سها

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به ناوبری پرش به جستجو
فارسیEnglish

سُها
Mizar and Alcor in constellation Ursa Major
اطلاعات رصدی
مبدا مبدأ (ستاره‌شناسی)      اعتدال مبدأ (ستاره‌شناسی)
صورت فلکی خرس بزرگ
بعد ۱۳h ۲۵m ۱۳٫۵s
میل +۵۴° ۵۹' ۱۷"
قدر ظاهری (V)+۳٫۹۹
قدر مطلق (V)+۲٫۰۱
فاصله۸۱٫۲ ± ۱٫۲ ly
(۲۴٫۹ ± ۰٫۴ pc)
رده طیفیA5V
نام‌گذاری‌های دیگر
Alcor, Saidak, Suha, Arundhati, g Ursae Majoris, 80 Ursae Majoris, HR 5062, HD 116842, BD +55 1603, HIP 65477, SAO 28751

ستاره سُها (Alcor) یا ۸۰ خرس بزرگ (UMA 80) نزدیک ستاره مئزر، و یکی از هفت ستارهٔ بنات النعش در صورت فلکی خرس بزرگ (دب اکبر) است.
امروزه فاصله آن با مئزر حدود ۱۲ دقیقه قوسی است، یعنی حدود یک سوم قطر ظاهریِ ماه کامل. در عربی این دو ستاره را اسب و سوار نامیده‌اند.

این ستاره دارای قدر ظاهری حدود ۴ است که البته امروزه آسان‌تر از گذشته دیده می‌شود. دلیل اینکه این ستاره نسبت به قبل پرنورتر شده‌است، این است که یا به مرور زمان فاصله زاویه‌ای آن از مئزر بیشتر شده‌است، یا این که نور ستاره مئزر کاهش یافته‌است، و امکان دیده شدن این ستاره را آسان‌تر کرده‌است. برخی همین هفت ستاره را دُبّ اکبر می‌دانند، ولی صحیح آن است که این ستاره‌ها فقط بخشی از دب اکبر هستند، و صورت فلکی دب اکبر دارای ستاره‌های بیشتری است.

این ستاره، یک ستاره دوتایی است که شامل دو ستاره عناق (mizar) و سُها (alcor) است؛ اما در واقع این دو، هیچ ارتباطی باهم ندارند و یک دوتایی اپتیکی هستند. ستاره س‌ها به دلیل اینکه در صورت فلکی معروف خرس بزرگ قرار دارد و در عهد باستان برای سنجش عملکرد بینایی مورد استفاده قرار می‌گرفته، از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است.

هرچند س‌ها ستاره‌ای نزدیک مئزر است و حرکت ظاهری‌شان با هم است، ولی معلوم نیست که نزدیکی آن‌ها فقط از جهت ظاهری است، یا این‌که این دو ستاره تشکیل یک ستاره دوتایی را می‌دهند. البته خود س‌ها نیز شامل دو ستاره نزدیک به هم است.

در زبان‌های اروپایی آن را علاوه بر Alcor، به نام‌های Suha (و یا Al Sahja) هم می‌نامند. برخی معتقدند دیگر اسامی انگلیسی آن (Alcor و Saidak) هم دارای ریشه عربی هستند. اولین کسی که به این ستاره در کتاب خود اشاره کرده‌است، ستاره‌شناس مسلمان ایرانی، عبدالرحمان صوفی در کتاب مشهور صورالکواکب بوده‌است.

