سیاست گذاری علم، فناوری و نوآوری

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به ناوبری پرش به جستجو

سیاست گذاری علم، فناوری و نوآوری (به انگلیسی: Science, Technology and Innovation Policy) یک رشته دانشگاهی و موضوعی در حوزه سیاست‌گذاری عمومی است که مجموعه تصمیمات و اقدامات دولت و حاکمیت در برخورد به سه موضوع علم، فناوری و نوآوری را که ارکان اصلی توسعه صنعتی و رشد اقتصادی می‌باشند را مورد بحث و بررسی قرار می‌دهد.[۱]

پرسش اساس و مهم مطرح پیرامون موضوع علم و فناوری، نقش دولت در حوزه علم و فناوری و به زبان دیگر چگونگی ارتباط دولت با این حوزه است. آنچه امروز در حوزه نوظهور، اما به سرعت در حال رشد «سیاست علم، فناوری و نوآوری»، مطرح می‌شود، حاصل پیشرفت‌های نظری و عملی در پاسخ به سؤال فوق است. این پاسخ از بحث دربارهٔ این که چرا علم و پژوهش، فناوری و نوآوری موضوعاتی سیاستی هستند، آغاز می‌شود و پس از چالش دربارهٔ چیستی سیاست علم، فناوری و نوآوری و چگونگی سیاست گذاری در این حوزه، با بحث دربارهٔ نحوه ارزیابی این سیاست‌ها ادامه می‌یابد.[۲] سیاستگذاری علم، فناوری و نوآوری که به اختصار STIP نیز خوانده می‌شود در قلمرو مطالعات علم و فناوری مورد بحث و بررسی قرار می‌گیرد. البته در کنار مطالعات علم و فناوری، رشته‌های مدیریت و اقتصاد (با گرایش‌های اقتصاد توسعه، سیاستگذاری عمومی و مدیریت استراتژیک) و همچنین فناوری نیز سایر ارکان این حوزه را تشکیل می‌دهند.

تاریخچه[ویرایش]

موضوع سیاست گذاری علم، نوآوری و فناوری هر چند به ظاهر موضوع جدیدی می‌باشد اما بررسی‌های تاریخی نشان می‌دهد که شواهد متعددی از قرون پیشین در این خصوص وجود دارند. بر همین اساس لاندوال در مقاله تأثیرگذار خود با عنوان سیاست‌های علم، فناوری و نوآوری به یکی از نمونه‌های موفق سیاست گذاری هنری هشتم برای توسعه تولید رقابتی توپ‌های جنگی فولادی در انگلستان در نیمه اول قرن شانزدهم میلادی اشاره می‌کند و علت وضع این سیاست حکومتی در قبال فناوری‌های جنگی را نیاز شدید انگلستان برای غلبه بر جنگ‌های جاری آن زمان با فرانسه می‌داند. توپ‌های جنگی برنزی مورد استفاده ارتش انگلستان تا پیش از وضع این سیاست به علت کمیابی برنز فرایند تولیدی بسیار پر هزینه ای داشتند.[۳] به عبارت دیگر این مفهوم دیر زمانی است که با زندگی اجتماعی بشر پیوند خورده ولی در دهه‌های اخیر به شیوه علمی مفهوم سازی گردیده و مطالعه در خصوص آن نظام مند شده‌است. به طور مثال این سیاست ها در پیشرفت و توسعه هشت کشور آمریکای لاتین بررسی شده است.[۴]

با افزایش اهمیت نقش علم و فناوری پس از جنگ جهانی دوم در توسعه سیاسی، اقتصادی، اجتماعی کشورها باعث شد تا از حدود دهه ۱۹۷۰ اولین پژوهش‌ها و واحدهای درسی در حوزه سیاست علمی و فناوری در دانشگاه‌های معتبر آمریکا و انگلستان آغاز شود. به عنوان مثال دانشگاه‌های چون MIT ،Harvard ,Virginia Tech در آمریکا و Sussex در شهر منچستر انگلستان از قدیمی‌ترین دانشگاه‌هایی هستند که این دوره را از حدود ۳۰ سال قبل در سطوح تحصیلات تکمیلی برگزار می‌کنند. البته این دوره آموزشی شامل حوزه‌های دانشی و میان رشته‌ای گوناگونی است که بعضاً تحت لوای عناوینی چون سیاست علمی، سیاست تکنولوژی، سیاستگذاری علم و فناوری، مهندسی سیاستگذاری عمومی و مطالعات علم و فناوری با عناوین مشابه دیگر در دانشگاه‌های مختلف ارائه می‌شود.

