سازمان جهانی اطلاعات تنوع زیستی
 | |
گونه وبگاه | تنوع زیستی، تاریخ طبیعی |
|---|---|
| محدودهٔ فعالیت | سراسر جهان |
| وبگاه | |
| تجاری؟ | No |
| راهاندازی | ۲۰۰۱ |
| وضعیت کنونی | فعال |
سازمان جهانی اطلاعات تنوع زیستی (Global Biodiversity Information Facility؛ به اختصار GBIF) یک سازمان بینالمللی است که بر در دسترس قرار دادن دادههای علمی مربوط به تنوع زیستی از راه اینترنت و با بهرهگیری از خدمات وب تمرکز دارد. این سازمان به شکل کنسرسیوم توسط سازمان همکاری و توسعه اقتصادی در سال ۲۰۰۱ بنیانگذاری شد و دبیرخانه آن در کپنهاگ قرار دارد. دادهها از سوی نهادهای گوناگون در سراسر جهان فراهم میشوند و معماری اطلاعاتی جیبیآیاف این دادهها را از طریق یک درگاه واحد جستوجوپذیر و در دسترس میسازد. دادههای موجود در این درگاه عمدتاً شامل دادههای پراکنش گیاهان، جانوران، قارچها و ریزاندامگان در سراسر جهان و نیز دادههای نامهای علمی است.
مأموریت جیبیآیاف فراهم کردن دسترسی آزاد و رایگان به دادههای تنوع زیستی در سطح جهان بهمنظور پشتیبانی از توسعه پایدار است. اولویتهای این سازمان دربرمیگیرد بسیج دادههای تنوع زیستی، تدوین پروتکلها و استانداردها برای تضمین یکپارچگی علمی و همکنشپذیری، ساخت زیرساخت انفورماتیکی برای پیوند دادن انواع گوناگون دادهها از منابع مختلف و ظرفیتسازی برای توسعه ابزارهای تحلیلی. جیبیآیاف با بیش از ۳ میلیارد رکورد داده از بیش از ۱۱۰٬۴۰۰ مجموعهداده که از طریق اینترنت در دسترس هستند، بزرگترین پروژه دادههای تنوع زیستی جهان به شمار میرود.
جیبیآیاف با سازمانهای بینالمللی دیگری همچون ردهبندی زندگی استانداردهای اطلاعات تنوع زیستی، کنسرسیوم بارکد زندگی، دانشنامه زندگی و سامانه جیاس همکاری میکند. دادههای تنوع زیستی موجود از طریق این سازمان طی دهه گذشته بیش از ۱٬۱۵۰ درصد افزایش یافته که بخشی از آن به مشارکت دانشمندان شهروندی (دانش شهروندی) بازمیگردد.
سازماندهی و ساختار
[ویرایش]جیبیآیاف از یک دبیرخانه مرکزی در کپنهاگ و ۹۰ گره دادهای (node) تشکیل شده است.[۱] دبیرخانه هماهنگی کار گرههای پراکنده در سطح جهان را بر عهده دارد و پایگاه داده مرکزی را مدیریت میکند. در هر کشور عضو دستکم یک گره وجود دارد که وظیفه انتقال دادههای تنوع زیستی آن کشور به پایگاه داده مرکزی را بر عهده دارد.[۱] افزون بر گرههای ملی، مشارکتکنندگان وابستهای نیز وجود دارند که عمدتاً سازمانهای ملی یا فراملی هستند.[۲]
تا دسامبر ۲۰۲۴، جیبیآیاف دارای ۱۰۲ عضو در ۶۹ کشور و ۱٬۹۴۲ ارائهدهنده داده بود.[۳]
شیوه کار
[ویرایش]جیبیآیاف پایگاههای داده مجموعههای تاریخ طبیعی و مشاهدات طبیعت را به یک درگاه جستوجوی واحد پیوند میدهد.[۴] این درگاه نقشههای خودکاری تولید میکند که مناطق شناختهشده پراکنش کنونی یک آرایه را نشان میدهد و میزان فراوانی یا کمیابی آن را مشخص میسازد.[۴] هدف نهایی این است که همه دادههای رقمیشده درباره طبیعت بهتدریج همکنشپذیر (interoperable) و قابل مشاهده شوند.[۴]
جیبیآیاف میکوشد پیوندهای انفورماتیکی میان منابع دادههای رقمی از سراسر طیف سازماندهی زیستی، از ژنها تا بومسازگانها، برقرار سازد و این دادهها را با بهرهگیری از ابزارهای زمینمرجعسازی و سامانه اطلاعات جغرافیایی به مسائل مهم علمی، اجتماعی و پایداری پیوند دهد.[۵]
جیبیآیاف همچنین پروتکلی برای شناسایی و پردازش رکوردهای تکراری ایجاد کرده و همراه با سازمان استانداردهای اطلاعات تنوع زیستی (TDWG) توصیههایی برای ساخت شناساگرهای یکتا تولید کرده است.[۶]
دادههای باز و همکاری
[ویرایش]جیبیآیاف کار مشارکتی و باز پژوهشگران را تشویق میکند. درگاه دادههای بینالمللی این سازمان که در سال ۲۰۱۳ راهاندازی شد، بستری انفورماتیکی باز در راستای مدیریت دادههای بزرگ (big data)، دادهکاوی (data mining) و دادههای باز (open data) است.[۷] این درگاه دسترسی برخط به نزدیک به یک میلیارد مشاهده از بیش از ۱٫۵ میلیون گونه را فراهم میسازد و دادهها پس از ثبتنام رایگان بهصورت رایگان قابل دانلود هستند.[۷]
