سربازی در ایران

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پادگان آموزشی کرمانشاه؛ از کانون‌های مهم آموزش سربازان نیروی زمینی ارتش جمهوری اسلامی ایران

سربازی در ایران به خدمت سربازی در این کشور گفته می‌شود. بر پایهٔ قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران، همهٔ مردان بالای ۱۸ سال ایرانی، به جز مواردی که استثنا شده‌اند، باید به اجبار، به خدمت سربازی بروند. مردان ایرانی، پیش از پایان دادن به خدمت اجباری سربازی، از انجام هرگونه خدمات دولتی و بهره‌مندی از برخی خدمات شهروندی، بازداشته می‌شوند؛ مگر با داشتن مدرک معافیت موقت.

در ایران، برای نخستین بار، لایحهٔ خدمت اجباری نظام وظیفه در سال ۱۳۰۳ توسط رضا شاه به مجلس شورای ملی چهارم تقدیم شد و قانون نظام اجباری که مشتمل بر سی و شش ماده بود، در نشست ۱۷۸ مجلس شورای ملی، دوره ۵ در شانزدهم خرداد ۱۳۰۴، به تصویب رسید تا بخشی از نیاز نظامی ایران آن دوران را بر طرف سازد.

موافقان اندکِ سربازی اجباری در ایران، به «ساخته‌شدن جوان» و «ادای دِین به میهن» به عنوان چرایی‌های موافقت خود، اشاره می‌کنند و مخالفان پرشمار آن، استدلال‌هایی دیگر دارند که شامل رنج سربازان می‌شود. طلاق، آسیب‌های روانی و مهاجرت نخبگان، آسیب به اقتصاد سربازان و خانواده‌شان و عقب‌انداختن ازدواج آنان، از دلایل مخالفان سربازی اجباری بوده‌اند. با این وجود، مسئولان جمهوری اسلامی برای دهه‌ها، هیچ تغییر بنیادینی در اصل سربازی در ایران، نداده‌اند و به انتقادات، بی‌توجه بودند به نحوی که هنوز، خدمت در این کشور، حالتی اجباری دارد.

مشکلات سربازان ایرانی نیز شامل گرایش سربازان ایرانی به مواد مخدر، گرفتاری به بیماری‌های گوناگون و در مواردی، تمایل به خودکشی بوده‌است. همچنین رسانه‌های فارسی‌زبان، باور دارند که تجاوز جنسی در دوران سربازی، بسیار پیش می‌آید و گزارش‌های بسیاری از همجنس‌گرایی در میان سربازان ایرانی، در رسانه‌ها مطرح بوده‌است؛ هرچند که واکنشی از مقام‌های رسمی، نداشته‌است. رخدادهای خودروهای حمل سربازان و مواردی چون جنجال سربازی بازیکنان فوتبال نیز مورد توجه بوده‌اند.

پیشینه[ویرایش]

یک سرباز ایرانی به همراه فرمانده اش در دههٔ سی خورشیدی[۱]

قانون ۳۲ ماده‌ای خدمت اجباری، در ۱۶ خرداد ۱۳۰۴ در مجلس شورای ملی به تصویب رسید.[۲][۱][۳] بر پایهٔ بند اول این قانون، همهٔ افراد ذکور بالای ۲۱ سال، می‌بایست برای ۲ سال به خدمت سربازی می‌رفتند.[۳][۴][۵] در آن دوران، چون ۱ میلیون نفر شرایط تعیین شده برای سربازی را داشتند و نیاز کشور ۱۰۰هزار نفر بود، قرار شد که از هر ۱۰ نفر فقط یک نفر به سربازی رود.[۱]

در سال ۱۳۳۵ امور سربازگیری از حوزه اختیارات ارتش خارج و به وزارت کشور سپرده شد اما اجرای این قانون به علت عدم آمادگی وزارت کشور تا مهرماه سال ۱۳۴۱ به تعویق افتاد.[۶] این قانون تا زمان انقلاب ۱۳۵۷، دچار دگرگونی زیادی نشد.

جمهوری اسلامی[ویرایش]

میزان جریمه مشمولان غایب در سال ۱۳۹۵[۷][۸][۹]
مدرک تحصیلی میزان جریمه
(برحسب میلیون ریال)
دیپلم ۱۵۰
فوق‌دیپلم ۲۰۱
لیسانس ۲۵۰
فوق‌لیسانس ۳۰۰
دکترای غیرپزشکی ۳۵۰
دکترای پزشکی ۴۰۰
پزشکان متخصص و بالاتر سیکل ۵۰۰

در سال ۱۳۶۳ و با توجه به شرایط جنگی کشور، قانون خدمت سربازی مشتمل بر ۶۷ ماده و ۵۷ تبصره در روز یکشنبه ۲۹ مهرماه ۱۳۶۳ در مجلس شورای اسلامی تصویب شد.[۱] نخستین‌بار در آذر ماه سال ۱۳۷۷ برای دورانی سه ساله سربازان مجاز شدند تا با پرداخت مبالغی از خدمت سربازی معاف شوند[۱۰] و ۳۵۰ هزار تن، سربازیشان را خریدند.[۱۰]

در ۳۰ آذر ۱۳۹۳، به دولت، اجازه داده شد تا مشمولان سربازی را که «بیش از ۱۰ سال» غیبت دارند، با پرداخت دریافت جریمه مدت زمان غیبت، معاف نماید.[۱۱] در لایحه بودجه سال ۱۳۹۵، دولت پیشنهاد معافیت با پرداخت جریمه برای افراد با ۵ سال غیبت را داد، ولی ستاد کل نیروهای مسلح با آن مخالفت کرد و مدت غیبت ۸ سال را پیشنهاد داد. کمیسیون تلفیق مجلس شورای اسلامی در نهایت با ۸ سال موافقت کردند.[۱۲] مبلغ جریمه بین ۱۰ تا ۵۰ میلیون تومان بر اساس مدرک تحصیلی تعیین شد.[۱۰] هرچند که برخی نمایندگان به دلیل تبعیض به‌وجود آمده به خاطر توانایی ثروتمندان در خرید سربازی مخالف این طرح بودند.[۱۳] دارندگان این نوع معافی مجاز به نمایندگی مجلس، عضویت در شوراهای اسلامی و انتصاب در سمت‌های مدیریتی نیستند.[۹] تبصره مربوط به آن در لایحه بودجهٔ سال ۱۳۹۶ نیز گنجانده شده‌است.[۱۴][۱۵]

یک سرباز ایرانی در سال ۲۰۰۸

در طول دههٔ ۱۳۹۰، اختیاری شدن سربازی در ایران بسیار مورد توجه بود؛ تا اینکه در اوایل سال ۱۴۰۰، اندکی پیش از انتخابات ریاست‌جمهوری ایران (۱۴۰۰)، ابوالفضل ابوترابی، نماینده مجلس یازدهم شورای اسلامی بار دیگر، به چگونگی نظام وظیفه در نیروهای مسلح جمهوری اسلامی پرداخت. او در این دوره، از سوی رسانه‌های درون ایران به عنوان «طراح طرح اصلاح قانون سربازی» معرفی شد و اعلام کرد که حکومت جمهوری اسلامی ایران، با پافشاری بر سربازی اجباری، برای خود، «کارخانه دشمن‌سازی» ساخته‌است.[۱۶] طرح او به شکل خلاصه، می‌گفت که کسانی که سربازی نمی‌روند، باید تا ۵۰ سالگی‌شان، بر پایه جدولی خدماتی، «مالیات امنیت» پرداخت کنند و کسانی هم که بخواهند به سربازی بروند، با افزایش مدت سربازی از دو به پنج سال روبرو خواهند شد که ۳ سال آن، اختیاری است. همچنین بخش‌هایی نیز برای دادن اولویت‌هایی چون اولویت استخدامی، به کسانی که سربازی کامل را طی کرده‌اند، در این طرح، دیده می‌شد. وی در مجلس یازدهم جمهوری اسلامی، همچنین تأکید داشت که قانون کنونی این دوره، باعث غیبت یا فرار سه میلیون جوان این کشور از سربازی شده‌است و چنین چیزی، از آنان، «مجرم» ساخته‌است. در این دوره، این طرح، بسیار مورد توجه رسانه‌های ایرانی قرار گرفت.[۱۶]

کمی بعد، ابوالفضل شکارچی، مقام نظامی ایرانی و سخنگوی ارشد نیروهای مسلح، اظهارنظرها پیرامون اختیاری شدن سربازی در این کشور را کارشناسی‌نشده خواند و گفت: «مطرح کردن اینگونه مسائل آن هم نزدیک انتخابات در برابر دوربین، شعاری و انتخاباتی است».[۱۷]

قانون اساسی جمهوری اسلامی[ویرایش]

بر پایهٔ آمار، به‌طور متوسط هر سال ۸۰۰ هزار مشمول در کشور به خدمت سربازی اعزام می‌شوند که نزدیک به ۲۰ درصد از این شمار، متأهل هستند و مسائل و مشکلات خودشان را نیز دارند. هر چند که سامانه ویژه‌ای برای اعلام شمار سربازها وجود ندارد اما گفته می‌شود که هم‌اکنون نزدیک یک میلیون و ۴۰۰ هزار ایرانی در حال گذراندن دوران سربازی هستند.[۱۹]

بهداشت و سلامتی سربازان[ویرایش]

آلودگی و بیماری‌های گوناگون، از مشکلات دیگرِ سربازان ایرانی، در منطقه‌های خاص و حتی دور از مرکز کشور است؛ در مواردی این بیماری‌ها، هزینه‌هایی را نیز به سرباز و خانواده‌اش تحمیل می‌کنند.[۲۰]

پس از گسترش کرونا در ایران، مقام‌های نظامی وابسته، به خانواده‌های سربازان اطمینان دادند که فرزندانشان، درگیر این ویروس، نخواهند شد و از انجام کارهای پیشگیری در مراکزشان، خبر دادند.[۲۱]

مشکلاتی همچون گرایش سربازان ایرانی به مواد مخدر به دلیل مسائل روحی ناشی از ناخواسته‌بودن این گونه زندگی، هزینهٔ بیرون آمدن آنان از اقتصاد و بی‌انگیزگی‌شان در دوران خدمت نیز، هزینه‌های بسیاری برای ایران، دربردارد. همچنین بر پایهٔ آمار رسمی، حدود پنج درصد از سربازان در این کشور، معتاد می‌شوند که به گزارش بی‌بی‌سی فارسی، آمار آن، احتمالاً بیشتر از اینها است.[۲۲]

