سلنیم

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
(تغییرمسیر از سلنیوم)
پرش به ناوبری پرش به جستجو
آرسنیکسلنیمبرم
S

Se

Te
ظاهر
Black, gray, and red allotropes
ویژگی‌های کلی
نام، نماد، عدد سلنیم، Se، 34
تلفظ به انگلیسی ‎/sˈlniəm/‎ si-LEE-nee-əm
نام گروهی برای عناصر مشابه نافلزات
گروه، دوره، بلوک ۱۶، ۴، p
جرم اتمی استاندارد 78.96 گرم بر مول
آرایش الکترونی [Ar] 4s2 3d10 4p4
الکترون به لایه 2, 8, 18, 6
ویژگی‌های فیزیکی
حالت جامد
چگالی (نزدیک به دمای اتاق) (gray) 4.81 g·cm−۳
چگالی (نزدیک به دمای اتاق) (alpha) 4.39 g·cm−3
چگالی (نزدیک به دمای اتاق) (vitreous) 4.28 g·cm−۳
چگالی مایع در نقطه ذوب 3.99 g·cm−۳
نقطه ذوب 494 K،‎ 221 °C،‎ 430 °F
نقطه جوش 958 K،‎ 685 °C،‎ 1265 °F
نقطه بحرانی 1766 K، 27.2 MPa
گرمای هم‌جوشی (gray) 6.69 کیلوژول بر مول
گرمای تبخیر 95.48 کیلوژول بر مول
ظرفیت گرمایی 25.363 کیلوژول بر مول
فشار بخار
فشار (پاسکال) ۱ ۱۰ ۱۰۰ ۱k ۱۰k ۱۰۰k
دما (کلوین) 500 552 617 704 813 958
ویژگی‌های اتمی
وضعیت اکسید شدن 6, 4, 2, 1,[۱] -2
(strongly اسیدic oxide)
الکترونگاتیوی 2.55 (مقیاس پاولینگ)
انرژی‌های یونش نخستین: 941.0 کیلوژول بر مول
دومین: 2045 کیلوژول بر مول
سومین: 2973.7 کیلوژول بر مول
شعاع اتمی 120 pm
شعاع کووالانسی 120±4 pm
شعاع واندروالانسی 190 pm
متفرقه
ساختار کریستالی hexagonal
مغناطیس دیامغناطیس[۲]
رسانایی گرمایی (300 K) (amorphous) 0.519 W·m−1·K−1
انبساط گرمایی (25 °C) (amorphous) 37 µm·m−1·K−1
سرعت صوت (سیم نازک) (20 °C) 3350 m/s
مدول یانگ 10 GPa
مدول برشی 3.7 GPa
مدول حجمی 8.3 GPa
نسبت پواسون 0.33
سختی موس 2.0
سختی برینل 736 MPa
عدد کاس 7782-49-2
پایدارترین ایزوتوپ‌ها
مقاله اصلی ایزوتوپ‌های سلنیم
ایزوتوپ NA نیمه‌عمر DM DE (MeV) DP
72Se syn 8.4 d ε - 72As
γ 0.046 -
74Se 0.87% 74Se ایزوتوپ پایدار است که 40 نوترون دارد
75Se syn 119.779 d ε - 75As
γ 0.264, 0.136,
0.279
-
76Se 9.36% 76Se ایزوتوپ پایدار است که 42 نوترون دارد
77Se 7.63% 77Se ایزوتوپ پایدار است که 43 نوترون دارد
78Se 23.78% 78Se ایزوتوپ پایدار است که 44 نوترون دارد
79Se ایزوتوپ پرتوزای ناچیز 3.27×105 y β 0.151 79Br
80Se 49.61% 80Se ایزوتوپ پایدار است که 46 نوترون دارد
82Se 8.73% 1.08×1020 y ββ 2.995 82Kr