برای حفظ حقوق مالکیت فکری، از مجوزهای مالکیت عمومی (public domain) و مجوزهای کریتیو کامنز بهرهگیری میشود.[۸]
نمونههایی از کاربرد دادهها
[ویرایش]بررسی گونههای مهاجم
[ویرایش]دادههای جیبیآیاف امکان انجام پژوهشی بینالمللی را فراهم ساخت که نشان داد سنجاب خاکستری (Sciurus carolinensis) بومی آمریکای شمالی چگونه بهسرعت در جزایر بریتانیا و شمال ایتالیا مهاجم شده و جمعیتهای بومی سنجاب قرمز را تقریباً نابود کرده است.[۹] این پژوهش با مقایسه جایگاه بومشناختی جانور در آمریکا و اروپا نشان داد که سنجاب خاکستری توانسته در محیط جدید جایگاه بومشناختی خود را تغییر داده و زیستگاههای سردتر از زیستگاههای اصلیاش را نیز تسخیر کند.[۹]
مناطق حفاظتشده دریایی
[ویرایش]راهبرد ایجاد شبکه مناطق حفاظتشده دریایی خلیج کالیفرنیا در مکزیک از دادههای جیبیآیاف برای تعیین فاصله بهینه میان این مناطق بهره گرفت تا پیوستگی بومشناختی کافی برای لاروهای گونههای ماهی تضمین شود.[۱۰]
سازگاری گیاهان با سرما
[ویرایش]پژوهشی که در سال ۲۰۱۴ در نشریه نیچر منتشر شد، از نزدیک به ۴۷ میلیون رکورد حضور مربوط به حدود ۳۰٬۰۰۰ گونه در جیبیآیاف بهره گرفت تا دریابد چگونه گیاهان گلدار چوبی و علفی که در مناطق گرمسیری پدیدار شدهاند، توانستهاند مناطق دارای زمستان سرد را تسخیر کنند.[۱۱] این بررسی نشان داد که راهبردهایی مانند ریزش برگ، کاهش قطر آوندها یا زمستانگذرانی به شکل پیاز به گیاهان امکان رویارویی با سرما را دادهاند. بیشتر این راهبردها پیش از مهاجرت به مناطق سرد و در پاسخ به فشارهای محیطی دیگر (مانند خشکسالی) به دست آمده بودند؛ اما راهبرد ریزش برگ تنها پس از مهاجرت و مستقیماً زیر فشار زمستانهای سرد تکامل یافت.[۱۱]
حفاظت از گونههای کمشناخته
[ویرایش]در سال ۲۰۱۲، پژوهشگران مکزیکی با بهرهگیری از دادههای جیبیآیاف و مدلسازی جایگاه بومشناختی، پراکنش واقعی پرندهای به نام کالین ریشدار (Dendrortyx barbatus) را بررسی کردند.[۱۲] این روش منجر به شناسایی ۹۵ فرد جدید از این گونه در خارج از محدوده پراکنش شناختهشده شد و نشان داد که این گونه کمیابتر از آنچه تصور میشد نیست، هرچند همچنان آسیبپذیر باقی میماند.[۱۳]
افزایش دادهها و نقش دانش شهروندی
[ویرایش]دادههای تنوع زیستی در دسترس از طریق جیبیآیاف در دهه گذشته بیش از ۱٬۱۵۰ درصد رشد داشته است که بخش قابل توجهی از آن به مشارکت دانشمندان شهروندی بازمیگردد.[۱۴][۱۵] جیبیآیاف شریک سازمان مشاهدات زمین (GEO) است و مؤلفه تنوع زیستی برنامههای جامعتری مانند جیاس (GEOSS) و جیوبان (GEOBON) به شمار میرود و پایهای برای تدوین توصیههای آیپیبیایاس (IPBES) فراهم میسازد.[۷]
جوایز
[ویرایش]جیبیآیاف از سال ۲۰۰۲ تا ۲۰۱۴ سالانه جایزه معتبری در زمینه دادهورزی تنوعزیستی به نام جایزه ابه نیلسن (Ebbe Nielsen Prize) به ارزش ۳۰٬۰۰۰ یورو اهدا میکرد.[۱۶] از سال ۲۰۱۸، دبیرخانه جیبیآیاف دو جایزه سالانه ارائه میدهد: چالش ابه نیلسن (Ebbe Nielsen Challenge) و جایزه پژوهشگران جوان.[۱۶]
در سال ۲۰۱۹، جیبیآیاف ۹ برنده را برای راهکارهایشان در زمینه اشتراکگذاری و ارزشافزایی ابزارها، دادهها و خدمات مربوط به تنوع زیستی تقدیر کرد. برنده نخست با عنوان «ورنکست» (WhereNext) فرایند مقایسه، گزینش و تکمیل دادههای ناقص را بهینهسازی میکند.[۱۷]
همکاران بینالمللی
[ویرایش]جیبیآیاف با سازمانها و پروژههای بینالمللی متعددی همکاری میکند، از جمله:[۵][۱۸]
- فهرست جانداران (Catalogue of Life)
- استانداردهای اطلاعات تنوع زیستی (Biodiversity Information Standards؛ TDWG)
- کنسرسیوم بارکد زندگی (Consortium for the Barcode of Life؛ CBOL)
- دانشنامه زندگی (Encyclopedia of Life؛ EOL)
- جیاس (GEOSS)
جستارهای وابسته
[ویرایش]منابع
[ویرایش]- 1 2 «GBIF network». gbif.org. دریافتشده در ۲۶ مارس ۲۰۲۶.