اثرها بر زندگی شخصی سربازان[ویرایش]

اقتصاد سرباز و خانواده‌اش[ویرایش]

سربازی به شکلی که در دوران جمهوری اسلامی اجرایی شد، بر دوش خانواده‌های سربازان نیز، بار مالی داشته‌است. عباسعلی منصوری آرانی، نمایندهٔ دورهٔ نهم مجلس شورای اسلامی، اعلام کرده‌است که «وقتی به سرباز ماهی ۶۰ هزار تومان پول می‌دهیم و او را به یک نقطه از کشور می‌فرستیم، به این فکر نمی‌کنیم که او مخارج یا حتی همین رفت و آمدش محتاج خانواده می‌شود و سربار آن هاست؟ به این ترتیب خانواده هم مختل می‌شود و خیلی از فرارها به خاطر همین باری است که سربازی بر خانواده ایجاد می‌کند».[۲۳] بر پایهٔ آمار سال ۱۳۹۵، ۴۰ درصد از سربازان غایب ایرانی، از قشرهای فقیر این کشور به‌شمار می‌رفتند.[۲۴]

صادق الحسینی، اقتصاددان، در انتقاد از سربازی اجباری در ایران گفت: «سربازی سه ویژگی دارد؛ نخست عدم رضایت، دوم کار رایگان و سوم عدم امکان پیگیری مطلوبیت فردی و منافع شخصی. این سه ویژگی، باعث می‌شود که سربازی اجباری، دارای عوارضی باشد».[۲۳] سربازی اجباری در دوران جمهوری اسلامی، دارای عوارض اقتصادی نیز دانسته شده‌است. به گفتهٔ همین کارشناس، «اولین عارضه آن فقر است. سربازی به نوعی تقویت کننده فقر در جوامعی است که خدمت اجباری دارند. افراد فقیر و دهک‌های پایین جمعیت عملاً یک بخشی از زندگی و عمر خود را برای یک سیستم به صورت مجانی کار می‌کنند. عمر مولد کم، مهارت آموزی کم است و در نیتجه، باعث ایجاد یک تلهٔ فقر می‌شود. سربازهای فراری نمی‌توانند در سیستم رسمی کار کنند و خودشان را بالا بکشند و این فقر، گسترش پیدا می‌کند». همچنین به گفتهٔ این اقتصاددان، از دید برابری جنسی نیز با توجه به مسئولیت‌های پسران در فرهنگ ایرانی، همانند تشکیل خانواده که نیازمند توان اقتصادی است، سربازی اجباری در این موارد، «عدم توازن» ایجاد می‌کند.[۲۳]

ازدواج[ویرایش]

در سال ۱۳۹۲، سربازی در ایران، عامل افزایش سن ازدواج و «سکته‌ای ۲ ساله در روند حیات اجتماعی پسران» دانسته شد و عده‌ای، باور داشتند که زمان بازنگری در مورد سربازی، فرا رسیده‌است.[۲۵] با این حال، باز هم تغییری صورت نگرفت. در سال ۱۴۰۰ نیز، اندکی پیش از انتخابات ریاست‌جمهوری ایران، سربازی اجباری در ایران، به‌عنوان یکی از چرایی‌های «تأخیر در ازدواج و به دنبال آن، کاهش جمعیت ایران»، مورد توجه و در دستور کار مرکز پژوهش‌های مجلس جمهوری اسلامی، قرار گرفت.[۲۶]

تجاوزهای جنسی و رابطه با همجنس‌گرایی[ویرایش]

همجنس‌گرایی در میان سربازان ایرانی، در رسانه‌ها مطرح بوده‌است. از جمله مشکلاتی که در دوران سربازی اجباری در ایران، مطرح شده‌است، تجاوز جنسی به برخی سربازان پسر در مناطقی از این کشور است. هرچند که این تجاوزها، باعث نشده‌است که مقامات نظام وظیفهٔ جمهوری اسلامی، واکنشی نشان دهند.[۲۰] در یک گزارش که بی‌بی‌سی فارسی آن را پوشش داد، یک سرباز ایرانی با اشاره به شبی که در هنگام استراحت، دژبان، آنها را به تیپ رزمی فراخواند، می‌گوید: «متوجه شدیم ۷ نفر از سربازان در حمام به سرباز دیگری تجاوز کرده‌اند. تا صبح، جلسه بازجویی و نوشتن صورتجلسه ادامه داشت. شش نفر از متهمان اعتراف کردند».[۲۰]

سرباز، اعلام کرد که هنگام نوشتن صورتجلسه، دریافت که «سرباز بزه‌دیده از تاریکی و تنهایی به‌شدت می‌ترسید. سرباز ارشد یگان با اطلاع از این موضوع پست نگهبانی منطقه‌ای در دور دست و خلوت را برای وی در نظر می‌گیرد و وقتی با التماس سرباز مواجه می‌شود در قبال تعویض به او پیشنهاد رابطه جنسی می‌دهد و با اطلاع دادن به بقیه، سرباز مورد تجاوز دسته‌جمعی قرار می‌گیرد. سربازان مجرم به دادسرا اعزام شدند، به درخواست من و موافقت فرمانده پایگاه سرباز بزه دیده به شهر دیگری منتقل شد».[۲۰]

رسانه‌های فارسی‌زبان، باور دارند که تجاوز جنسی در دوران سربازی، بسیار پیش می‌آید و برخی این را به اینکه سربازان از رابطه جنسی محروم هستند، ربط داده‌اند. سربازان ایرانی که مورد تجاوز قرار گرفته‌اند، اعلام کرده‌اند که در تخت، هنگام خواب، دستشویی و حمام، معمولاً ممکن است کسی برای چنین کاری به سربازان، نزدیک شود.[۲۷]

همچنین در سوی دیگر، دگرباشان جنسی ایرانی، برای گرفتن معافیت از سربازی، مجبور به اعتراف کردن می‌شوند.[۲۸]

مشکلات روانی و خودکشی‌ها[ویرایش]

اتلاف وقت و دوری از کار، تنها مشکلات و دردسرهای سربازی در این کشور نیست. افسردگی، خودکشی و اعتیاد در پادگان‌ها از جمله مشکلاتی است که برخی از سربازان، با آن، دست و پنجه نرم می‌کنند اما آمارهای آن، در اختیار همگان قرار نگرفته‌است.[۲۹] مشکلات روانشناختی چون بیماری‌های روانی، ترس از سربازی یا مأموریت مرزی، عدم اطمینان در امنیت خانواده و نگرش منفی نسبت به سربازان، از جمله عوامل خودکشی سربازان است.[۳۰] بر پایه گزارشی داخلی، هر ماه، تنها حدود ۵ تا ۶ خودکشی در سطح این کشور، توسط سربازان وجود دارد.[۲۹] طلاق، آسیب‌های روانی و مهاجرت نخبگان، با سربازی اجباری مرتبط دانسته شده‌اند.[۲۳]

فهرست خودکشی‌های رسانه‌ای‌شده[ویرایش]

