سونامی
 | برای تأییدپذیری کامل این مقاله به منابع بیشتری نیاز است. (سپتامبر ۲۰۱۸) |
آبتاز، آبلرزه[۱] یا سونامی (به انگلیسی: Tsunami) یک سونامی ( /(t)suːˈnɑːmi, (t)sʊˈ-/ (t)soo-NAH-mee, (t)suu- ; [۲] [۳] [۴] [۵] از ژاپنی: 津波 « موج بندر »، [۶] سونامی (به انگلیسی: Tsunami) مجموعهای از امواج در یک پهنه آبی است که در اثر جابجایی حجم زیادی از آب، عموماً در یک اقیانوس یا یک دریاچه بزرگ، ایجاد میشود. زمینلرزهها، فورانهای آتشفشانی و انفجارهای زیر آب (از جمله انفجارها، رانش زمین، جدا شدن یخچالهای طبیعی، برخورد شهابسنگها و سایر اختلالات) در بالا یا پایین آب، همگی پتانسیل ایجاد سونامی را دارند. [۷] برخلاف امواج معمولی اقیانوس که توسط باد یا جزر و مد ایجاد میشوند و خود توسط کشش گرانشی ماه و خورشید ایجاد میشوند، سونامی در اثر جابجایی آب از یک رویداد بزرگ ایجاد میشود.
سونامی یکی از حوادث طبیعی است. سونامی به لرزش شدید آب دریا گفته میشود که در پی زمینلرزههای زیر دریا پدید میآید. آبی که به لرزه درآمده بهشکل موجهای عظیم به کرانهها رسیده و ویرانی به بار میآورَد. سونامی موقعی شروع میشود که حجم عظیمی از آب بهسرعت مرتفع میشود. این حرکتِ سریع میتواند در نتیجهٔ یک زلزلهٔ زیرآبی رخ دهد یا بر اثر لغزیدن صخره، یا یک انفجار آتشفشانی یا هر حادثهٔ دیگری که انرژی زیادی دارد ایجاد شود. همچنین برخلاف امواج معمولی، انرژی راننده سونامی نه روی سطح آب بلکه از میان آب حرکت میکند. ارتفاع سونامی معمولاً تا هنگامی که به کنار ساحل برسد بیش از یک متر نیست و معمولاً قابل تشخیص نیست. سونامیها اغلب به صورت رشتههای طغیانهای قدرتمند و سریع آب و نه به صورت یک موج منفرد غولآسا تظاهر میکنند که به خصوص باعث تخریب ساحل میشود. پنج تا ۹۰ دقیقه پس از ضربه اولیه ممکن است امواج دیگری به دنبال آید. قطار موج سونامی، پس از حرکت به صورت رشتهای از امواج در فواصلی طولانی، خود را به ساحل میکوبد.[۸] این کلمه تسونامی نوشته میشود ولی سونامی خوانده میشود. ارتفاع امواج دهها متر میتواند توسط رویدادهای بزرگ ایجاد شود. اگرچه تأثیر سونامیها به مناطق ساحلی محدود میشود، اما قدرت مخرب آنها میتواند بسیار زیاد باشد و میتواند کل حوضههای اقیانوس را تحت تأثیر قرار دهد. سونامی اقیانوس هند در سال 2004 یکی از مرگبارترین بلایای طبیعی در تاریخ بشر بود که حداقل 230000 نفر در 14 کشور هممرز با اقیانوس هند کشته یا مفقود شدند.
ترسیم مرز صفحات تکتونیکی قبل از زلزله
صفحهای که روی آن قرار دارد، تحت فشار، برآمده میشود و باعث بالاآمدگی تکتونیکی میشود.
لغزش صفحات باعث نشست زمین و آزاد شدن انرژی در آب میشود.
انرژی آزاد شده امواج سونامی تولید میکند.
واژهشناسی
[ویرایش | اشتراکگذاری]اصطلاح «tsunami» از کلمه ژاپنی tsunami (津波) به معنای «موج بندر» گرفته شده است. برای جمع بستن، میتوان از روش معمول انگلیسی پیروی کرد و یک s اضافه کرد، یا مانند ژاپنی از یک جمع ثابت استفاده کرد. [۹] اکثر انگلیسی زبانان با حذف «t» حرف اول کلمه /ts/ را به an /s/ تغییر میدهند، زیرا انگلیسی به طور طبیعی /ts/ را مجاز نمیداند. در ابتدای کلمات، اگرچه تلفظ اصلی ژاپنی آن /ts/ است این اصطلاح در زبان انگلیسی رایج شده است، اگرچه معنای تحتاللفظی ژاپنی آن لزوماً توصیفی از امواج نیست، امواجی که فقط در بندرگاهها رخ نمیدهند. بسیاری از سونامیها در کرانههای ژاپن رخ میدهند و از اینرو واژهٔ ژاپنی (به ژاپنی: 津波، Tsunami) مربوط به این پدیده یعنی (سونامی) به زبان انگلیسی و از آن راه به بسیاری زبانهای دیگر نیز راه یافته است.