سِلِنیوم یکی از عنصرهای شیمیایی غیر فلزی و کمیاب است. عدد اتمی آن ۳۴ و نشانه اختصاری آن Se است. این عنصر بیشتر به صورت ترکیب یافت می‌شود و به صورت خالص کمتر دیده می‌شود. مصرف مقدار زیاد آن سمی است ولی در مقدار کم برای فعالیت سلول‌ها لازم است. بیشتر سلنیوم مورد نیاز بدن از مواد غدایی تأمین می‌شود. این ماده آنتی‌اکسیدان قوی است بنابراین از واکنش‌های شیمیایی زیان‌آور که در یاخته‌های بدن اتفاق می‌افتد، جلوگیری می‌کند. یاخته‌های حمایت شده بهتر قادرند در مقابل بیماریهایی نظیر بیماری قلبی، سرطان و اختلالات وابسته به سن از خود مقاومت نشان دهند. پژوهش نشان داده‌است که مصرف سلنیوم به همراه ویتامین «ای» سلامت عمومی بدن را تقویت می‌کند و در درمان یا پیشگیری بسیاری از بیماریها مؤثر است.

ویژگی‌ها[ویرایش]

سلنیم به وسیله برازیلوس در سال ۱۸۱۷ در رسوبات اتاقک قلع مجتمع اسید سولفوریک سازی سوئد کشف شد، وی آن را الهه ماه نام‌گذاری نمود. سلنیم با عدد اتمی ۳۴، از گروه ششم جدول تناوبی که به خانواده گوگرد نیز معروف‌است، می‌باشد. سلنیم بین گوگرد و تلوریوم قرار گرفته و خصوصیات شیمیایی آن بین گوگرد و تلوریوم است. سلنیوم یک شبه فلز است و خصوصیات فلزها و غیر فلزها را با هم دارد و همین موضوع وضعیت سلامت و تغذیه اهمیت خاصی می‌دهد. وزن مخصوص آن در شکل فلزی و به رنگ خاکستری ۴٫۷۹ گرم در سانتی‌متر مکعب و در شکل شبه فلز به رنگ سیاه‌و ۴٫۲۸گرم در سانتی‌متر مکعب است. وزن اتمی سلنیم ۷۸٫۹۶ و نقطه ذوب آن در شکل خاکستری ۲۷ درجه سانتی گراد و نقطه جوش آن ۶۸۴٫۹ درجه سانتی گراد است. هدایت الکتریکی آن در تاریکی پایین است و در روشنایی چندین برابر افزایش می‌یابد. یک‌نیمه هادی با هدایت اکسی متریک است که جریان الکتریکی در آن در یک جهت آسان‌تر از جهت دیگر صورت می‌گیرد. همین خصوصیت آن را دارای ارزشی استثنایی برای صنعت می‌کند. بیشترین استفاده‌از سلنیم در صنایع الکترونیک، فتوکپی، عینک سازی، رنگ سازی، لاستیک سازی، آلیاژهای فلزی، نساجی، عکاسی، دارویی (شامپوهای ضدشوره وضد قارچ) و پزشکی تشخیص کاربرد دارد. مقدار سلنیم در پوسته زمین حدود ۰٫۰۵ تا ۰٫۰۹ میلی‌گرم در کیلوگرم است. از نظر فراوانی در بین عناصر پوسته زمین شصت و هشتمین عنصر محسوب می‌شود. اگر چه سلنیم هنوز به عنوان عنصری ضروری از نظر فیزیولوژیک در گیاه به‌شمار نمی‌رود ولی از آن جا که امروزه علم پزشکی از سلنیم به عنوان یک آنتی اکسیدانت یاد می‌کند، جزو عناصر مهم مورد نیاز انسان و دام می‌باشد. گیاه پایه چرخه تولید غذا در طبیعت است و بررسی آن از نظر کلیه عناصر ضروری برای انسان و دام و از جمله سلنیم ضروری است.