  • در ۱۳۸۷، یک سرباز مشغول به خدمت در ندامتگاه شهر کرج، به روی شش زندانی آتش گشود که بر اثر تیراندازی وی، پنج نفر زخمی شده و یک نفر به قتل رسید؛ سپس این سرباز اقدام به خودکشی کرد.[۳۱]
  • در ۱۳۸۷، یک سرباز حین نگهبانی در کلانتری نبرد با گذاشتن لوله اسلحه در دهان و شلیک گلوله به زندگی خود پایان داد.[۳۲]
  • در ۱۳۹۰، یک سرباز در اقدام به خودکشی با اسلحهٔ کلاش در پاسگاه نیروی انتظامی روستای رحمت آباد خوانسار، به ناحیهٔ شکم خود شلیک کرد و جان خود را از دست داد.[۳۳]
  • در ۱۳۹۲، یک سرباز در مرکز آموزش ولیعصر زابل؛ با قرار دادن اسلحه زیر گردن خود با شلیک سه گلوله دست به خودکشی زد.[۳۴]
  • در ۱۳۹۲، یک جوان ۱۹ ساله، اهل روستای بیژوی از توابع سردشت در منزل پدری اقدام به خودکشی کرد. وی چند روز قبل را در روستای بیژوی و در مرخصی بسر برده بود.[۳۵]
  • در ۱۳۹۳، یک سرباز کرد ایرانی به علت توهین به اعتقادات و باورهایش، با اسلحه سازمانی اقدام به خودکشی کرد.[۳۶][۳۷]
  • در ۱۳۹۳، سرباز وظیفه در یکی از برجکهای مراقبتی زندان اوین با شلیک گلوله به پهلوی خود قصد خودکشی داشت اما نجات یافت و به یک مرکز درمانی در خارج از زندان اوین منتقل شد.[۳۸]
  • در ۱۳۹۳، یک سرباز اهل روستایی از توابع ارومیه در پادگان سپاه واقع در کوه دالامپر به ضرب گلوله جان خود را از دست داد. فرماندهان نظامی دلیل مرگ او را خودکشی عنوان کردند.[۳۹]
  • در ۱۳۹۴، در زندان آباده در استان فارس در حالی که عوامل یگان حفاظت از زندان در حال ورزش صبحگاهی بوده‌اند، سربازی که در یکی از برج‌های مراقبت مشغول نگهبانی بوده، شروع به تیراندازی کرده و افسر نگهبان و چهار سرباز وظیفه را کشت و یک سرباز دیگر را هم مجروح کرد.[۴۰]
  • در ۱۳۹۵، در پی شایعه ترور یک سرباز در یکی از کلانتری‌های اهواز معاون اجتماعی فرماندهی انتظامی خوزستان این خبر را شایعه خواند و گفت: فوت این سرباز ناشی از اقدام به خودکشی بوده‌است. این سرباز متأسفانه با اقدام به شلیک به ناحیه سر خود جانش را از دست داد.[۴۱] در همین سال یک سرباز وظیفه در خاش خودکشی کرد.[۴۲][۴۳]
  • در ۱۳۹۵، یک سرباز جوان در خاش خودکشی کرد.[۴۴]
  • در ۱۳۹۵، جوان ۲۲ ساله اهل شهرستان نکا که در مرخصی سربازی به سر می‌برد، در منزل خود واقع در یکی از روستاهای دهستان مهروان خود را حلق آویز کرد و جان باخت.[۴۵]
  • در ۱۳۹۵، جوانی ۲۰ ساله به نام محمد سلیمانی اهل اصفهان که از خدمت سربازی متواری شده بود و دارای سابقه ناراحتی روحی روانی نیز بود به دلیل مشکلات خانوادگی خود را به دار آویخت. او پدر خود را تهدید کرده بود که چنانچه او را مجبور به بازگشت به سربازی کنند، خود را خواهد کشت.[۴۶]
  • در ۱۳۹۵، یکی از سربازان کانون اصلاح و تربیت با اسلحه خود سه نفر دیگر از سربازان دیگر کانون را به رگبار بست و در آخر با شلیک گلوله به زندگی خود نیز پایان داد.[۴۷]
  • در ۱۳۹۶، یک سرباز ۲۱ ساله کلانتری ۱۵۷ مسعودیه با استفاده از اسلحه خدمت به زندگی خود پایان داد.[۴۸]
  • در ۱۳۹۶، یک سرباز در کرج بعد از کشتن افسر کادر نیروی انتظامی خودکشی کرد.[۴۹]
  • در ۱۳۹۶، یک سرباز وظیفه در یکی از کلانتری‌های شیراز با شلیک گلوله خودکشی کرد.[۵۰]
  • در ۱۳۹۶، یک سرباز وظیفه در پادگان آبیک قزوین، سه سرباز را کشت و شش تن دیگر را زخمی و در نهایت خودکشی کرد.[۵۱]
  • در ۱۳۹۶، یک سرباز که نگهبان بانک تجارت در فلکه سده آبادان بود در طبقه بالای بانک در برابر کارمندان و مشتریان بانک با شلیک گلوله اسلحه کلاشینکف به سینه‌اش به زندگی خود پایان داد.[۵۲]
  • در ۱۳۹۶، در پی تیراندازی یک سرباز وظیفه در میدان تیر آموزشی کهریزک تهران، ۴ تن کشته و ۱۲ نفر زخمی شدند. سرباز مسلح با شلیک گلوله هدف قرار گرفت و بر اثر جراحات وارده جان خود را از دست داد.[۵۳]
  • در ۱۳۹۷، یک سرباز غیربومی که در بازداشتگاه اشنویه خدمت می‌کرد ساعت ۳ بامداد دست به خودکشی زد. این سرباز که خواستگار یک دختر بوده که در پی ازدواج آن دختر، دچار مشکلات روحی شده و با شلیک گلوله به زندگی‌اش پایان داده‌است.[۵۴]
  • در ۱۳۹۸، یک جوان اهل سقز در حین برگزاری رزمایش در پادگان ارتش با اسلحه اقدام به خودکشی و به زندگی خود پایان داد.[۵۵]
  • در ۱۳۹۸، سرباز ۲۰ ساله در آخرین روز خدمتش به‌خاطر شکست عشقی در اتوبان صدر تهران خودکشی کرد.[۵۶]
  • در ۱۳۹۸، یک سرباز ارتش در شهرستان خواف استان خراسان رضوی به دلیل مشکلات ناشی از فشار اقتصادی در یک لحظه کنترل اعصاب خود را از دست داد و با رفتن بر روی یک کامیون قصد داشت از ارتفاع آن خود را به زمین بیاندازد اما با حضور پلیس موفق به این کار نشد.[۵۷]

مخالفت‌ها و موافقت‌ها[ویرایش]

موافقان اندک سربازی اجباری در ایران، به «ساخته شدن جوان» و «ادای دین به میهن» به عنوان چرایی‌های موافقت خود، اشاره می‌کنند و مخالفان پرشمار آن، استدلال‌هایی دیگر دارند که شامل رنج سربازان می‌شود.[۵۸] روش کادرسازی نیروهای مسلح ایران از طریق سربازی، منتقدهای بسیاری دارد؛ هرچند که صدای این نقدگران، تقریباً هیچ‌گاه در رسانه‌های رسمی درون ایران، شنیده نشده‌است.[۲۲] مهاجرت جوانان ایرانی از این کشور برای فرار از سربازی، بهره‌وری کم سربازان اجباری در هنگام شرایط جنگی، وضع بد سربازان از دید مالی، فیزیکی، عاطفی و آسیب‌های فیزیکی هم گرفتن معافیت، هم هنگام سربازی، از جمله مشکلات سربازی اجباری در ایران، دانسته شده‌اند. با این وجود، مسئولان جمهوری اسلامی برای دهه‌ها، هیچ تغییر بنیادینی در اصل سربازی در ایران، نداده‌اند و به انتقادات، بی‌توجه بودند.[۲۲] با این حال، افزون بر تأمین برخی از نیازهای دفاعی ایران، عامل‌های پنهان و آشکار بسیاری نیز برای ادامه‌یافتن سربازی در ایران، وجود دارند. نظامیان ایران، افزون بر نقش‌های آشکاری که دارند، نقش‌های پنهانی بسیاری نیز در قدرت و سیاست دارند و بخشی از این را، از نیروی انسانی که به خدمت می‌گیرند، دارند.[۲۲]

موارد قانونی، دوره و معافیت[ویرایش]

ماده چهارم قانون خدمت وظیفه عمومی مصوب سال ۱۳۶۳ بیان می‌کند که خدمت وظیفه عمومی در ایران ۳۰ سال است که به چهار دوره تقسیم می‌شود. خدمت دوره ضرورت (۲ سال)، دوره احتیاط (۸ سال)، دوره ذخیره اول (۱۰ سال) و دوره ذخیره دوم (۱۰ سال). همچنین این قانون به شورای عالی دفاع اجازه می‌دهد در شرایطی که تعداد مشمولان مازاد بر نیاز باشد، طول دوره ضرورت به ۱۸ ماه کاهش یابد.[۵۹] هم‌اکنون، خدمت سربازی، ۲۴ ماه است. این دوره تا پیش از تاریخ ۱۶ مهر ۹۹، ۲۱ ماه بود. مدت خدمت در شرایط بد آب و هوایی به ۲۱ ماه و در مناطق جنگی و مرزی به ۱۷ ماه کاهش یافته‌است. قانون به حکومت اجازه می‌دهد تا طبقاتی از کارکنان وظیفه‌ای که خدمت دوره ضرورت را به پایان برده‌اند، برای تجدید یا تکمیل آموزش نظامی فراخوان کند. این فراخوانده شدگان، حقوقی معادل حقوق نفرات پایور هم‌درجهٔ خود دریافت خواهند کرد.

کسر از خدمت[ویرایش]

میزان کسر از خدمت مدرک تحصیلی در سال ۱۳۹۰[۶۰][۶۱]
مدرک تحصیلی میزان کسر از خدمت
(برحسب ماه)
لیسانس[]سیکل ۱
فوق‌لیسانس دیپلم ۲
دکترای پیوسته ۲
دکترا ۳
فوق دکترا ۴

۴ راه برای کاهش خدمت مشمولان غیر غایب وجود دارد:[۶۲]

  1. کسر خدمت ایثارگران[۶۳]
  2. کارکنان وظیفه غیربومی در مناطق امنیتی غیردرگیر، مناطق عملیاتی مناطق محروم و بد آب‌وهوا (کاهش زمان خدمت به ۱۹ ماه) و همچنین خدمت کارکنان وظیفه در مناطق جنگی و امنیتی درگیر (کاهش زمان خدمت به ۱۸ ماه)[۶۴][۶۵][۶۶]
  3. کسر خدمت فرزند (سه ماه کسر خدمت به ازای هر فرزند)[۶۷][۶۸]
  4. کسر خدمت نخبگان؛ کسر به میزان ۲ماه تا کل مدت خدمت[۶۹]

با توجه به ۲۱ ماهه شدن طول خدمت از سال ۱۳۹۴، ۳ ماه کسری مربوط به متأهل بودن لغو شد.[۶۸][۷۰][۷۱]

همچنین کسانی که سابقه بسیجی فعال داشته باشند، حداکثر تا ۶ ماه کسر خدمت می‌گیرند،[۷۲] و می‌توانند در سپاه خدمت کنند. از دهه ۸۰ شمسی در بین جوانان خدمت در سپاه در اصطلاح با عنوان «کویت» (آسان) مشهور بوده‌است زیرا حضور در صف صبحگاهی اردوگاه ساعت ۸ تا ۱۰ (پرسنلی و غیر پرسنلی) انجام شده و حداکثر ۶ ماه را در هر زمانی می‌توانند حضور نداشته باشند. مدت زمان لازم برای ۶ ماه کسر خدمت ۲ سال بسیج فعال (کارت بسیج فعال بر خلاف بسیج ساده) است اگرچه در اخبار به آن اشاره‌ای نمی‌شود.[۷۳] در ارتش در دهه ۱۳۶۰ و ۷۰ اگر شخصی در خدمت سربازی علیه یک فساد داخلی رخ داده در دادگاه نظامی شهادت می‌داد به احتمال بسیار پیشنهاد استخدام با ارتقاء درجه و مزایا دریافت می‌کرد که به مبارزه با فساد بسیار کمک می‌شد.