در ایران، دانشکده مدیریت و اقتصاد دانشگاه صنعتی شریف به عنوان نخستین دانشگاه ایرانی اقدام به برگزاری دوره دکترای مشترک این رشته با همکاری دانشگاه ساسکس انگلستان نمود و در خرداد ۸۴ اولین دوره را بصورت بورسیه نهادها پذیرش نمود. اما این همکاری مشترک دیری نپایید و به دلایل مختلفی نیمه کاره ماند. تا اینکه در سال ۱۳۸۷ این دوره بصورت رسمی و برای اولین بار در ایران توسط دانشگاه تربیت مدرس تأسیس و پذیرش دانشجو شد. پس از آن دانشگاه‌های دیگری نیز اقدام به راه اندازی این رشته در مقاطع دکتری و کارشناسی ارشد و بر اساس سرفصل مصوب وزارت علوم، تحقیقات و فناوری نمودند. این رشته دانشگاهی در ایران در مقاطع کارشناسی ارشد ناپیوسته و دکتری به تصویب دفتر برنامه‌ریزی آموزش عالی وزارت علوم تحقیقات و فناوری رسیده‌است.[۵]

در ایران[ویرایش]

رشته سیاست گذاری علم، فناوری و نوآوری که در ایران با نام مختصر شده سیاست گذاری علم و فناوری بیشتر شناخته می‌شود و در سطوح کارشناسی ارشد و دکتری در دانشگاه‌های معتبری چون دانشگاه صنعتی شریف، دانشگاه شهید بهشتی، دانشگاه تهران[۶]، دانشگاه تربیت مدرس[۷] و دانشگاه علم و صنعت ایران[۸] ارائه می‌گردد، یک قلمرو تخصصی نسبتاً جدیدالتأسیس است که در آن با بهره‌گیری از دستاوردهای علوم مختلف طبیعی، انسانی و اجتماعی مدد گرفته می‌شود تا متخصصینی تربیت شوند که توانایی نظری و عملی لازم برای ارائه دیدگاه‌های راهبردی در حوزه سیاستگذاری علم و فناوری برخوردار باشند. رشته دانشگاهی سیاست گذاری علم و فناوری مجموعه ای هماهنگ از فعالیتهای علمی و تحقیق است که با اهداف مشروحه زیر تهیه و تدوین گردیده‌است:

  • توسعه مطالعات علم و فناوری و گسترش نظریه‌پردازی مبتنی بر نیازهای ملی
  • گسترش رویکرد میان رشته‌ای برای درک مسایل و مشکلات علمی و فناوری
  • توسعه منابع انسانی که توانایی ارائه دیدگاه‌های راهبردی در حوزه مدیریت و سیاستگذاری علم و فناوری را داشته باشند.
  • تهیه متون تحقیقاتی، نوآوری و کمک به بهبود سیاستگذاری علم و فناوری

اکتساب مجموعه مهارت‌ها و قابلیت‌های فوق، فارغ التحصیلان این رشته را مستعد ایفی نقش و مسئولیت در حوزه‌های ذیل می‌نماید:

  • سیاستگذاری و تدوین راهبردها در زمینه‌های مختلف علمی و فنی کشور
  • ارائه مشاوره‌های علمی و کارشناسانه به سیاستگذاران و مدیران ارشد کشور برای تصمیم‌گیری مؤثر و هماهنگی در حوزه علوم و فناوری
  • انجام پروژه‌های پژوهشی در راستای حل مشکلات کلان کشور
  • مدیریت مؤثر در پست‌های تصمیم‌گیری کشور
  • اشتغال به تدریس و تربیت نیروی انسانی لازم در این زمینه در دانشگاه‌های کشور