نقش سلنیم در سلامت انسان و دام[ویرایش]

سلنیم یک آنتی اکسیدانت می‌باشد.آنتی‌اکسیدانت‌ها موادی هستند که سلول‌ها را از آسیب در برابر رادیکال‌های آزاد محافظت می‌کنند. در واکنش‌های بیوشیمیایی معمولی اکسیژن به حالت ناپایدار درآمده، ضمن اکسید کردن مولکول‌ها مجاور، باعث تولید مولکول‌هایی با انرژی زیاد می‌شود. اگر تعداد آنها زیاد شود به بدن حمله کرده و باعث تخریب می‌شود. رادیکال‌های آزاد و تنش‌های اکسیداتیو عامل سرطان‌ها و بیماری‌های قلبی هستند. فرم فعال بیولوژیکی سلنیم، سلنوپروتئین‌ها گلوتاتیون پراکسیداز است. گلوتاتیون پراکسیداز آنزیمی است که در تجزیه هیدروپراکسیدهای آلی و آب اکسیژنه دخالت می‌نماید. آرتروز مشکل دیگری است که بااستفاده‌از مکمل‌های سلنیم بهبود می‌یابد. تخریب التهابی در مفاصل به دلیل وجود رادیکال‌های آزاد اتفاق می‌افتد. سلنیم می‌تواند دردها و آثار التهابی آرتروز را کاهش دهد. اثر مهم سلنیم در سیستم ایمنی، به دلیل افزایش رشد لنفوسیت‌های نوعB و تولید آنتی‌بادی است. این اثر در کنترل بیماری ایدز بسیار مهم است. سلنیم باعث کاهش نسخه‌برداری ویروس HIV می‌شود. سلنیم متابولیسم هورمون تیروئید افزایش می‌دهد و در درمان ناباروری، ناراحتی‌های پوستی، اضطراب، آسم، حفظ جوانی، انعطاف بافت‌ها، گر گرفتگی دوران یائسگی، کمک به فائق آمدن بر سرطان و پیشگیری و معالجه شوره سر اثر مهمی دارد. قابل ذکراست که ویتامین E,C و Se کار یکدیگر را تقویت می‌کنند.[۳]

نوع و زمان مصرف کودهای محتوی سلنیم[ویرایش]

در توسعه کود مؤثر و بی خطر سلنیم باید شکل شیمیایی، حلالیت PH، قابلیت اکسیداسیون و احیا و میزان و روش کاربرد سلنیم مورد توجه قرارگیرد. این مواد ممکن است حاوی میزان کمی سلنیم باشند یا رشد ریشه را تحریک کنند که متعاقب آن جذب سلنیم افزایش یابد. کودهای ساخته شده از سنگ فسفات حاوی بیش از۳۰۰ میلی‌گرم بر کیلوگرم سلنیم است. کاربرد برگی سلنیت در گیاهان روش مؤثری برای افزایش سلنیم در گیاهان علوفه ای است. کاربرد ۱۰ گرم بر هکتار سلنات در گیاهان مرتعی و کاربرد سلنیم با کودهای کامل به عنوان یک راه مؤثر برای بالا بردن سطح سلنیم در بافت‌ها و بذر گیاهی پیشنهاد شده‌است.[۴]

منابع غذایی[ویرایش]

بیشتر سلنیوم مورد نیاز بدن از رژیم غذایی تأمین می‌شود. مخمر آبجو، سبوس گندم، کره، ماهی و ماهی صدف، سیر، غلات، تخم آفتابگردان، کنجد و آجیل منابع خوبی از سلنیوم هستند. همچنین سلنیوم در یونجه، ریشه باباآدم، دانه رازیانه، جینسنگ، برگ تمشک و بومادران یافت می‌شود.

منابع[ویرایش]

برگرفته از پایگاه الکترونیکی خدمات پزشکی ایران (برداشت آزاد با ذکر منبع و دادن پیوند)

  1. "سلنیم : Selenium(I) chloride compound data". WebElements.com. Retrieved 2007-12-10. 
  2. Magnetic susceptibility of the elements and inorganic compounds, in Handbook of Chemistry and Physics 81st edition, CRC press.
  3. 1. ملکوتی، م ج؛ طهرانی، م م. (1389). نقش ریزمغذیها در افزایش عملکرد و بهبود کیفیت محصولات کشاورزی.انتشارات دانشگاه تربیت مدرس.
  4. ملکوتی، ‍ م ج. توصیه بهینه مصرف کود برای محصولات کشاورزی درایران. تهران:انتشارات مبلغان،130.1394. شابک۰–۹۵–۲۶۱۴–۹۶۴–۹۸۷.