معافیت[ویرایش]

افرادی که دارای مصدومیت یا نارسایی‌های بدنی یا برخی شرایط اجتماعی و سیاسی هستند از خدمت معاف می‌شوند. اساساً دو نوع معافیت وجود دارد: معافیت موقت و معافیت دائم.[۷۴] افرادی که دارای شرایطی خاص باشند، از طریق بنیاد ملی نخبگان می‌توانند دوره سربازی را با طی دوره آموزشی و انجام یک پروژه به جای مابقی دوره، به اتمام برسانند.[۷۵] دارا بودن شرایط خاص جسمی یا روانی، یکی از امکان‌های معافیت است که جزئیات آن‌ها را می‌توان در سایت وظیفه عمومی مشاهده کرد.[نیازمند منبع] معافیت کفالت به معافیتی گفته می‌شود که به دلیل سرپرستی از افراد خانواده به شخص مشمول داده می‌شود.[۷۶]

جانبازان می‌توانند برای فرزند خود معافیت کفالت بگیرند. در صورتی که درصد جانبازی بیش از ۲۵٪ باشد، می‌توانند فرزند دیگر خود را نیز از خدمت معاف کنند.[۷۷] معافیت تحصیلی، از معافیت‌های موقت است؛ به این معنی که دانش‌آموزان و دانشجویان تا هنگامی که به یادگیری مشغولند، از خدمت معاف هستند.[نیازمند منبع] در اردیبهشت ماه سال ۱۳۸۸، مسئولین سازمان وظیفه عمومی جمهوری اسلامی ایران به دلیل تراکم بیش از حد مشمولین خدمت سربازی، قوانین جدید معافیت را اعلام کردند که این نوع معافیت از اول فروردین ۱۳۹۱ متوقف شد.[نیازمند منبع] در این میان، مبتلایان به آشفتگی جنسیتی از خدمت سربازی معاف هستند. به این صورت که ابتدا یک دورهٔ شش‌ماهه معافیت موقت برای پیگیری‌های لازم در پزشکی قانونی و اخذ مجوز از قوه قضاییه داد می‌شود و در صورت اثبات، معافیت دائم داده می‌شود.[۷۸][۷۹]

خروج از کشور[ویرایش]

استفاده از تسهیلات تردد مشمولان خارج از ایران، تسهیلاتی بود که بر اساس آن، کسانی که سه سال اقامت پیوسته در خارج از ایران داشته باشند، در هرسال دو نوبت و درمجموع سه ماه می‌توانند به داخل ایران تردد کنند.[۸۰][۸۱][۸۲]

کسانی که خدمت سربازی را به پایان نبرده باشند یا معافیت نداشته باشند، برای تحصیل در خارج از کشور و خروج از کشور برای مدت تا یک ماه ۱۵ میلیون تومان و برای مدت بیش از آن ۲۰ میلیون تومان وثیقه بگذارند؛ که این قانون در سال ۱۳۹۶ لغو، و کلیهٔ افراد مشمول دیپلم برای تحصیل در خارج از کشور باید حتماً دارای معافیت یا کارت پایان خدمت باشند.

تبعیض جنسیتی[ویرایش]

سربازی دختران پیش از انقلاب ۱۳۵۷ ایران

هم‌اکنون در ایران فقط پسران و مردان به سربازی اعزام می‌شوند ولی پیش از انقلاب ۱۳۵۷، دختران نیز به سربازی فرستاده می‌شدند؛ همان‌گونه که هم‌اکنون نیز در برخی از کشورها[۸۳] همچون اسرائیل دختران نیز خدمت نظامی می‌کنند.[۸۴][۸۵][۸۶] پس از انقلاب ۵۷، در هنگام بررسی اصل ۱۵۱ قانون اساسی، صافی گلپایگانی، سربازی زنان را یک «بدعت نادرست از سوی حکومت پیشین» دانست و گفت:

این یک بدعت تازه‌ای بود که در زمان طاغوت برای از بین بردن هتک صیانت زنان این مملکت به‌وجود آمد. خواهش من این است که شما کاری نکنید که این بدعت به وسیلهٔ شما تأیید شود… آموزش نظامی برای زنان و بانوان سابقهٔ قبل ندارد و اگر این امر، امر لازمی بود، حضرت رسول اکرم (ص) هم حضرت زهرا (س) را آموزش نظامی می‌داد.

از سوی دیگر، موافقان خدمت سربازی زنان با این استدلال که در زمان جنگ دفاع از کشور بر هر زن و مرد و حتی بچه‌ای واجب است خواهان برقراری سربازی بانوان بودند. در نهایت مقرر شد تا زنان نیز آموزش نظامی جداگانه ببینند و امکانات آموزش نظامی به شرط آموزش توسط زنان برای آنان فراهم شود ولی خدمت وظیفه عمومی آموزش نظامی برای زنان الزامی نباشد.[۱۸]

موارد هنگام خدمت و جزئیات نظامی[ویرایش]

دوره‌ها[ویرایش]

دوره نخست سربازی، آموزشی نام دارد که معمولاً دو ماه به طول می‌انجامد. همچنین به مدت زمانی که یک سرباز بیش از خدمت قانونی خود تا پایان خدمت به دلیل تنبیه یا … به خدمت ادامه می‌دهد، اضافه خدمت اطلاق می‌شود.

دوره آموزشی[ویرایش]

سربازان نیروی زمینی ارتش جمهوری اسلامی ایران در هنگام تمرین تیراندازی

یکی از اصلی‌ترین دوره‌های سربازی آموزشی است که در آن آموزش‌های نظامی به سربازان داده می‌شود به‌طوری‌که قادر باشند پس این دوره در جنگ حضور یابند. این دوره که دو ماه به طول می‌انجامد شامل آموزش‌هایی از قبیل اسلحه‌شناسی، آموزش تیراندازی، انواع استتار، مسیریابی در شب و روز و … است.[۸۷] در سال ۱۳۹۵ مسئولان نظام وظیفه عمومی با توجه به تغییر شیوه جنگ‌های نوین و به منظور مهارت افزایی و مقابله با جنگ نرم، تغییرات قریب‌الوقوع برای سرفصل‌های دوره آموزشی را اعلام کردند.[۸۸]

دوره کُد[ویرایش]

دوره کد دوره‌ای دوماهه، بعد از دوران آموزشی می‌باشد و سربازانی که دوره کد خورده باشند به جای اعزام به یگان خدمتی، به مدت دو ماه تحت آموزش‌های تخصصی قرار خواهند گرفت. تفاوت دوره کد با دوره آموزشی فقط در تخصصی بودن مطالب است. این دوره فقط مخصوص ارتش و نیروی انتظامی می‌باشد و برای رشته‌های مرتبط با نیاز ارتش و نیرو انتظامی تعبیه شده‌است تا ارتش و نیرو انتظامی نسبت به نیازهای تخصصی خود در دوره‌های دوماهه (دوره کد) نیروهای تخصصی خود را برای ادامه خدمت تربیت نماید.[۸۷]

دوره خدمت[ویرایش]

پس از دوره آموزشی، دوره خدمت آغاز می‌شود. در این هنگام است که با توجه به میزان تحصیلات سربازان درجه نظامی دریافت می‌کنند و پس از تقسیم برای انجام ادامهٔ خدمت به شهرهای مختلف فرستاده می‌شوند. معمولاً سربازان تا پایان دوره خدمت در همان یگان خدمت خواهند کرد.[۸۷]

درجه نظامی و اثر مدرک تحصیلی[ویرایش]

درجه سربازان با توجه به مدرک تحصیلی در سال ۱۳۹۹[۸۹][۹۰][۹۱]
مدرک تحصیلی درجه نظامی
دیپلم و زیر دیپلم سرباز صفر و سرجوخه
فوق‌دیپلم درجه گروهبان دومی و گروهبان یکمی
لیسانس درجه استوار دومی و استوار یکمی
فوق‌لیسانس و PhD درجه ستوان سوم
دکترای پزشکی و تخصصی درجه ستوان دوم و ستوان یکمی
فوق تخصص پزشکی درجه سروانی

هر چه که میزان تحصیلات فرد بالاتر باشد، درجهٔ وی نیز بالاتر خواهد بود. بنابر قانون خدمت وظیفه عمومی نفراتی که دارای مدرک کارشناسی ارشد به بالا باشند به درجه ستوان سوم و ستوان دوم، نفراتی که دارای مدرک کارشناسی باشند به درجه گروهبان یکمی، نفراتی که دارای مدرک کاردانی (فوق دیپلم) باشند به درجه گروهبان دوم و سوم نائل می‌شوند؛ و دارندگان دیپلم به درجه سرجوخه، سربازان صفر نیز از بین دارندگان مدارک پایین‌تر از دیپلم انتخاب می‌شوند. افراد درصورتی که در ارتش خدمت کنند و در دوره کد انتخاب شوند به یک درجه بالاتر نایل می‌شوند.[۹۲]

ارگان‌های سربازگیر[ویرایش]

سربازان به ارگان‌های مختلفی فرستاده می‌شوند از جمله ارتش، سپاه، نیروی انتظامی و وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح. برخی ارگان‌ها برای حفاظت از مجموعهٔ خود دست به تولید ارگان جدیدی به نام یگان حفاظت زدند که شامل یگان حفاظت دادگستری، سازمان زندان‌ها، میراث فرهنگی، محیط زیست، منابع طبیعی، زمین و مسکن، شهرداری و شیلات و… می‌باشد اما برخی سربازان بعضا در ارگان‌های دولتی به عنوان سرباز امریه در اختیار گرفته می‌شوند.

دستمزد[ویرایش]

دریافتی سربازان
درجه نظامی حقوق ماهانه (برحسب ریال) توضیحات
سال ۱۳۸۹[۹۲] سال ۱۳۹۳[۹۳]
سرباز سوم ۴۱۵۰۰۰ ۷۸۷۹۳۰
سرباز دوم ۳۱۸۰۰۰ ۷۹۳۷۲۳
سرباز یکم ۴۲۷۰۰۰ ۸۱۱۱۰۴
گروهبان یکم ۴۹۰۰۰۰ ۹۳۲۷۷۰
گروهبان دوم ۴۷۰۰۰۰ ۸۹۲۲۱۴
گروهبان سوم ۴۵۰۰۰۰ ۸۵۷۴۵۳
سرجوخه ۴۳۶۰۰۰ ۸۲۸۴۸۵
استوار یکم ۵۴۰۰۰۰ ۱۳۲۰۹۴۱
استوار دوم ۵۱۰۰۰۰ ۹۷۳۲۲۵
ستوان یکم ۶۹۶۰۰۰ ۱۰۲۵۴۶۷
ستوان دوم ۶۲۸۰۰۰ ۱۱۹۳۴۸۲
ستوان سوم ۵۸۰۰۰۰ ۱۱۰۰۷۸۴
ستوان یکم ۷۶۹۰۰۰ ۱۴۵۹۹۸۷ پزشک

حقوق سربازان وظیفه در طول خدمت وظیفه عمومی با توجه به درجه آن‌ها تعیین می‌شود. بدین صورت که از ۴۱٬۵۰۰ تومان برای سرباز سوم تا ۶۹٬۶۰۰ تومان برای ستوان یکم دارای رشته فنی و ۷۶٬۹۰۰ تومان برای ستوان یکم دارای رشته پزشکی، متفاوت است.[۹۲] این میزان حقوق‌ها در سال ۱۳۹۵ بین ۷۰ تا ۱۲۰ هزارتومان بود.[۹۴] پایه حقوق سربازان در سال ۹۷ حدود ۱۴۰٬۰۰۰ بود. این حقوق ناچیز باعث شده تا بسیای از سربازان نسبت به دریافتی خود معترض باشند.[۹۵]

