته‌هایی مانند «جداول» (表؛ biao) برای گاه‌شماری گرافیکی و «رساله‌ها» (書؛ shu) برای موضوعاتی مانند موسیقی، آیین‌ها یا اقتصاد وجود دارد. مهم‌تر از همه، «تاریخچه خاندان‌ها» (世家؛ shijia) رویدادهای مهم دوران هر حاکم برای هر ایالت در طول سلسله ژو را مستند می‌کند.

تأثیرات و میراث

سیما به شدت تحت تأثیر کتاب سالنامه بهار و پاییز کنفوسیوس بود که در ظاهر گاه‌شماری کوتاهی از رویدادهای دوران سلطنت دوازده دوک ایالت لو است. بسیاری از محققان چینی نحوه تنظیم گاه‌شماری توسط کنفوسیوس را به عنوان الگوی ایده‌آل برای تاریخ‌نویسی، به ویژه در مورد قضاوت‌های اخلاقی، می‌نگرند. سیما خود در این باره می‌گوید: > کتاب سالنامه بهار و پاییز آنچه را که مشکوک و تردیدآمیز است متمایز می‌کند، درست و غلط را روشن می‌سازد و نقاط نامطمئن را تثبیت می‌کند. نیکی را نیکی و بدی را بدی می‌نامد، شایستگان را ارج می‌نهد و ناشایستگان را محکوم می‌کند.

سیما با نوشتن شی‌جی، سبک جدیدی را با ارائه تاریخ در قالب مجموعه‌ای از زندگی‌نامه‌ها آغاز کرد. کار او بر سبک نوشتاری سایر تاریخ‌ها در خارج از چین، مانند کتاب کره‌ای سامگوک ساگی نیز تأثیر گذاشت. سیما اعلام کرد که درباره دوره‌هایی از تاریخ که مدارک کافی برای آن‌ها وجود ندارد، نخواهد نوشت. او به طور مداوم گزارش‌های موجود در دست‌نوشته‌ها را با منابعی که معتبر می‌دانست، مانند کلاسیک‌های کنفوسیوسی همچون کتاب شعر، کتاب مستندات، کتاب آداب، ئی چینگ و سالنامه بهار و پاییز مقایسه می‌کرد. علاوه بر این، سیما اغلب از مردم درباره رویدادهای تاریخی که تجربه کرده بودند سؤال می‌کرد. او با بازتاب احترام سنتی چینی‌ها برای کهنسالان، بیان کرد که ترجیح می‌دهد با سالمندان مصاحبه کند، زیرا معتقد بود آن‌ها محتمل‌ترین کسانی هستند که اطلاعات صحیح و صادقانه‌ای درباره آنچه در گذشته رخ داده، به او ارائه می‌دهند.

نوآوری‌ها و ویژگی‌های منحصربه‌فرد

سیما چیان علی‌رغم تأثیرپذیری عمیق از سنت کنفوسیوسی، در چهار زمینه نوآور بود. نخست اینکه کار سیما به تاریخ «جهان شناخته‌شده» می‌پرداخت. مورخان پیش از او تنها بر یک سلسله یا یک منطقه متمرکز بودند. تاریخ ۱۳۰ فصلی او از امپراتور زرد افسانه‌ای آغاز شده و تا زمان خودش ادامه می‌یافت و نه تنها چین، بلکه کشورهای همسایه مانند کره و ویتنام را نیز در بر می‌گرفت. از این نظر، سیما نخستین مورخ چینی بود که با مردمانی که در شمال دیوار بزرگ چین زندگی می‌کردند (مانند شیونگ‌نو) به عنوان انسان‌هایی برخورد کرد که به طور ضمنی با مردم «سرزمین میانه» برابر بودند؛ برخلاف رویکرد سنتی که آن‌ها را وحشیانی با ظاهر انسانی اما ذهن حیوانی ترسیم می‌کرد.

او همچنین با استفاده از منابع بیشتر مانند مصاحبه با شاهدان، بازدید از مکان‌های تاریخی و بررسی اسناد مناطق مختلف، مسیر جدیدی را گشود. پیش از او، مورخان چینی تمایل داشتند تنها از تاریخ‌های رسمی دربار به عنوان منبع استفاده کنند. کتاب شی‌جی همچنین با بررسی رویدادهای تاریخی خارج از دربار، تاریخ گسترده‌تری نسبت به تاریخ‌های سنتی ارائه داد. در نهایت، سیما ساختار سنتی سالشمارانه را شکست و اثر خود را به پنج بخش تقسیم کرد: سالنامه‌های پایه (۱۲ فصل)، جداول گاه‌شماری (۱۰ فصل)، رساله‌ها (۸ فصل)، شرح خاندان‌های حاکم (۳۰ فصل) و زندگی‌نامه شخصیت‌های برجسته (۷۰ فصل آخر).