- ↑ «Observation International». gbif.org. دریافتشده در ۲۶ مارس ۲۰۲۶.
- ↑ «GBIF Data publishers». gbif.org. دریافتشده در ۲۶ مارس ۲۰۲۶.
- 1 2 3 «GBIF Portal». gbif.org. دریافتشده در ۲۶ مارس ۲۰۲۶.
- 1 2 «What is GBIF?». gbif.org. دریافتشده در ۲۶ مارس ۲۰۲۶.
- ↑ «Adoption of Persistent Identifiers for Biodiversity Informatics». GBIF Secretariat. دریافتشده در ۲۶ مارس ۲۰۲۶.
- 1 2 3 «Portail du GBIF». gbif.org. اکتبر ۲۰۱۳. دریافتشده در ۲۶ مارس ۲۰۲۶.
- ↑ «Creative Commons-Lizenzen der GBIF». gbif.org. دریافتشده در ۲۶ مارس ۲۰۲۶.
- 1 2 Di Febbraro, M.؛ و دیگران (۲۰۱۳). «The use of climatic niches in screening procedures for introduced species to evaluate risk of spread». PLoS ONE. ۸ (۷): e۶۶۵۵۹.
- ↑ «CONABIO». conabio.gob.mx. دریافتشده در ۲۶ مارس ۲۰۲۶.
- 1 2 Zanne, A., Tank, D., Cornwell, W.؛ و دیگران (۲۰۱۴). «Three keys to the radiation of angiosperms into freezing environments». Nature. ۵۰۶: ۸۹–۹۲.
- ↑ Mota-Vargas, C. & Rojas-Soto, O.R. (۲۰۱۲). «The importance of defining the geographic distribution of species for conservation». Journal for Nature Conservation. ۲۰ (۱): ۱۰–۱۷.
- ↑ Mota-Vargas, C.؛ و دیگران (۲۰۱۲). «Geographic and ecological analysis of the Bearded Wood Partridge Dendrortyx barbatus». Bird Conservation International: ۱–۱۵.
- ↑ Heberling, J. Mason؛ و دیگران (۲۰۲۱). «Data integration enables global biodiversity synthesis». Proceedings of the National Academy of Sciences. ۱۱۸ (۶): e۲۰۱۸۰۹۳۱۱۸.
- ↑ «Big Data Accelerates Biodiversity Research». Carnegie Mellon University. ۲۶ مارس ۲۰۲۱. دریافتشده در ۲۶ مارس ۲۰۲۶.
- 1 2 «Ebbe Nielsen Challenge». gbif.org. دریافتشده در ۲۶ مارس ۲۰۲۶.
- ↑ «WhereNext wins 2019 GBIF Ebbe Nielsen Challenge». gbif.org. دریافتشده در ۲۶ مارس ۲۰۲۶.
- ↑ «Open-source species location data supports global biodiversity analyses». Mongabay Environmental News. ۳۱ ژوئیه ۲۰۱۷. دریافتشده در ۲۶ مارس ۲۰۲۶.
- مشارکتکنندگان ویکیپدیا. «Global Biodiversity Information Facility». در دانشنامهٔ ویکیپدیای انگلیسی، بازبینیشده در ۲۶ مارس ۲۰۲۶.
- مشارکتکنندگان ویکیپدیا. «Global Biodiversity Information Facility». در دانشنامهٔ ویکیپدیای فرانسوی، بازبینیشده در ۲۶ مارس ۲۰۲۶.
- مشارکتکنندگان ویکیپدیا. «Global Biodiversity Information Facility». در دانشنامهٔ ویکیپدیای آلمانی ، بازبینیشده در ۲۶ مارس ۲۰۲۶.
- مشارکتکنندگان ویکیپدیا. «مرفق معلومات التنوع الحيوي العالمي». در دانشنامهٔ ویکیپدیای عربی ، بازبینیشده در ۲۶ مارس ۲۰۲۶.