مئزر و سُها، و فاصله آنها
ستاره‌های بنات النعش
نام بایر نام ترجمه نام نام انگلیسی
آلفا خرس بزرگ (α UMa) دُبّه (یا دبهٔ کُبری) خرس ماده Dubhe (یا Dubh, Dubb)
ظَهرِ دب اکبر پشتِ خرس بزرگ Thahr al Dub al Akbar
بتا خرس بزرگ (β UMa) مراق Merak (یا Mirak)
گاما خرس بزرگ (γ UMa) فَخْذ (یا فِخْذ یا فِخِذ) ران [خرس] Phecda (یا Phacd, Phegda)
دلتا خرس بزرگ (δ UMa) مَغرِز (یا مَغرَز) بیخ و جای رستنِ [دم خرس] Megrez
اپسیلون خرس بزرگ (ε UMa) اَلْیَت (یا الیَة) دم یا گوشت و پیه‌ای که بر سرینِ [خرس] است Alioth
جَون تیره رنگ؛ که یک کوتوله قهوه‌ای است
زتا خرس بزرگ (ζ UMa) عَناق بزغاله ماده
مئزر (یا میزار) چادر Mizar (یا Mitsar)
اتا خرس بزرگ (η UMa) قائِد جلودار، رهبر Alkaid (یا Elkeid) (القائد)
قائد بنات النعش پیشرو دختران تابوت
بنات النعش دختران تابوت Benetnasch
۸۰ خرس بزرگ (80 UMA) سُها (یا سُهیٰ) ظاهرا از سهو و فراموشی است (به خاطر کوچکی) Alcor یا Suha

نام گذاری[ویرایش]

سُها اسمی عربی است. اگر آن را به صورت سُهیٰ به عنوان اسمی مشتق (دارای ریشه فعلی) در نظر بگیریم، صیغه مجهول از ریشه سَهَوَ، به معنای فراموش شده است. شاید به دلیل نور کمی که داشته‌است در آسمان شب، به فراموشی سپرده شده‌است.
البته امروزه این ستاره آسان‌تر از قبل دیده می‌شود، که ممکن است به این دلیل باشد که یا نسبت به قبل پرنورتر شده‌است، یا این‌که به مرور زمان فاصله زاویه‌ای آن از عناق (مئزر) بیشتر شده‌است، یا این‌که نور ستاره عناق کاهش یافته‌است، و امکان دیده شدن این ستاره را آسان‌تر کرده‌است.

اما اگر واژه س‌ها را یک اسم جامد عربی (بدون ریشه فعلی) در نظر بگیریم، معنای فوق بر آن مترتب نمی‌شود. در تاریخ، یکی از اسامی نجمه خاتون مادر علی بن موسی الرضا، سها ذکر شده‌است.[۱] از دیگر اسامی این بانو، تُکتَم، اَرْوی، سُکَن، خَیْزُران و مرسیه است.

سُها در ادبیات فارسی[ویرایش]

با توجه به اینکه فرهنگ و ادب از ویژگی‌های بارز ایرانیان باستان بوده و به ستاره‌شناسی نیز علاقه‌مند بوده‌اند، در ادبیات کهن آثاری از این علاقه پدیدار است. از جمله آن‌ها ستاره سُها در شعر و ادب فارسی است:
مولوی:

این برون از آفتاب و از سهاست.

و آن درون از عکس انوار علاست.

سعدی:

در نعت او زبان فصاحت کجا رسد

خود پیش آفتاب چه پرتو دهد سها

سوزنی سمرقندی:

چنان به نور دو چشمم رسید نقصانی

که جز س‌ها ننماید مه منیر مرا

سنایی غزنوی:

آنگاه قدر او بشناسند با یقین

کآید شب و پدید شود بر فلک سها

مسعود سعد:

ظاهر آن آفتاب کز نورش

آفتاب فلک س‌ها باشد

ناصر خسرو:

معروف ناپدید س‌ها بود بر فلک

من بر زمین کنون بمثال س‌ها شدم

خاقانی:

خورشید را بر پسر مریم است جا

جای س‌ها بود به بر نعش و دخترش

صورت فلکی مادر[ویرایش]

ستارگان بنات النعش و از جمله سها، همگی در صورت فلکی خرس بزرگ یا دب اکبر قرار دارند. این صورت فلکی شبیه به یک ملاقه یا آبگردان در آسمان شب دیده می‌شود. صورت فلکی خرس بزرگ بخاطر نزدیک بودن به منطقه قطبی و کمک گرفتن از این صورت فلکی برای یافتن ستاره قطبی (جُدَی)، باعث شده تا منجمان و رصدگران توجه ویژه‌ای به آن داشته باشند و حتی عامه مردم نیز اغلب، این صورت فلکی را می‌شناسند.

این صورت فلکی که از اواخر زمستان تا پایان بهار و سپس تااواسط تابستان بهترین شرایط رصدی را داراست، دارای ستارگان شاخص و معروف بسیاری است.