بر اساس ماده ۴۹ قانون خدمت وظیفه عمومی، حقوق دریافتی یک سرباز باید بین ۶۰ تا ۹۰ درصد حقوق کارکنان رسمی باشد که این مبلغ چیزی حدود ۹۰۰هزار تومان می‌شود. بر اساس ماده ۵۰ قانون خدمت وظیفه عمومی «افسران و درجه داران وظیفه در صورت اعزام به مأموریت یا انتقال یا خدمت در مناطق محروم و بد آب و هوا مشمول مقررات فوق‌العاده و مزایای مربوط به افسران و درجه داران کادر ثابت نسبت به حقوق آنان خواهند بود. سایر کارکنان وظیفه در موارد مذکور از دو سوم فوق‌العاده‌ها و مزایای درجه گروهبان دومی کادر ثابت نسبت به حقوق آنان برخوردار خواهند بود. سایر کارکنان وظیفه در موارد مذکور از دو سوم فوق‌العاده‌ها و مزایای درجه گروهبان دومی کادر ثابت برخوردار خواهند شد.»[۹۴][۹۶] اداره منابع انسانی ستاد کل نیروهای مسلح، در فروردین سال ۱۳۹۴ اعلام کرد که برنامه خاصی برای افزایش حقوق سربازان وجود ندارد.[۹۴][۹۷] و دریافتی سربازان فقط به اندازه درصد افزایش حقوق کارمندان دولت در پایان هر سال افزایش خواهد یافت.[۹۸] به گفتهٔ عبدالرضا مصری، عضو کمیسیون تلفیق بودجه ۹۸ مجلس، حقوق سرباز باید حداقل یک میلیون تومان باشد اما دولت‌ها هیچ‌گاه توجهی به حقوق سربازی در بودجه نداشته‌اند.[۹۹] سردار موسی کمالی، رئیس اداره سرمایه انسانی ستادکل نیروهای مسلح، در صفحه شخصی‌اش در اینستاگرام نوشت:

وی پیشتر نیز از تأمین نشدن بودجه مستمری سربازان گلایه کرده بود.[۱۰۰]

فرار از سربازی[ویرایش]

بر پایه اعلام ناجا تا سال ۱۳۹۵، ۱٫۵ میلیون سرباز فراری شناسایی شده‌است.[۱۰۱][۱۰۲] در سال ۱۳۹۲ هرگونه بخشش برای کسانی که از سربازی فرار کرده‌اند لغو شده و دلیل آن مشوق بودن برای افزایش سرباز فراری‌ها اعلام شد. طبق این تصمیم، تمامی افراد ذکور که به خدمت سربازی نرفته‌اند تا پایان ۵۰ سالگی همچنان در شمول خدمت وظیفه هستند. هرچند تسهیلاتی برای آنان در نظر گرفته شد تا در محل سکونت خدمت سربازی خود را انجام دهند.[۱۰۳] بر پایه قانونی که از سال ۱۳۹۴ اجرا شد، سربازانی که بیش از ۸ سال غیبت داشته‌اند می‌توانند با پرداخت جریمه معاف شوند.[۱۰۴]

رخدادها و جنجال‌ها[ویرایش]

  • کمپین نه به سربازی اجباری در ایران از شهریور ۱۳۹۲ با هدف آگاهی‌رسانی و تحقق سربازی اختیاری در ایران آغاز به کار کرده‌است.[۱۰۵][۱۰۶][۱۰۷][۱۰۸][۱۰۹] این کمپین با ترجمه متون اقتصادی و حقوق بشری در خصوص ضرورت سربازی اختیاری فعالیت می‌کند.[۱۱۰][۱۱۱] آن‌ها هدف خود را بهبود خدمت سربازی اعلام کرده‌اند و نه حذف آن.[۱۱۲]
  • در پی واژگونی اتوبوس[۱۱۳] ۱۳ نفر از سرنشینان، که سربازان یک پادگان آموزشی بودند، در جاده سیرجان - نی‌ریز در استان فارس سر صحنه فوت کردند و ۲۲ نفر نیز زخمی شدند که مطابق اعلام اورژانس ۶ نفر از مصدومین در حال انتقال به مراکز درمانی جان خود را از دست دادند و در مجموع تعداد تلفات به ۱۹ نفر افزایش یافت.[۱۱۴][۱۱۵] تمامی کشته شدگان لیسانس وظیفه بودند.[۱۱۶] این اتوبوس در باک زاپاس خود ۲ شهروند افغانستان و کالای قاچاق شامل سیگار، انبه و غیره جاسازی کرده بوده‌است.[۱۱۷] ستاد کل نیروهای مسلح در پیامی حادثه تصادف در منطقه نی‌ریز استان فارس را تسلیت گفت.[۱۱۸] همچنین رئیس‌جمهور حسن روحانی در پیامی علاوه بر تسلیت دستور رسیدگی به وضعیت آنان را صادر کرد.[۱۱۹] این پیام‌ها همگی پس از واکنش رسانه‌ای گسترده مردم در شبکه‌های اجتماعی و پیام‌رسان صورت گرفت.[۱۲۰] بسیاری از هنرمندان و ورزشکاران از جمله علی کریمی، امیر جعفری، برزو ارجمند، اشکان خطیبی و… نیز در صفحات شخصی خود، این واقعه را تسلیت گفتند.[۱۲۰] پس از این حادثه و با توجه به بازتاب‌های فروان رسانه‌ای، تصمیماتی برای بهبود وضعیت حمل و نقل سربازان گرفته شد که یکی از مهمترین آن‌ها استفاده از قطار برای جابجایی سربازان بود. در تاریخ ۱۲ شهریور ۱۳۹۵، پس از مدت‌ها، یک کاروان ۲۵۳ نفره از سربازان نیروی زمینی ارتش با قطار جابجا شدند.[۱۲۱]
  • یک دستگاه مینی‌بوس که حامل جمعی از سربازان و افسران کادر نیروی دریایی ارتش بود[۱۲۲] در محور نوشهر-رویان منطقه سی سنگان واژگون شد.[۱۲۳] در این حادثه ۶ نفر مصدوم شدند که متأسفانه منجر به کشته شدن یکی از آن‌ها شد.[۱۲۴][۱۲۵][۱۲۶] این حادثه تنها ۱۰ روز پس از مرگ تعدادی از سربازان در نی‌ریز بود.[۱۲۷] در پی این حادثه رهبر ایران ضمن پیام تسلیت، دستور پیگیری مسئولان را صادر کرد.[۱۲۸]
  • کشته‌شدن سربازان مرزبانی: هر ساله تعداد زیادی از مرزبانان ایرانی در درگیری با اشرار یا قاچاقچیان جان خود را از دست می‌دهند که عموماً سربازان وظیفه نیز در بین آن‌ها قرار دارند. علی بیرامی جوان ۲۰ ساله اهل پارس‌آباد مغان آخرین نمونه از این سربازان وظیفه است که مهر سال ۹۹ و پس از کمتر از ۵ ماه از آغاز دوره سربازی به دست گروه تروریستی پژاک کشته شد.[۱۲۹]

جنجال بازیکنان فوتبال ایرانی[ویرایش]

جنجال کارت معافیت بازیکنان فوتبال یکی از جنجالی‌ترین پرونده‌های فساد در فوتبال ایران است که به رویدادی اشاره می‌کند که طی آن کارت پایان خدمت برخی از بازیکنان فوتبال ایران باطل شد.

جستارهای وابسته[ویرایش]

پانویس[ویرایش]