نحوه قرارگیری موضوعات توسط سیما، اغلب راهی برای بیان غیرمستقیم قضاوت‌های اخلاقی بود. برای نمونه، او امپراتریس لو و شیانگ یو را در بخش «سالنامه‌های پایه» قرار داد، چرا که آن‌ها حاکمان واقعی زمان خود بودند. همچنین کنفوسیوس را به جای بخش پنجم، در بخش چهارم (خاندان‌های حاکم) قرار داد تا فضیلت برجسته او را نشان دهد. برخلاف کتاب «هان»، شی‌جی یک تاریخ خصوصی بود و به همین دلیل به عنوان «گزارشی صادقانه» از جنبه‌های تاریک سلسله هان شناخته می‌شود.

چهره ادبی

شی‌جی سیما به عنوان الگویی برای ادبیات زندگی‌نامه‌ای با ارزش ادبی بالا مورد احترام است و هنوز هم به عنوان کتابی درسی برای مطالعه چینی کلاسیک به کار می‌رود. آثار سیما بر نویسندگی چینی تأثیرگذار بود و به عنوان الگوهایی ایده‌آل برای انواع مختلف نثر در جنبش نئوکلاسیک («بازگشت به سنت» 复古) در دوره‌های تانگ و سونگ خدمت کرد. استفاده گسترده از شخصیت‌پردازی و پیرنگ‌سازی بر نویسندگی داستانی، از جمله داستان‌های کوتاه قرون وسطی و رمان‌های عامیانه اواخر دوران امپراتوری تأثیر گذاشت. لو شون، منتقد ادبی قرن بیستم، در کتاب «طرح کلی تاریخ ادبیات چین»، شی‌جی را به عنوان «برترین سرود تاریخ‌نگاران، لی سائویی بدون وزن» (史家之絶唱，無韻之離騷) توصیف کرده است.

سایر آثار ادبی

نامه مشهور سیما به دوستش رن آن درباره رنج‌هایش در واقعه لی لینگ و پایداری‌اش در نوشتن شی‌جی، امروزه به عنوان نمونه‌ای بسیار ستایش‌شده از سبک نثر ادبی شناخته می‌شود. در این نامه جمله‌ای آمده است که به یکی از شناخته‌شده‌ترین جملات در کل ادبیات چین تبدیل شده است: «مرگ برای همه انسان‌ها یکسان است؛ اما برای برخی سنگین‌تر از کوه تای و برای برخی سبک‌تر از پر قو است. تفاوت در این است که آن را برای چه به کار می‌برند.» (人固有一死，或重于泰山，或輕于鴻毛，用之所趨異也。)

ستاره‌شناس و اختربین

سیما و پدرش هر دو به عنوان «تای‌شی» (太史) در سلسله هان خدمت می‌کردند؛ مقامی که شامل وظایفی چون تاریخ‌نگاری، کتابت دربار، تنظیم تقویم و اختربینی بود. در آن زمان، اختربین نقش مهمی در تفسیر و پیش‌بینی امور دولتی بر اساس حرکت خورشید، ماه و ستارگان و همچنین پدیده‌هایی مانند خورشیدگرفتگی و زمین‌لرزه داشت. پیش از تدوین شی‌جی، سیما چیان در ایجاد «گاه‌شماری تای‌چو» (太初暦) در سال ۱۰۴ پیش از میلاد مشارکت داشت که اصلاحی بر تقویم سلسله کین بود. این نخستین گاه‌شماری چینی است که روش کامل محاسباتی آن حفظ شده است. سیارک «۱۲۶۲۰ سیماچیان» به افتخار او نام‌گذاری شده است.

خانواده

• 
  آرامگاه و معبد اجدادی سیما چیان در هان‌چنگ، شاآنشی.

سیما چیان فرزند سیما تان، اختربین دربار بود که خود از نوادگان سیما تسو، سردار مشهور ایالت کین بود. پیش از اخته‌سازی، سیما چیان دارای دو پسر و یک دختر بود. در حالی که اطلاعات کمی از پسرانش ثبت شده، دختر او با یانگ چانگ از خاندان یانگ ازدواج کرد. نوه او، یانگ یون، کسی بود که اثر بزرگ پدربزرگش را پنهان کرد و در زمان سلطنت امپراتور شوان (هان) تصمیم به انتشار آن گرفت.

طبق افسانه‌های محلی، دو پسر سیما چیان در جریان واقعه لی لینگ از ترس اعدام خانوادگی از پایتخت فرار کردند. آن‌ها نام خانوادگی خود را تغییر دادند؛ یکی نام خود را «تُونگ» (同) و دیگری «فِنگ» (馮) گذاشت تا ریشه‌های خود را پنهان کنند. تا به امروز، مردم این روستا که نام خانوادگی فنگ و تونگ دارند، به دلیل ریشه‌های مشترک و جلوگیری از محارم، با یکدیگر ازدواج نمی‌کنند.

منابع

• تاریخ چین، شسنو ژان، محمد پارسیپور، نشر علم، ۱۳۷۴
• دودمانهای شاهی چین، مین لوهوئی، نشر امیرکبیر، ۱۳۵۴