رشته سیاستگذاری علم و فناوری محل تضارب حوزه‌های مختلف علمی و فنی است. بر همین اساس در ارائه منسجم آن نیازمند بهره‌گیری از اساتیدی مسلط در حوزه‌های مختلف علوم و فنون است. در کشور ما وجود چنین اساتیدی در حوزه‌های تخصصی علوم یافت می‌شوند اما نکته مهم نبود اساتیدی با جامعیت و تسلط بر حوزه علمی سیاستگذاری علم و فناوری است. یعنی اساتیدی که در عین برخورداری از دانش تخصصی در یک حوزه بنیه تئوریک در سایر حیطه‌های علمی مهم این رشته را نیز داشته باشند.

کارشناسی ارشد سیاست گذاری علم و فناوری در ایران[ویرایش]

برای اولین بار در سال 1395 دانشگاه شهید بهشتی پذیرش این رشته را در مقطع کارشناسی ارشد آغاز کرد و بعد از آن در سال 1397 دانشگاه صنعتی شریف نیز اقدام به پذیرش دانشجو برای این رشته در مقطع کارشناسی ارشد نمود.

در سال 1398 دانشگاه شهید بهشتی 11 دانشجو و دانشگاه صنعتی شریف 12 دانشجو را از طریق کنکور سراسری کارشناسی ارشد سازمان سنجش جذب نمودند.

دروس آزمون کنکور کارشناسی ارشد سیاست گذاری علم و فناوری[ویرایش]

دروس این کنکور در سال 1398 عبارت بودند از:

  1. ریاضی(10 سوال)
  2. آمار(10 سوال)
  3. زبان انگلیسی(30 سوال)
  4. بودجه ریزی دولتی و مالیه عمومی(15 سوال)
  5. منابع انسانی(15 سوال)
  6. تئوری های مدیریت(30 سوال)
  7. مدیریت از دیدگاه اسلام(15 سوال)
  8. اقتصاد خرد(10 سوال)
  9. اقتصاد کلان(10 سوال)

بازار کار[ویرایش]

با توجه به موارد عنوان شده به نظر می‌رسد بازار کار فارغ التحصیلان این رشته بیشتر در سازمان‌های دولتی و دانشگاه‌ها قرار گرفته‌است. در میان سازمان‌های دولتی وزارت علوم و فناوری مرجع اصلی کارت می‌تواند محسوب شود ضمن اینکه معاونت‌های با واحدهای پژوهشی، علم و فناوری یا تحقیق و توسعه سایر سازمان‌ها نیز می‌تواند مطمع نظر فارغ التحصیلان این رشته باشد.

موضوعات اصلی[ویرایش]

سیاست گذاری علم، فناوری و نوآوری در اصل به استفاده مؤثر از سه رکن علم، فناوری و نوآوری به عنوان عوامل رشد اقتصادی و توسعه اجتماعی در نظر گرفته می‌شود. بر همین اساس، سیاست‌های علم و فناوری فقط ناظر به برنامه ای برای پژوهش علمی نیست و همچنین این سیاست را نباید جدا از نیازها، آرزوها یا ساخت اجتماعی- اقتصادی یک کشور دید. سیاست گذاری علم و فناوری بنا دارد آینده‌ای ممکن و مطلوب را در زمینه علم و فناوری برای یک یا چند جامعه ترسیم و راه‌ها و روش‌های رسیدن به آن آینده را مشخص کند. حال از آن‌جا که توسعه و به‌کارگیری فناوری بیشتر در مسئولیت بخش خصوصی است، وظیفه عمده ای که برای دولت باقی می‌ماند ایجاد محیطی مساعد برای بارور شدن فناوری است.[۹]