  1. ۱٫۰ ۱٫۱ ۱٫۲ ۱٫۳ «مروری بر پرونده ۸۷ ساله سربازی در ایران». ایسنا. / ۱۵ خرداد ۱۳۹۱ / ۱۱:۱۶. دریافت‌شده در ۳۰ تیر ۱۳۹۵. تاریخ وارد شده در |تاریخ= را بررسی کنید (کمک)
  2. مشروح مذاکرات مجلس شورای ملی
  3. ۳٫۰ ۳٫۱ «تصویب قانون نظام وظیفه در سال ۱۳۰۴». دنیای اقتصاد. ۹ آبان ۱۳۹۲. دریافت‌شده در ۳۰ تیر ۱۳۹۵.
  4. محمد نیازی. «مقاله نظام خدمت اجباری و ملت‌سازی رضاخان». مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی. پارامتر |تاریخ بازیابی= نیاز به وارد کردن |پیوند= دارد (کمک)
  5. «قانون خدمت نظام اجباری». پنجم (دوم). آرشیو قوانین مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی. مصوبه ۱۳۰۴/۰۳/۱۶. تاریخ وارد شده در |تاریخ= را بررسی کنید (کمک); پارامتر |تاریخ بازیابی= نیاز به وارد کردن |پیوند= دارد (کمک)
  6. «آشنایی با تاریخچه خدمت وظیفه عمومی». همشهری. 20 تیر 1390 - 20:46:30. دریافت‌شده در ۳۰ تیر ۱۳۹۵. تاریخ وارد شده در |تاریخ= را بررسی کنید (کمک)
  7. «جدول خرید خدمت سربازی در سال ۹۵ اعلام شد/ لیسانس ۲۵ میلیون تومان». خبرگزاری مهر. ۲۷ دی ۱۳۹۴–۱۱:۱۷. دریافت‌شده در ۳۰ تیر ۱۳۹۵. تاریخ وارد شده در |تاریخ= را بررسی کنید (کمک)
  8. «جدول قیمت‌های خرید خدمت سربازی». فرهنگ نیوز. ۹۳/۱۲/۳–۲۱:۲۲. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۰ سپتامبر ۲۰۱۶. دریافت‌شده در ۳۰ تیر ۱۳۹۵. تاریخ وارد شده در |تاریخ= را بررسی کنید (کمک)
  9. ۹٫۰ ۹٫۱ مهدی آیینی. «جدول قیمت خرید سربازی». جام جم. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۵ ژوئیه ۲۰۱۶. دریافت‌شده در ۳۰ تیر ۱۳۹۵.
  10. ۱۰٫۰ ۱۰٫۱ ۱۰٫۲ >«تب خرید سربازی و واکنش‌ها به فروش سربازی در لایحه ۹۵/از درآمدزایی تا شکاف طبقاتی». باشگاه خبرنگاران جوان. ۰۴ بهمن ۱۳۹۴–۰۷:۲۸. دریافت‌شده در ۳۰ تیر ۱۳۹۵. تاریخ وارد شده در |تاریخ= را بررسی کنید (کمک)
  11. «نحوه خرید سربازی برای ایرانیان مقیم خارج». بینانیوز. اردیبهشت ۲۹, ۱۳۹۳, ۱۲:۲۵. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۲ فوریه ۲۰۱۶. دریافت‌شده در ۳۰ تیر ۱۳۹۵. تاریخ وارد شده در |تاریخ= را بررسی کنید (کمک)
  12. «اقساطی شدن خرید خدمت سربازی با غیبت ۹ سال». ۲۰ اسفند ۱۳۹۴–۰۸:۰۶. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۵ مارس ۲۰۱۹. دریافت‌شده در ۳۰ تیر ۱۳۹۵. تاریخ وارد شده در |تاریخ= را بررسی کنید (کمک)
  13. «فروش «کارت پایان خدمت به سربازان غایب» مصوبه خوبی نیست». خبرگزاری باشگاه خبرنگاران | آخرین اخبار ایران و جهان. ۲۰۱۶-۰۲-۱۴. دریافت‌شده در ۲۰۱۶-۰۲-۱۴.
  14. «قانون خرید جریمه سربازی تمدید شد». ایسنا. ۲۰۱۷-۰۳-۰۶. دریافت‌شده در ۲۰۱۷-۰۳-۰۶.
  15. «لایحه بودجه سال ۱۳۹۶ کل کشور». سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشور. ۲۰۱۷-۰۳-۰۶. دریافت‌شده در ۲۰۱۷-۰۳-۰۶.
  16. ۱۶٫۰ ۱۶٫۱ Welle (www.dw.com)، Deutsche. «سربازی اجباری "کارخانه دشمن‌سازی علیه نظام است" | DW | 03.04.2021». DW.COM. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۰۲۱-۰۴-۰۵. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۴-۰۵.
  17. 754 (۲۰۲۱-۰۴-۰۶). «سردار شکارچی: اظهارنظرها در باره خدمت سربازی، شعاری و انتخاباتی است». ایرنا. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۴-۱۱.
  18. ۱۸٫۰ ۱۸٫۱ ۱۸٫۲ ۱۸٫۳ «چرا زنان نباید به خدمت سربازی بروند؟». فرارو. ۰۹ تیر ۱۳۹۰–۱۱:۳۷. دریافت‌شده در ۲۳ مرداد ۱۳۹۵. تاریخ وارد شده در |تاریخ= را بررسی کنید (کمک)
  19. «چرا سربازی در ایران سخت می‌گذرد؟». همشهری آنلاین. ۶ تیر ۱۳۹۵. دریافت‌شده در ۲۳ دی ۱۳۹۵.
  20. ۲۰٫۰ ۲۰٫۱ ۲۰٫۲ ۲۰٫۳ «خاطرات سربازی 'محاله یادش بره'». BBC News فارسی. ۲۰۱۶-۰۶-۲۷. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۰۲۱-۰۴-۰۵. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۴-۰۵.
  21. «اعلام تدابیر ویژه در پادگان‌ها برای مقابله با کرونا، فراخوان مشمولان پزشکی به مراکز درمانی نیروهای مسلح». ایران اینترنشنال. ۲۰۲۰-۰۴-۱۸. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۴-۰۵.
  22. ۲۲٫۰ ۲۲٫۱ ۲۲٫۲ ۲۲٫۳ «سربازی اجباری؛ نیروی کار ارزان در دست نظامیان». BBC News فارسی. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۰۲۱-۰۴-۰۵. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۴-۰۵.
  23. ۲۳٫۰ ۲۳٫۱ ۲۳٫۲ ۲۳٫۳ «سربازی اجباری "تله فقر" ایجاد می‌کند». روزنامه دنیای اقتصاد. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۰۲۱-۰۴-۰۵. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۴-۰۵.
  24. «بررسی اما و اگر افزایش کیفیت خدمت سربازی/ ۴۰درصد سربازان غائب جز قشرها فقر جامعه هستند». بایگانی‌شده از اصلی در ۲۰۲۱-۰۴-۰۵.
  25. «سربازی عامل افزایش سن ازدواج». www.tabnak.ir. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۴-۰۵.
  26. ««هزینه سربازی نرفتن پسرها را بدهید»». ایندیپندنت فارسی. ۲۰۲۱-۰۳-۲۴. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۴-۰۵.
  27. آیدا قجر. «تجاوز جنسی به مردان؛ روایت چند قربانی». iranwire.com. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۰۲۱-۰۴-۰۵. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۴-۰۵.
  28. «دگرباشان جنسی ایران برای معافیت از سربازی "مجبور به اعتراف" می‌شوند | صدای آمریکا فارسی». ir.voanews.com. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۴-۰۵.
  29. ۲۹٫۰ ۲۹٫۱ «هشدار برای افزایش خودکشی سربازان». خبرنامه دانشجو. ۸ اردیبهشت ۱۳۹۵. دریافت‌شده در ۵ شهریور ۱۳۹۵.
  30. «خودکشی سرباز وظیفه در خاش». جامعه خبری تحلیلی الف. ۳ شهریور ۱۳۹۵. دریافت‌شده در ۵ شهریور ۱۳۹۵.
  31. «تیراندازی یک سرباز در ندامتگاه کرج، 2 کشته و 5 زخمی بر جای گذاشت مدیرکل زندان‌های استان تهران به تشریح جزییات حادثه پرداخت». ایسنا. ۱ آذر ۱۳۸۷.
  32. «سرباز کلانتری خودکشی کرد». IranianUK. ۱۰ اسفند ۱۳۸۷.
  33. «خودکشی سرباز در پاسگاه نیروی انتظامی خوانسار». ایمنا. ۱۳ تیر ۱۳۹۰.
  34. «خودکشی یک سرباز درمرکز آموزش ولیعصر زابل». اوشیدا. ۵ تیر ۱۳۹۲.
  35. «سرباز سپاه در سردشت خودکُشی کرد». کوردپا. ۲۶ آبان ۱۳۹۲.
  36. «خودکشی یک سرباز یارسانی به علت توهین به اعتقاداتش». بایگانی‌شده از اصلی در ۲۸ اوت ۲۰۱۶.
  37. «خودکشی یک سرباز یارسانی به علت توهین فرمانده».
  38. «اطلاعات جدید دربارهٔ سربازی که در زندان اوین خودکشی کرد». کلمه. ۱۳ اردیبهشت ۱۳۹۳.
  39. «گلوله، مرگ سرباز پادگان هنگ مرزی سپاه ارومیه را رقم زد». کوردپا. ۳۱ تیر ۱۳۹۳.
  40. «یک سرباز وظیفه پنج مأمور زندان آباده را کشت». بی‌بی‌سی فارسی. ۵ مهر ۱۳۹۴.
  41. «فوت سرباز نیروی انتظامی خودکشی اعلام شد». فرارو. ۶ اردیبهشت ۱۳۹۵. دریافت‌شده در ۵ شهریور ۱۳۹۵.
  42. «خودکشی سرباز وظیفه در خاش+ (+۱۸)». اتاق خبر ۲۴. ۴ شهریور ۱۳۹۵. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۷ اوت ۲۰۱۶. دریافت‌شده در ۵ شهریور ۱۳۹۵.
