رود قره‌سو (کرمانشاه)

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
قره‌سو
سرچشمهسراب روانسر
ریزشگاهسیمره
ریزشگاه‌های حوضه زهکشی ایران
طول۱۷۰ کیلومتر

قره‌سو(کردی: خُۆرە سو [۱][۲][۳][۴]) رودخانه‌ای است که در دشت کرمانشاه جریان دارد و از درون شهر کرمانشاه می‌گذرد. این رود از سراب روانسر در شمال غرب کرمانشاه سرچشمه گرفته و پس از عبور از این شهر در منطقه فرامان به رود گاماسیاب می‌پیوندد .[۵]

وجه تسمیه[ویرایش]

نظرات مختلفی دربارۀ‌ نام این رودخانه وجود دارد. گفته می‌شود که نام قره‌سو متشکل از دو واژۀ ترکی «قره» به معنای سیاه و «سو» به معنای آب است. همچنین واژۀ «قره» در زبان ترکی در نام‌های جغرافیایی به معنی «بزرگ» نیز استفاده شده و نام «قره‌سو» در زبان ترکی به معنی «رودخانۀ بزرگ و پرآب» است.

روایتی و مطلبی در مورد نام اصلی ، قدیمی و کُردی این رودخانه این است که این رود، پیش از این «خُوَره سو» نامیده می شده که تشکیل شده از دو واژه کُردی «خُۆر» به معنای خورشید و «سو» نه به معنای آب بلکه به معنای سمت و جهت بوده است و چون آب و آفتاب(خوشید) برای ایرانیان قدیم مقدس بوده و همچنین این رود در امتداد جهت طلوع و غروب خوشید و محل جغرافیایی آن از غرب به شرق است، آن را به این نام می خوانده‌‌ اند.[۶][۷]

هنری راولینسون در سفرنامۀ‌ خود که به سال ۱۸۳۶ مربوط می‌شود، واژۀ قره‌سو را با واژۀ قرمسین مرتبط می‌داند و معتقد است که نام این رودخانه در نام شهر قرمسین که در امتداد ساحل آن قرار داشته، حفظ شده‌است. او همچنین معتقد است که قرمیسین نه نامی دیگر برای شهر کرمانشاه، بلکه شهری متمایز از آن است که شهر جدید کرمانشاه بر روی خرابه‌های آن شکل گرفته‌است.[۸]

فرشید یوسفی به نقل از کتاب از الوند تا مدائن نوشتۀ مهدی فرهپور ضمن اشاره به فرض مشتق شدن این واژه از واژۀ قرماسین و قرمیسین، به سه نام قدیمی رودخانۀ قره‌سو در زمان‌های گذشته، یعنی اوله، شواسب و خواست اشاره می‌کند.[۹]

علی لیمویی متخلص به ((ثابت کرمانشاهی)) نویسنده و پژوهشگر کرمانشاهی درباره نام کُردی و اصلی این رود در کتاب «شهر من کرمانشاه» توضیح خوبی به صورت شعر نو داده است، وی در این باره چنین میگوید:

‌‌‌‌«.......(قره سو) یش گفتن؛ معنیش (آب سیاه)؛ به زبان ترکی؛ لیکن این آب نه شور است نه سیاه؛ بلکه شیرین و زلال؛ این روایت ز کجا آمد است؟؛ من نمیدانم، هیچ؛.........(قره سو) نام این رود بود؛ زانکه نامی ترکی است؛ نه پیمبر ترک است؛ نه خسرو پرویز[اشاره شاعر به جریان پاره کردن نامه پیامبر توسط خسرو پرویز و انداختن آن، به آب این رود بوده]؛ هم چنین مردم شهر [ترک نبودند و نیستن]؛ پس چه نامی دارد؟؛ به شما گویم؛ نام او قلب شده؛ نه فقط این (قره سو)؛ نام جاهای دگر نیز چنین قلب شده؛ به مثل (تاق وسان)؛ (تاق بستان) شده است؛ یا همین (کرماشان)؛ که بشد (قرماسان)؛ و سپس (قرمیسین)؛ بعد از آن کرماشان؛ و چه جاهای دگر؛ که به فرصت های، دگر بگذاریم؛ باز بر میگردیم؛ به سراغ (قره سو)؛ مبدا و مظهر این رود روانسر باشد؛ مغرب کرمانشاه؛ که چنین جاری و ساری شده، از (غرب) به (شرق)؛ رود های دگری نیز به آن پیوندد؛ لیک همواره مسیرش این است؛ میرود جانب شرق؛ همگی می‌دانیم؛ در زمانهای قدیم، آب و خورشید مقدس بوده؛ در تمام ایران؛ و به ما می‌گفتند؛ (آب را گل نکنید)؛ و پرستشگاهان؛ رو به خورشید؛ بنا می‌گشته؛ در تمام ایران؛ قره سو نیز روان جانب خورشید بود؛ تا همان جایی که نامش (قره سو) است؛ آبش از (غرب) به (شرق)؛ همچنان در گذر است؛......حال دارم سخنی؛ (قره سو) نیست اگر، نامش چیست؛ نام این رود بزرگ؛ در تلفظ به یقین چون (قره سو) است؛ (خُوَره سو) شاید هست؟؛ (خُۆر) که خورشید بزرگ است؛ در آن شکی نیست؛ (سو) هان سوی و طرف می‌باشد؛ در معانی و لغات نه که معنی (آب)؛ پس چه آسان شده این مشگل ما؛ (خُوَرَه سو):؛ معنی رود است که از غرب به شرق؛ رو به خورشید مقدس باشد؛ سوی خوشید رود؛ و خودش نیز مقدس باشد؛ نام آن هم (خُوَره سو) می‌باشد؛ که کنونش(قره سو) می‌گویند؛ به یقین هم (خوره سو) است؛ رو به خورشید بزرگ؛ یرود رود سترگ.»[۱۰]

سرچشمه[ویرایش]

رودخانه قره‌سو از به هم پیوستن چند رودخانه کوچک تشکیل می‌شود، اما می‌توان سراب روانسر را مهمترین و اصلی‌ترین سرچشمه آن دانست. رودخانه تشکیل شده از سراب روانسر بعد از طی کردن نزدیک به بیست کیلومتر در نزدیکی روستای شاه گدار به همراه چند رودخانهٔ دیگر به هم می‌پیوندند و تشکیل قره سو را می‌دهند.

مشخصات[ویرایش]

رودخانه قره‌سو از سراب روانسر واقع در ۵۰ کیلومتری شمال غرب کرمانشاه سرچشمه می‌گیرد و با جهت شمال غربی به جنوب شرقی جریان پیدا می‌کند. در ۱۵ کیلومتری کرمانشاه رودخانه رازآور و شاخه‌های فرعی آن به قره‌سو می‌ریزد. سپس در سطح دشت جریان یافته و در نزدیکی روستای قزانچی رودخانهٔ مِرِگ نیز به آن متصل می‌شود. قره‌سو با یک شیب آرام از داخل شهر کرمانشاه عبور کرده و در این محدوده دو رودخانه چم‌بشیر و آبشوران نیز بدان می‌ریزند و در نهایت پس از عبور از کرمانشاه در نزدیکی فرامان به رودخانه گاماسیاب می پیوندد، این دو تشکیل رودخانه سیمره را می‌دهد. بعد از رسیدن به دریاچه سد کرخه به دو قسمت تقسیم شده و نیمی به سمت تالاب هورالعظیم در مرز ایران و عراق و نیم دیگر به سمت کارون سرازیر شده و به آبهای خلیج فارس سرازیر می‌شود.[۵]

جان مکدونالد کینر که در دهۀ دوم قرن نوزدهم از کرمانشاه عبور و از رودخانۀ‌ قره‌سو دیدن کرده،‌ در کتاب «شرح جغرافیای امپراتوری ایران» عرض آن را ۵۰ یارد (۴۵/۷۲ متر) ثبت کرده‌است.[۱۱]

آلودگی رودخانه[ویرایش]