در منابع علمی، چند گونه از قلمروهای سیاستی بحث می‌شوند که با هم ارتباط نزدیکی دارند: سیاست علم، سیاست فناوری و سیاست نو آوری. هر کدام از این سیاست‌ها بخش خاصی از زنجیره دانش را مورد توجه قرار می‌دهند، اگرچه که مرز تعریف شده‌ای میان آنها وجود ندارد و همپوشانی میان آنها باعث می‌شود جابه جایی‌ها و تداخل‌هایی در تعریف و حوزه عمل این سیاست‌ها وجود داشته باشد.[۲] سیاست‌گذاری علم، فناوری (فن آوری) و نوآوری، یکی از حوزه‌های تخصصی علم سیاست‌گذاری عمومی است و از این جهت، مانند حوزه مادر خود به مفهوم دخالت دولت در امور عمومی برای رفع یک مسئله و مشکل در جامعه است که از طریق ورود بخش خصوصی یا نهادهای مدنی قابل حل و فصل نباشد.[۱۰]

رابطه با نگرش نظام نوآوری[ویرایش]

نگرش نظام نوآوری از دهه هشتاد قرن بیستم، به‌عنوان یکی از چهارچوب‌های نظری برگرفته از اقتصاد تکامل‌گرا در حوزه سیاست‌گذاری علم و فناوری در کشورهای اروپای شمالی و آمریکا شکل گرفت. این نگرش در بدو تکوین خود به سرعت فایده‌مندی خود را به‌عنوان مدل نظری برای تبیین نظام‌مند بودن روند نوآوری نشان داد. دیری نگذشت که به یکی از مهمترین مکاتب نظری در توسعه علم، فناوری و نوآوری در کشورهای پیشرفته و در حال توسعه تبدیل شد. به‌طوری‌که از سال‌های ۹۰ به‌عنوان الگوهای نظری غالب در حوزه سیاست‌گذاری علم، فناوری و نوآوری کشورهای عضو سازمان همکاری‌های اقتصادی و توسعه شناخته گردید با این حال همان‌طور که از دید تکامل‌گرایان هر پدیده اجتماعی در حال تطور و تکامل است، علم اقتصاد تکاملی نیز به‌عنوان یک پدیده اجتماعی، دارای تحولات و چرخش‌های نظری بوده‌است و تأثیر تبعات آن تغییرات نیز بر نگرش نظام نوآوری نباید از چشم محققان و دانشجویان حوزه سیاست‌گذاری علم و فناوری دور بماند.[۱۰]

جستارهای وابسته[ویرایش]

منابع[ویرایش]

  1. Area, Research (2016-06-21). "Science, Technology, and Innovation Policy". RAND. Retrieved 2018-12-28.
  2. ۲٫۰ ۲٫۱ قاضی نوری، سید سپهر؛ قاضی نوری، سید سروش (۱۳۹۳). مقدمه ای بر سیاست گذاری علم، فناوری و نوآوری. تهران: دانشگاه تربیت مدرس. صص. ۳. شابک ۹۷۸۶۰۰۵۳۹۴۵۱۱.
  3. Borrás, Susana; Lundvall, Bengt-Åke (2006-01-19). "Science, Technology, and Innovation Policy". The Oxford Handbook of Innovation. doi:10.1093/oxfordhb/9780199286805.003.0022.
  4. Gustavo، Crespi (۲۰۱۴). Science, Technology and Innovation Policies for Development. Springer. شابک ۹۷۸-۳-۳۱۹-۰۴۱۰۸-۷.
  5. https://prog.msrt.ir/fa
  6. «گروه مدیریت صنعتی دانشگاه تهران».
  7. http://www.modares.ac.ir/maneco/
  8. http://pe.iust.ac.ir/
  9. مهشید جهانی (۶ آذر ۱۳۹۵). «سیاست گذاری علم و فناوری». رسانه جامع مدیریت علم، فناوری و نوآوری.
  10. ۱۰٫۰ ۱۰٫۱ میرعمادی، طاهره (۱۳۹۵). ده مقاله اساسی نگرش نظام ملی نوآوری. تهران: موسسه توسعه دانش و پژوهش ایران. صص. پیشگفتار. شابک ۹۷۸۶۰۰۹۴۹۹۰۳۸.

پیوند به بیرون[ویرایش]