  43. «خودکشی سرباز وظیفه در خاش+ (+۱۸)». ۳ شهریور ۱۳۹۵. دریافت‌شده در ۵ شهریور ۱۳۹۵.
  44. «خودکشی سرباز وظیفه در خاش / عکس + 18». جام نیوز. شهریور ۱۳۹۵.
  45. «خودکشی سرباز در منزل شخصی با طناب». صبحانه آنلاین. ۷ مهر ۱۳۹۵.
  46. «خودکشی جوان ۲۰ ساله در اصفهان». قدس آنلاین. ۲۶ فروردین ۱۳۹۵.
  47. «مرگ ۴ سرباز کانون اصلاح و تربیت یاسوج به روایت استانداری». خبرآنلاین. ۲۷ شهریور ۱۳۹۵.
  48. «ماجرای خودکشی سرباز 21 ساله درکلانتری با شلیک گلوله». باشگاه خبرنگاران جوان. ۱۰ دی ۱۳۹۶.
  49. «سربازی که پس از قتل خودکشی کرد». پارس نیوز. ۱۱ مهر ۱۳۹۶.
  50. «خودکشی سرباز کلانتری در شیراز». خبرگزاری مهر. ۱۵ مرداد ۱۳۹۶.
  51. «روان سربازی که هم خدمتی‌های خود را به رگبار بست پیش از خدمت سالم بود». ایران وایر. تیر ۱۳۹۶.
  52. «خودکشی سرباز به خاطر عشق به یک دختر داخل بانک تجارت آبادان». peykneka. ۱۷ اردیبهشت ۱۳۹۶.
  53. «ارتش: حادثه تیراندازی در میدان تیر کهریزک چهار کشته و هشت زخمی به جا گذاشت». رادیو فردا. ۱۵ مرداد ۱۳۹۶.
  54. «سربازی در اشنویه بخاطر ازدواج دختر مورد علاقه اش خودکشی کرد». برنا. ۱ خرداد ۱۳۹۷.
  55. «خودکشی یک سرباز کورد در سقز». باسنیوز. ۲۰ مرداد ۱۳۹۸.
  56. «خودکشی سرباز جوان بعد از شکست عشقی در اتوبان صدر تهران». آخرین خبر. ۱۲ آذر ۱۳۹۸.
  57. «رکنا». آخرین خبر. ۱۶ مرداد ۱۳۹۸.
  58. iranwire. «سربازی، اجبار و دوره‌ای که می‌گویند بدترین دوره زندگی است». iranwire.com. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۰۲۱-۰۴-۰۵.
  59. «آیا می‌دانید خدمت سربازی در ایران 30 سال است؟». آفتاب. ۲۳ بهمن ۱۳۸۹.
  60. «جانشین اداره منابع انسانی ستاد کل نیروهای مسلح اعلام کرد خدمت سربازی با تغییرات تازه‌ای روبه‌رو می‌شود». سیاست روز. ۳۰ فروردین ۱۳۹۰ ساعت ۱۲:۲۹. دریافت‌شده در ۳۱ تیر ۱۳۹۵. تاریخ وارد شده در |تاریخ= را بررسی کنید (کمک)
  61. «اعلام میزان کسر خدمت‌های مدارک تحصیلی». نظام وظیفه و خدمت سربازی. ۴ تیر ۱۳۹۰. دریافت‌شده در ۳۱ تیر ۱۳۹۵.
  62. «4 راه برای کسر خدمت سربازی». ایسنا. جمعه / ۲۵ تیر ۱۳۹۵ / ۱۰:۲۸. دریافت‌شده در ۲۸ تیر ۱۳۹۵. تاریخ وارد شده در |تاریخ= را بررسی کنید (کمک)
  63. «بازگشت معافیت و کسر خدمت برای فرزندان ایثارگران از سربازی». ایسنا. ۳۰ فروردین ۱۳۹۱–۱۵:۱۲. دریافت‌شده در ۲۸ تیر ۱۳۹۵. تاریخ وارد شده در |تاریخ= را بررسی کنید (کمک)
  64. «جزئیات کسر خدمت جدید برای سربازان». فرهنگ نیوز. ۹۳/۷/۸–۱۶:۰۷. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۹ فوریه ۲۰۱۵. دریافت‌شده در ۳۱ تیر ۱۳۹۵. تاریخ وارد شده در |تاریخ= را بررسی کنید (کمک)
  65. «جزئیات کاهش مدت خدمت سربازی و خروج پولی مشمولان از کشور». شمال نیوز. ۲۲ فروردین ۱۳۸۷. دریافت‌شده در ۳۱ تیر ۱۳۹۵.
  66. «زمان خدمت سربازی کم شد/ کسر خدمت حضور در مناطق عملیاتی، محروم و مشمولان صاحب فرزند برقرار است». خبرآنلاین. ۲۲ فروردین ۱۳۹۴–۱۱:۳۰:۰۷. دریافت‌شده در ۳۱ تیر ۱۳۹۵. تاریخ وارد شده در |تاریخ= را بررسی کنید (کمک)
  67. «به ازای هر فرزند سه ماه کسرخدمت برای سربازی». تامین. ۲۲ اردیبهشت ۱۳۹۴–۱۱:۱۰. بایگانی‌شده از اصلی در ۳ مارس ۲۰۱۶. دریافت‌شده در ۳۱ تیر ۱۳۹۵. تاریخ وارد شده در |تاریخ= را بررسی کنید (کمک)
  68. ۶۸٫۰ ۶۸٫۱ «همه چیز دربارهٔ معافیت سنی، کسر خدمت متاهلان، بخشش اضافه خدمت‌ها و …». ایسنا. ۲۷ مهر ۱۳۹۳، ۰۹:۱۶. دریافت‌شده در ۳۱ تیر ۱۳۹۵. تاریخ وارد شده در |تاریخ= را بررسی کنید (کمک)
  69. «کسری خدمت سریازی دانشجویان مشمول در قبال فعالیت‌های پژوهشی». عصر ایران. ۱۶:۰۳–۰۶ تیر ۱۳۹۵. دریافت‌شده در ۳۱ تیر ۱۳۹۵–۱۶:۱۱. تاریخ وارد شده در |تاریخ بازبینی=،|تاریخ= را بررسی کنید (کمک)
  70. «تکلیف کسرخدمت تأهل با ۲۱ ماه شدن سربازی». / ۲۲ فروردین ۱۳۹۴ / ۱۳:۵۱. دریافت‌شده در ۳۱ تیر ۱۳۹۵. تاریخ وارد شده در |تاریخ= را بررسی کنید (کمک)
  71. «حذف کسر خدمت متاهلین به بهانه 21 ماهه شدن مجدد سربازی!». کیهان. ۲۵ فروردین ۱۳۹۴–۲۰:۳۲. دریافت‌شده در ۳۱ تیر ۱۳۹۵. تاریخ وارد شده در |تاریخ= را بررسی کنید (کمک)
  72. «کسر خدمت بسیج امسال هم وجود دارد». عصر ایران. ۲۰:۵۴–۳۱ اردیبهشت ۱۳۹۵. دریافت‌شده در ۳۱ تیر ۱۳۹۵. تاریخ وارد شده در |تاریخ= را بررسی کنید (کمک)
  73. «نحوه محاسبه کسر خدمت بسیجیان». باشگاه خبرنگاران جوان.
  74. «آیین‌نامه معاینه و معافیت پزشکی مشمولان خدمت وظیفه عمومی» (PDF). وب گاه نظام وظیفه. بایگانی‌شده از اصلی (PDF) در ۱۰ اکتبر ۲۰۱۵. دریافت‌شده در ۳۰ اردیبهشت ۱۳۹۵.
  75. پرسش‌های متداول در خصوص تسهیلات نظام وظیفه بنیاد ملی نخبگان
  76. «شرایط معافیت کفالت اعلام شد». خبرگزاری مهر. ۲۹ تیر ۱۳۹۰–۱۰:۵۴. دریافت‌شده در ۳۰ تیر ۱۳۹۵. تاریخ وارد شده در |تاریخ= را بررسی کنید (کمک)
  77. «چطور جانبازان از قانون معافیت برای فرزندان خود استفاده کنند؟». خبرآنلاین. ۳۰ تیر ۱۳۹۵–۱۰:۰۹:۴۹. دریافت‌شده در ۳۰ تیر ۱۳۹۵. تاریخ وارد شده در |تاریخ= را بررسی کنید (کمک)
  78. «دگرباشان جنسی ایران برای معافیت از سربازی "مجبور به اعتراف" می‌شوند». صدای آمریکا. دریافت‌شده در ۲۳ مرداد ۱۳۹۵.
  79. «معافیت موقت مبتلایان به اختلال هویت جنسی از سربازی». فرارو. ۰۴ شهریور ۱۳۸۶–۱۳:۵۸. دریافت‌شده در ۲۳ مرداد ۱۳۹۵. تاریخ وارد شده در |تاریخ= را بررسی کنید (کمک)
  80. «مروری بر قوانین تردد مشمولان غایب خارج از کشور». باشگاه خبرنگاران جوان. ۲۳ خرداد ۱۳۹۴–۱۳:۰۶. دریافت‌شده در ۲۸ تیر ۱۳۹۵. تاریخ وارد شده در |تاریخ= را بررسی کنید (کمک)
  81. «خبر خوش برای تمامی مشمولان ایرانی خارج از کشور». ایسنا. / ۱۶ مرداد ۱۳۹۲ / ۰۰:۰۹. دریافت‌شده در ۲۸ تیر ۱۳۹۵. تاریخ وارد شده در |تاریخ= را بررسی کنید (کمک)
  82. «تسهیلات جدید برای مشمولان سربازی خارج از کشور/ توقف خرید سربازی». خبر آنلاین. ۱۴ مرداد ۱۳۹۲–۱۰:۳۹:۰۹. دریافت‌شده در ۲۸ تیر ۱۳۹۵. تاریخ وارد شده در |تاریخ= را بررسی کنید (کمک)
  83. «زنان در چه کشورهایی به سربازی می‌روند؟». ایسنا. / ۲۹ خرداد ۱۳۹۲ / ۰۹:۳۸. دریافت‌شده در ۲۳ مرداد ۱۳۹۵. تاریخ وارد شده در |تاریخ= را بررسی کنید (کمک)
  84. «خدمت سربازی دختران در اسرائیل». فرارو. ۰۵ خرداد ۱۳۹۵–۱۰:۱۲. دریافت‌شده در ۲۳ مرداد ۱۳۹۵. تاریخ وارد شده در |تاریخ= را بررسی کنید (کمک)
  85. «چرا در ایران دخترها به سربازی نمی‌روند؟». مرکز پاسخگویی به سوالات دینی. ۱۳ شهریور 1385 09:50. دریافت‌شده در ۲۳ مرداد ۱۳۹۵. تاریخ وارد شده در |تاریخ= را بررسی کنید (کمک)
  86. «دختران ایرانی به سربازی می‌روند؟». جم نیوز. ۳ مهر ۱۳۹۲ – ۰۹:۰۸. دریافت‌شده در ۲۳ مرداد ۱۳۹۵. تاریخ وارد شده در |تاریخ= را بررسی کنید (کمک)
  87. ۸۷٫۰ ۸۷٫۱ ۸۷٫۲ امیر گودرزی (1 تیر 1395–۱۱:۱۷:۰۹). «دوره کد چیست». سربازلند. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۶ ژوئیه ۲۰۱۸. دریافت‌شده در ۷ تیر ۱۳۹۶. تاریخ وارد شده در |تاریخ= را بررسی کنید (کمک)