آلودگی رودخانهٔ قره سو در داخل شهر کرمانشاه

رودخانۀ‌ قره‌سو به دلیل ورود فاضلاب شهری، نخاله‌های ساختمانی، آب غسالخانه، زباله‌های شهری و فاضلاب صنعتی بدان دچار آلودگی بسیار بالایی شده‌است[۱۲]، ۱۰۰ درصد فاضلاب شهر کرمانشاه[۱۲] از ۹ نقطه به رودخانۀ قره‌سو وارد می‌شود[۱۳] و با راه‌اندازی شهرک صنعتی انواع آلودگی‌های صنعتی هم به آن اضافه شده است و از آن با نام یک رودخانهٔ مرده یاد می‌شود. از این رو بخار آب این رودخانه نیز باعث آلودگی محیط اطراف این رود شده[۱۴] و چرای احشام در اطراف این رودخانه می‌تواند باعث ایجاد مسمومیت غذایی بشود.[۱۵] این در حالی است که آب این رودخانه برای مصارف کشاورزی مورد استفاده قرار می‌گیرد.[۱۶]

در سال ۱۳۹۹ ش. در حدود ۲۰۰۰ میلیارد تومان اعتبار برای رفع آلودگی این رودخانه تخمین زده شده که تنها ۳ میلیارد تومان به آن اختصاص یافته است.[۱۲]

منابع[ویرایش]

  1. «پل باستانی کهنه در کرمانشاه». باشگاه خبرنگاران جوان.
  2. «آيا ناله‌هاي «پل کهنه» را فريادرسي هست؟ پل تاريخي«پل کهنه» كرمانشاه در معرض تخريب قرار دارد». ایسنا.
  3. آشنا عباس منش، محمد. «نگذارید رودخانه قره سوی کرمانشاه در منجلاب بی مسئولیتی و فاضلاب صنعتی بمیرد». سلام پاوه.
  4. لیمویی، علی (۱۳۸۹). شهر من کرمانشاه. کرمانشاه: باغ‌ نی. صص. ۸۱ تا ۸۷. شابک ۹۷۸-۹۶۴-۲۶۹۹-۳۴-۶.
  5. ۵٫۰ ۵٫۱ شبکه اینترنتی آفتاب، رودخانه قره‌سو، نوشته‌شده در ۲۲ بهمن ۱۳۸۶؛ بازدید در ۲۸ تیر ۱۳۹۵.
  6. لیمویی، شهر من کرمانشاه، ۸۱ تا ۸۷.
  7. آشنا عباس منش، محمد. «نگذارید رودخانه قره سوی کرمانشاه در منجلاب بی مسئولیتی و فاضلاب صنعتی بمیرد». سلام پاوه.
  8. راولینسون،‌ ۱۸۳۹: ص ۴۲.
  9. یوسفی، ۱۳۷۰: ص ۱۹.
  10. لیمویی، شهر من کرمانشاه، ۸۱ تا ۸۷.
  11. مکدونالد کینر،‌ ۱۸۱۳، ص ۳۸۸.
  12. ۱۲٫۰ ۱۲٫۱ ۱۲٫۲ «قصه پرغصه ورود فاضلاب به رودخانه قره‌سو کرمانشاه+ تصاویر- اخبار کرمانشاه - اخبار استانها تسنیم - Tasnim». خبرگزاری تسنیم - Tasnim. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۱۰-۱۷.
  13. خبرگزاری کُردپرس: فاضلاب «قره‌سو» را سوزاند، نوشته‌شده در ۳ مهر ١٣۹۹؛ بازدید در ۳ مهر ۱۳۹۹.
  14. «آلودگی های صنعتی رودخانه قره سو برای ساکنان خطرناک است». www.yjc.ir. ۷ آبان ۱۳۹۶. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۱۰-۱۷.
  15. «تصاویر/ آلودگی زیست محیطی رودخانه قره سو - کرمانشاه». شبکه اطلاع رسانی راه دانا. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۱۰-۱۷.
  16. «آلودگی رود خانه قره سو». www.asriran.com. ۷ تیر ۱۳۹۷. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۱۰-۱۷.

کتاب‌شناسی[ویرایش]

  • یوسفی، فرشید. ۱۳۷۰. باغ هزار گل: تذکرۀ سخنوران استان کرمانشاهان، تهران: فرهنگخانۀ اسفار.