فهرست ستارگان نقش آبگردان[ویرایش]

ستاره‌های خرس بزرگ.

هشت ستاره، نقش دب اکبر (آبگردان یا ملاقه) را پدیدمی‌آورند. چهار ستاره که کاسه را تشکیل می‌دهند با نام‌های دبه (ظهر دب اکبر)، مراق، فخذ و مغرز معروف اند که همه اسامی عربی‌اند. دبه به معنای خرس است و مراق به معنی گرده و فخذ و مغرز به ترتیب به معنای ران و بن دم خرس‌اند. ستاره‌هایی که دستهٔ آب گردان را تشکیل می‌دهند به نام‌های قائد، عناق، و جون موسوم‌اند و باز هم نام‌های عربی به معنای جلودار و بزغاله‌اند. در نزدیکی عناق ستاره کوچک سُها قرار دارد. اعراب این دو ستاره را اسب و سوار می‌نامیدند. روشنی ظاهری هشت ستارهٔ آب گردان با هم فرق می‌کند: دبه پر نورترین آن‌ها و مغرز کم فروغ‌ترین شان است.

مشخصات اپتیکی[ویرایش]

ستاره س‌ها دارای قدر ظاهری حدود ۴ است. درخشندگی آن ۱۲ برابر وجرم آن ۱٫۶ برابر جرم خورشید است.
در گذشته از این دو ستاره (س‌ها و عناق) که دارای جدایی زاویه‌ای ۱۱ دقیقه‌ای (حد پایین قابل تشخیص توسط چشم انسان) هستند، برای آزمایش توان بینایی افراد استفاده می‌شده‌است.
این ستاره از رده طیفی A5V می‌باشد. فاصله آن با ستاره عناق در حدود ۳ سال نوری بوده و مهمتر اینکه دارای ارتباط گرانشی با عناق می‌باشد.
س‌ها ستاره‌ای است از رشته اصلی، که در مرحله هیدروژن سوزی بسر می‌برد.

فاصله با زمین[ویرایش]

ستاره س‌ها تقریباً ۸۰ سال نوری با زمین فاصله دارد.

رصد ستاره سها[ویرایش]

برای رصد ستاره س‌ها کافیست صورت فلکی خرس بزرگ را در آسمان پیدا کنید و سپس با استفاده از یک دوربین دوچشمی نجومی یا شکاری دوتایی عناق و س‌ها را از یکدیگر تفکیک کنید.
هنگامی که خورشید غروب می‌کند در سمت شمال آسمان، هفت ستاره خرس بزرگ نمایان می‌شوند و دوتایی عناق و ستاره س‌ها درست در وسط دسته آبگردان دب اکبر قرار دارند. برای رصد هرچه بهتر این دوتایی استفاده از دوربین دو چشمی پیشنهاد می‌شود، زیرا این مقدار از جدایی زاویه‌ای به سادگی با هر دوربین دوچشمی قابل تشخیص و است. استفاده از تلسکوپ نیز می‌تواند مفید باشد، اما نباید انتظار داشته باشید مانند دیگر اجرام آسمان شب لکه‌ای مه آلود یا ستارگان انبوه مشاهده شود بلکه همان دو ستاره اصلی و شاخصی که در کنار هم می‌بینید قطعاً عناق و س‌ها هستند.
اگر آسمان منطقه‌ای که رصدمی کنید پاک و به دور ا ز آلودگی نوری بوده و چشمانی تیزبین داشته باشید، حتماً سعی کنید این دوتایی را با چشم غیر مسلح رصد کنید. اگر توانستید این دو ستاره را جدا از هم تشخیص دهید، چشمان شما از سلامت کامل برخوردار هستند.