  88. «سرفصل‌های آموزشی دوران سربازی تغییر می‌کند». تسنیم. ۲۷ مرداد ۱۳۹۵–۰۹:۳۳. دریافت‌شده در ۲۷ مرداد ۱۳۹۵. تاریخ وارد شده در |تاریخ= را بررسی کنید (کمک)
  89. «آشنائی با درجات در نیروهای مسلح». پایگاه فرهنگی سرباز. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۵ مارس ۲۰۱۶. دریافت‌شده در ۳۱ تیر ۱۳۹۵.
  90. «شرط اعطای ستوان دومی به لیسانس وظیفه‌ها». دنیای اقتصاد. ۳۰ مرداد ۱۳۸۹. دریافت‌شده در ۳۱ تیر ۱۳۹۵.
  91. «ترتیب درجه‌های نظامی بر حسب مدرک تحصیلی». آسمونی. دریافت‌شده در ۳۱ تیر ۱۳۹۵.
  92. ۹۲٫۰ ۹۲٫۱ ۹۲٫۲ «شرایط سربازی برای فرزندان مسئولین». پایگاه خبری الف. ۶ آذر ۱۳۸۹ ساعت ۱۴:۵۳. دریافت‌شده در ۲۸ تیر ۱۳۹۵. تاریخ وارد شده در |تاریخ= را بررسی کنید (کمک)
  93. «جزئیات افزایش حقوق سربازان در سال ۹۳ +جدول». مشرق نیوز. ۰۵ خرداد ۱۳۹۳–۱۱:۰۰. دریافت‌شده در ۳۰ تیر ۱۳۹۵. تاریخ وارد شده در |تاریخ= را بررسی کنید (کمک)
  94. ۹۴٫۰ ۹۴٫۱ ۹۴٫۲ «مزد ماهانه سربازان وطن». همشهری استان‌ها. ۲۸ تیر ۱۳۹۵. بایگانی‌شده از اصلی در ۲ اوت ۲۰۱۶. دریافت‌شده در ۲۸ تیر ۱۳۹۵.
  95. تابناک (2019-06-26). "حداقل و حداکثر حقوق سربازان چقدر است؟". تابناک | TABNAK. Retrieved 2019-09-25.
  96. «سربازان چقدر حقوق می‌گیرند؟». باشگاه خبرنگاران جوان. ۲۴ تیر ۱۳۹۵–۱۵:۱۴. دریافت‌شده در ۲۸ تیر ۱۳۹۵. تاریخ وارد شده در |تاریخ= را بررسی کنید (کمک)
  97. «برنامه‌ای برای افزایش کلی حقوق سربازان نداریم». باشگاه خبرنگاران جوان. ۲۲ فروردین ۱۳۹۴–۱۵:۳۴. دریافت‌شده در ۲۸ تیر ۱۳۹۵. تاریخ وارد شده در |تاریخ= را بررسی کنید (کمک)
  98. «افزایش حقوق سربازان در سال آینده». باشگاه خبرنگاران جوان. ۱۴ دی ۱۳۹۳–۱۳:۱۶. دریافت‌شده در ۲۸ تیر ۱۳۹۵. تاریخ وارد شده در |تاریخ= را بررسی کنید (کمک)
  99. ۹۹٫۰ ۹۹٫۱ "حقوق سرباز باید حداقل یک میلیون تومان باشد". خبرگزاری خانه ملت. 2019-01-10. Retrieved 2019-09-25.
  100. «منابع مالی برای پرداخت حقوق سربازان در قانون بودجه لحاظ نشده/دغدغه فعلی‌مان بهبود سربازانِ مجروح حادثه تروریستی اهواز است». ۱۳۹۷/۰۷/۰۴. تاریخ وارد شده در |تاریخ= را بررسی کنید (کمک)
  101. «شناسایی ۱٫۵ میلیون سرباز فراری/ حذف برگه‌های معاینه فنی». ایسنا. / ۲۸ تیر ۱۳۹۵ / ۱۳:۱۷. دریافت‌شده در ۲۸ تیر ۱۳۹۵. تاریخ وارد شده در |تاریخ= را بررسی کنید (کمک)
  102. «شناسایی ۱٫۵ میلیون سرباز فراری/ حذف برگه‌های معاینه فنی». پایگاه خبری آفتاب. ۲۸ تیر ۱۳۹۵–۱۳:۴۸. دریافت‌شده در ۳۰ تیر ۱۳۹۵. تاریخ وارد شده در |تاریخ= را بررسی کنید (کمک)
  103. «خبر خوب برای سربازان فراری». فردانیوز. ۲۸ اردیبهشت ۱۳۹۲–۱۳:۳۴. دریافت‌شده در ۳۰ تیر ۱۳۹۵. تاریخ وارد شده در |تاریخ= را بررسی کنید (کمک)
  104. «کدام سرباز فراری‌ها مشمول معافیت از طریق پرداخت جریمه هستند؟». پایگاه خبری آفتاب. ۰۷ تیر ۱۳۹۴–۱۲:۳۲. دریافت‌شده در ۳۰ تیر ۱۳۹۵. تاریخ وارد شده در |تاریخ= را بررسی کنید (کمک)
  105. «الگوی-مناسب ایران کدام است؟».
  106. «کمپین نه به سربازی اجباری». دویچه وله.
  107. «آغاز به کار کمپین «نه به سربازی اجباری» در ایران». تقاطع.[پیوند مرده]
  108. «آغاز به کار کمپین «نه به سربازی اجباری» در ایران». رادیو زمانه.[پیوند مرده]
  109. «کمپین «نه به سربازی اجباری» در ایران». ایران گلوبال. بایگانی‌شده از اصلی در ۲ دسامبر ۲۰۱۳.
  110. «سربازی اجباری مدل ایران کهنه و ناکارآمد است». اسناد نام خلیج فارس. دریافت‌شده در ۳۱ تیر ۱۳۹۵.
  111. «نه به سربازی اجباری». لنزور. ۲۳:۱۳ ۹۳/۱۰/۱۲. بایگانی‌شده از اصلی در ۵ اکتبر ۲۰۱۶. دریافت‌شده در ۳۱ تیر ۱۳۹۵. تاریخ وارد شده در |تاریخ= را بررسی کنید (کمک)
  112. «مسئولین "کمپین خدمت سربازی و راهکارهای عادلانه" "هدف ما حذف سربازی نیست بلکه بهبود و اصلاح آن است"». پایگاه فرهنگی سرباز. دریافت‌شده در ۳۱ تیر ۱۳۹۵.[پیوند مرده]
  113. «مستندات ناایمنی محل واژگونی اتوبوس حامل سربازان در نی‌ریز فارس منتشر شد». خبرآنلاین. جمعه ۲۵ تیر ۱۳۹۵–۱۹:۱۴:۳۶. دریافت‌شده در ۲۶ تیر ۱۳۹۵. تاریخ وارد شده در |تاریخ= را بررسی کنید (کمک)
  114. [ir.voanews.com/a/3403636 «کشته شدن سربازان در تصادف رانندگی»] مقدار |نشانی= را بررسی کنید (کمک). ژوئیه ۴, ۲۰۱۶. دریافت‌شده در ۲۶ تیر ۱۳۹۵.
  115. «کشته شدن ۱۹ سرباز در واژگونی ۲ اتوبوس پادگان در فارس». ۲ تیر ۱۳۹۵. دریافت‌شده در ۲۶ تیر ۱۳۹۵.
  116. «مرگ ۱۹ سرباز در سقوط اتوبوس به دره در گردنه لای رز». بایگانی‌شده از اصلی در ۱ نوامبر ۲۰۱۶. دریافت‌شده در ۲۶ تیر ۱۳۹۵.
  117. «19 کشته در واژگونی اتوبوس حامل سربازان». ۲ تیر ۱۳۹۵. دریافت‌شده در ۲۶ تیر ۱۳۹۵.
  118. «پیام تسلیت ستادکل نیروهای مسلح در پی درگذشت تعدادی از سربازان ارتش». خبرگزاری فارس. ۳/۰۴/۹۵. دریافت‌شده در ۲۶ تیر ۱۳۹۵. تاریخ وارد شده در |تاریخ= را بررسی کنید (کمک)
  119. «روحانی درگذشت تعدادی از سربازان در سانحه جاده‌ای را تسلیت گفت/ دستور به وزارتخانه‌های بهداشت و دفاع برای رسیدگی». ۳/۰۴/۹۵. دریافت‌شده در ۲۶ تیر ۱۳۹۵. تاریخ وارد شده در |تاریخ= را بررسی کنید (کمک)
  120. ۱۲۰٫۰ ۱۲۰٫۱ «واکنش فضای اجتماعی به مرگ 19 سرباز». عصر ایران. ۳۰ تیر ۱۳۹۵. دریافت‌شده در ۲۶ تیر ۱۳۹۵.
  121. «سربازها سرانجام مسافر قطار شدند». ایسنا. / ۱۳ شهریور ۱۳۹۵ / ۱۱:۳۵. دریافت‌شده در مهر ۱۳۹۵. تاریخ وارد شده در |تاریخ بازبینی=،|تاریخ= را بررسی کنید (کمک)
  122. «اعزام یکی از سربازان حادثه رانندگی محور نوشهر - رویان به آمل». هدهد نیوز. ۲۲ تیر ۱۳۹۵ ساعت ۲۱:۳۲. دریافت‌شده در ۳۱ تیر ۱۳۹۵. تاریخ وارد شده در |تاریخ= را بررسی کنید (کمک)
  123. «واژگونی مینی‌بوس کارکنان و سربازان ارتش در نوشهر/ یک سرباز وظیفه جان باخت+تصاویر». ۱۳۹۵/۰۴/۲۳–۰۸:۲۲. دریافت‌شده در ۳۱ تیر ۱۳۹۵. تاریخ وارد شده در |تاریخ= را بررسی کنید (کمک)
  124. «6 کشته و زخمی در تصادف مینی‌بوس سربازان در نوشهر». 22 تیر 1395 ساعت 17:14. دریافت‌شده در ۲۶ تیر ۱۳۹۵. تاریخ وارد شده در |تاریخ= را بررسی کنید (کمک)
  125. «سربازان ارتش بار دیگر در نوشهر دچار حادثه شدند». ایسنا. / ۲۲ تیر ۱۳۹۵ / ۱۶:۲۸. دریافت‌شده در ۳۱ تیر ۱۳۹۵. تاریخ وارد شده در |تاریخ= را بررسی کنید (کمک)
  126. «خانواده سرباز فوت شده در سانحه رانندگی محور نوشهر – رویان». خزرنما. ۲۲ تیر ۱۳۹۵ ساعت ۲۳:۵۸. دریافت‌شده در ۳۱ تیر ۱۳۹۵. تاریخ وارد شده در |تاریخ= را بررسی کنید (کمک)
  127. «واژگونی مینی‌بوس حامل سربازان در نوشهر/ یک سرباز کشته شد». خبرگزاری مهر. ۲۲ تیر ۱۳۹۵–۱۶:۵۸. دریافت‌شده در ۳۱ تیر ۱۳۹۵. تاریخ وارد شده در |تاریخ= را بررسی کنید (کمک)
  128. «حادثه مرگبار دیگر برای سربازان، این بار در نوشهر». Press TV. ۲۲ تیر ۱۳۹۵–۲۰:۲۴. دریافت‌شده در ۳۱ تیر ۱۳۹۵. تاریخ وارد شده در |تاریخ= را بررسی کنید (کمک)
  129. «شهادت مرزبان پارس‌آبادی در مرز آذربایجان غربی». خبرگزاری موج. 19 مهر 1399 / 19:00. دریافت‌شده در 22 مهر 1399. تاریخ وارد شده در |تاریخ= را بررسی کنید (کمک)

منابع[ویرایش]

پیوند به بیرون[ویرایش]