اصطلاح موج لرزهای دریا نیز برای اشاره به این پدیده استفاده میشود زیرا این امواج اغلب توسط فعالیتهای لرزهای مانند زمینلرزهها ایجاد میشوند. [۱۰] قبل از رواج اصطلاح سونامی در زبان انگلیسی، دانشمندان عموماً استفاده از اصطلاح موج لرزهای دریا را به جای موج جزر و مدی تشویق میکردند. با این حال، مانند موج جزر و مدی، موج لرزهای دریا اصطلاح کاملاً دقیقی نیست، زیرا نیروهایی غیر از زمینلرزه - از جمله رانش زمین در زیر آب، فورانهای آتشفشانی، انفجارهای زیر آب، فرو رفتن زمین یا یخ به اقیانوس، برخورد شهاب سنگ و آب و هوا در زمانی که فشار اتمسفر به سرعت تغییر میکند - میتوانند با جابجایی آب چنین امواجی را ایجاد کنند. [۱۱] [۱۲]
غریاله واژهٔ فارسی بومی برای این پدیده در استان بوشهر است[نیازمند منبع] و پدیدهٔ غریاله در کرانههای شاخاب پارس نیز دارای پیشینه است.
پدیداری
[ویرایش | اشتراکگذاری]
سونامیها معمولاً پس از یک زمینلرزه بزرگ (با حرکت رو به بالا)، فعالیت آتشفشانی زمینلغزش یا برخورد شهابسنگها پدید میآیند.[نیازمند منبع]
پس از سونامیها معمولاً گسلهای بزرگی در بستر دریاها پدید میآیند. سرعت موجهای آبلرزهای گاه به بیش از ۸۰۰ کیلومتر در ساعت میرسد. سونامی سال ۱۷۸۸ لیسبون (پرتغال) با موجهایی به بلندی حدود ۱۸ متر به شهر هجوم برد و ساکنان آن شهر را در کام خود فروبرد. یکی از بزرگترین سونامیها که در دسامبر سال ۲۰۰۴ میلادی در نزدیکی سوماترای اندونزی روی داد باعث ویرانی عظیم و کشته شدن پیرامون ۱۰۰٬۰۰۰ تن در جنوب آسیا شد.
در کتابهای تاریخ آمده که بندر بزرگ و پهناور سیراف در جنوب ایران تا سدهٔ چهارم هجری و عصر دیلمیان بندری آباد و پررونق بوده و ناگهان بر اثر زمینلرزهای، قسمت بزرگی از شهر به زیر آب رفته که آثار آن هنوز هم مورد توجه باستانشناسان ایرانی و خارجی است. آیا گسل سیراف را ویران کرد و به زیر آب برد؟ پاسخ این سؤال را باید در پژوهشهای آینده یافت.
در ۱۷ ژوئن سال ۹۸۷ میلادی (۱ تیر ۳۶۶ خورشیدی) و چهل سال بعد، گزارشهایی وجود دارند که امکان دارد مربوط به وقوع این پدیده در شهر سیراف باشند.[۱۳]
پانویس
[ویرایش | اشتراکگذاری]- ↑ جعفری، عباس (۱۳۶۲). فرهنگ گیتاشناسی. تهران: مؤسسه جغرافیایی و کارتوگرافی گیتاشناسی. ص. ۱۱۱. دریافتشده در ۲۵ فروردین ۱۳۹۹.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ بهطور خودکار ترجمهشده (رده) - ↑
{{cite book}}: یادکرد خالی (کمک) Entry: "tsunami" - ↑ "tsunami". Macmillan Dictionary. Retrieved 2018-11-23.[پیوند مرده]
- ↑ «tsunami» در مریام-وبستر
- ↑ "tsunami". Longman Dictionary of Contemporary English. Longman. Retrieved 19 August 2019.
- ↑ "Tsunami Terminology". NOAA. Archived from the original on 2011-02-25. Retrieved 2010-07-15.
- ↑ Barbara Ferreira (April 17, 2011). "When icebergs capsize, tsunamis may ensue". Nature. Archived from the original on 2011-11-04. Retrieved 2011-04-27.
- ↑ «پاورپوینت سونامی | دانلود فایل کامل درباره شکل گیری سونامی به همراه تصاویر سونامی - کاکوفایل». کاکو فایل. دریافتشده در ۲۰۲۵-۰۷-۱۷.
{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ بهطور خودکار ترجمهشده (رده) - ↑ [a. Jap. tsunami, tunami, f. tsu harbour + nami waves.—Oxford English Dictionary]
- ↑ "Seismic Sea Wave – Tsunami Glossary". Archived from the original on 1 نوامبر 2012. Retrieved 3 November 2016.
- ↑ "tsunamis". Retrieved 3 November 2016.
- ↑ "Tsunami Frequently Asked Questions". Commonwealth of Australia, Bureau of Meteorology. Retrieved 3 November 2016.
- ↑ http://tsunamisociety.org/271Jordan.pdf صفحهٔ ۴
منابع
[ویرایش | اشتراکگذاری]مأخذ بخشی از مطالب و همچنین واژهٔ فارسی آبلرزه:
- فرهنگ بزرگ گیتاشناسی (اصطلاحات جغرافیایی)، مهندس عباس جعفری، انتشارات گیتاشناسی، تهران، چاپ دوم: ۱۳۷۲، دکتر اروین عندلیبی
پیوند به بیرون
[ویرایش | اشتراکگذاری]- دربارهٔ واژهٔ غریاله و سیراف
- یک مدل ریاضی برای امواج سونامی
- پایگاه علمی زلزله و مهندسی زلزله
- بیبیسی فارسی ـ چگونگی شکل گرفتن سونامی