منابع[ویرایش]

  1. المقالات و الفرق- سعد بن عبدالله ابی الخلف الاشعری، صفحه 95

Alcor
Ursa Major constellation map.svg
Red circle.svg
Location of Alcor (Mizar is circled, Alcor is invisible beside it at this scale)
Observation data
Epoch J2000.0      Equinox J2000.0
Constellation Ursa Major
Right ascension  13h 25m 13.53783s[1]
Declination +54° 59′ 16.6548″[1]
Apparent magnitude (V) +3.99[2]
Characteristics
Spectral type A5Vn[3] / M3-4[4]
Astrometry
Radial velocity (Rv)−9.6[5] km/s
Parallax (π)39.91 ± 0.13[1] mas
Distance81.7 ± 0.3 ly
(25.06 ± 0.08 pc)
Absolute magnitude (MV)+2.00[2]
Details
Alcor A
Mass1.84[6] M
Radius1.846[7] R
Luminosity14.03[6] L
Surface gravity (log g)4.25[8] cgs
Temperature8,221[8] K
Rotational velocity (v sin i)228[6] km/s
Alcor B
Mass0.25[4] M
Age0.5 ± 0.1[2] Gyr
Other designations
g Ursae Majoris, 80 Ursae Majoris, BD+55 1603, CCDM J13240+5456D, GC 18155, HD 116842, HIP 65477, HR 5062, PPM 34021, SAO 28751, WDS J13239+5456C
Database references
SIMBADdata

Alcor /ˈælkɔːr/[9] is the fainter companion of Mizar, the two stars forming a naked eye double in the handle of the Big Dipper (or Plough) asterism in the constellation of Ursa Major. The two both lie about 83 light-years away from the Sun, as measured by the Hipparcos astrometry satellite.

Nomenclature

Alcor has the Flamsteed designation 80 Ursae Majoris. Alcor was originally Arabic سها Suhā/Sohā, meaning either the ‘forgotten’ or ‘neglected’ one; notable as a faintly perceptible companion of Mizar.[10]

In 2016, the International Astronomical Union organized a Working Group on Star Names (WGSN)[11] to catalog and standardize proper names for stars. The WGSN's first bulletin of July 2016[12] included a table of the first two batches of names approved by the WGSN; which included Alcor for 80 UMa.[13]

Stellar system

With normal eyesight Alcor appears at about 12 minutes of arc from Mizar. Alcor is of magnitude 3.99 and spectral class A5V. It has a faint red dwarf companion separated by 1 second of arc.[4]

Mizar and Alcor's proper motions show they move together, along with most of the other stars of the Big Dipper except Dubhe and Alkaid, as members of the Ursa Major Moving Group, a mostly dispersed group of stars sharing a common birth. However, it has yet to be demonstrated conclusively that they are gravitationally bound. Recent studies indicate that the Alcor binary and Mizar quadruple are somewhat closer together than previously thought: approximately 74,000 ± 39,000 AU or 0.5–1.5 light years. The uncertainty is due to our uncertainty about the exact distances from us. If they are exactly the same distance from us (somewhat unlikely) then the distance between them is only 17800 AU (0.281 ly).[2]

Other names

Alcor was known as Arundhati, wife of one of the Saptarishi, in traditional Indian astronomy.[14]

Al-Sahja was the rhythmical form of the usual Suhā/Sohā. It appears as الخوّارal-Khawwar, 'the Faint One', [15]

Mizar is Chickadee and Alcor is his cooking pot in the Mi'kmaq myth of the great bear and the seven hunters.[16]

Military namesakes

USS Alcor (AD-34) and USS Alcor (AK-259) are both United States Navy ships.

References

  1. ^ a b c van Leeuwen, F. (November 2007). "Validation of the new Hipparcos reduction". Astronomy and Astrophysics. 474 (2): 653–664. arXiv:0708.1752. Bibcode:2007A&A...474..653V. doi:10.1051/0004-6361:20078357.
  2. ^ a b c d Mamajek, Eric E.; Kenworthy, Matthew A.; Hinz, Philip M.; Meyer, Michael R. (2010). "Discovery of a Faint Companion to Alcor Using MMT/AO 5 μm Imaging". The Astronomical Journal. 139 (3): 919–925. arXiv:0911.5028. Bibcode:2010AJ....139..919M. doi:10.1088/0004-6256/139/3/919.
  3. ^ Gray, R. O; Garrison, R. F (1989). "The late A-type stars - Refined MK classification, confrontation with Stromgren photometry, and the effects of rotation". Astrophysical Journal Supplement Series. 70: 623. Bibcode:1989ApJS...70..623G. doi:10.1086/191349.
  4. ^ a b c Zimmerman, Neil; Oppenheimer, Ben R; Hinkley, Sasha; Brenner, Douglas; Parry, Ian R; Sivaramakrishnan, Anand; Hillenbrand, Lynne; Beichman, Charles; Crepp, Justin R; Vasisht, Gautam; Roberts, Lewis C; Burruss, Rick; King, David L; Soummer, Rémi; Dekany, Richard; Shao, Michael; Bouchez, Antonin; Roberts, Jennifer E; Hunt, Stephanie (2010). "Parallactic Motion for Companion Discovery: An M-Dwarf Orbiting Alcor". The Astrophysical Journal. 709 (2): 733–740. arXiv:0912.1597. Bibcode:2010ApJ...709..733Z. doi:10.1088/0004-637X/709/2/733.
  5. ^ Kidger, Mark R; Martín-Luis, Fabiola (2003). "High-Precision Near-Infrared Photometry of a Large Sample of Bright Stars Visible from the Northern Hemisphere". The Astronomical Journal. 125 (6): 3311. Bibcode:2003AJ....125.3311K. doi:10.1086/374996.
  6. ^ a b c Zorec, J; Royer, F (2012). "Rotational velocities of A-type stars. IV. Evolution of rotational velocities". Astronomy & Astrophysics. 537: A120. arXiv:1201.2052. Bibcode:2012A&A...537A.120Z. doi:10.1051/0004-6361/201117691.
  7. ^ Jones, Jeremy; White, R. J; Boyajian, T; Schaefer, G; Baines, E; Ireland, M; Patience, J; Ten Brummelaar, T; McAlister, H; Ridgway, S. T; Sturmann, J; Sturmann, L; Turner, N; Farrington, C; Goldfinger, P. J (2015). "The Ages of A-Stars. I. Interferometric Observations and Age Estimates for Stars in the Ursa Major Moving Group". The Astrophysical Journal. 813: 58. arXiv:1508.05643. Bibcode:2015ApJ...813...58J. doi:10.1088/0004-637X/813/1/58.
  8. ^ a b David, Trevor J; Hillenbrand, Lynne A (2015). "The Ages of Early-type Stars: Strömgren Photometric Methods Calibrated, Validated, Tested, and Applied to Hosts and Prospective Hosts of Directly Imaged Exoplanets". The Astrophysical Journal. 804 (2): 146. arXiv:1501.03154. Bibcode:2015ApJ...804..146D. doi:10.1088/0004-637X/804/2/146.
  9. ^ Kunitzsch, Paul; Smart, Tim (2006). A Dictionary of Modern star Names: A Short Guide to 254 Star Names and Their Derivations (2nd rev. ed.). Cambridge, Massachusetts: Sky Pub. ISBN 978-1-931559-44-7.
  10. ^ Bohigian, George M. (2008). "An Ancient Eye Test—Using the Stars". Survey of Ophthalmology. 53 (5): 536–9. doi:10.1016/j.survophthal.2008.06.009. PMID 18929764.
  11. ^ "IAU Working Group on Star Names (WGSN)". Retrieved 22 May 2016.
  12. ^ "Bulletin of the IAU Working Group on Star Names, No. 1" (PDF). Retrieved 28 July 2016.
  13. ^ "IAU Catalog of Star Names". Retrieved 28 July 2016.
  14. ^ V.Chandran (1993-01-01). Astronomy Quiz Book. Pustak Mahal, 1993. ISBN 978-81-223-0366-7. ... the seven rishis in the constellation Saptarishi (Ursa Major) ... In Vasishta (Zeta), its tiny companion star is named after Arundhati, the wife of Vasishta ... today known by their Arabic names Dubhe (Kratu), Merak (Pulaha), Phekda (Pulastya), Megrez (Atri), Benetnash (Marichi) and Mizar (Vasishta) ...
  15. ^ list of Arabic star names, published in Popular Astronomy, January 1895, by Professor Robert H. West, of the Syrian Protestant College at Beirut.
  16. ^ "The Celestial Bear, A Micmac Legend". Retrieved 2018-01-01.

External links

Coordinates: Sky map 13h 25m 13.5s, +54° 59′ 17″